Kontent qismiga oʻtish

Regenerativ tibbiyot

ZiyoSfera, erkin ensiklopediya
Inson embrional ildiz hujayralari koloniyasi

Regenerativ tibbiyot — „normal faoliyatni tiklash maqsadida inson yoki hayvon hujayralari, toʻqimalari hamda organlarini almashtirish, muhandislik asosida yaratish yoxud qayta tiklash jarayoni“ bilan shugʻullanadigan tibbiyot sohasi[1]. Ushbu yoʻnalish organizmning oʻz taʼmirlash mexanizmlarini ragʻbatlantirish orqali shikastlangan toʻqima va organlarni muhandislik asosida qayta yaratishni, shu yoʻl bilan ilgari tiklab boʻlmaydi deb hisoblangan toʻqima va organlarni funksional jihatdan sogʻaytirishni vaʼda qiladi[2].

Regenerativ tibbiyot, shuningdek, organizm oʻzini oʻzi sogʻaytira olmagan hollarda toʻqima va organlarni laboratoriya sharoitida oʻstirish hamda ularni implantatsiya qilish imkoniyatini ham qamrab oladi. Qayta tiklangan organ uchun hujayralar bemorning oʻz toʻqimasi yoki hujayralaridan olinganida[3], immunologik mos kelmaslik sababli transplantatning rad etilishi muammosi chetlab oʻtiladi[4][5][6]. Bu yondashuv donorlik uchun mavjud organlar tanqisligi muammosini ham yengillashtirishi mumkin.

Regenerativ tibbiyot sohasidagi ayrim biotibbiy yondashuvlar ildiz hujayralaridan foydalanishni koʻzda tutadi[7]. Bunday yondashuvlarga quyidagilar misol boʻladi: yoʻnaltirilgan differensiatsiya orqali olingan ildiz hujayralari yoki progenitor hujayralarni yuborish (hujayra terapiyasi); yolgʻiz holda yuboriladigan yoki infuziya qilingan hujayralar ajratadigan biologik faol molekulalar yordamida regeneratsiyani qoʻzgʻatish (immunomodulyatsiya terapiyasi); hamda in vitro sharoitida oʻstirilgan organ va toʻqimalarni transplantatsiya qilish (toʻqimalar muhandisligi)[8][9].

Tarixi

Qadimgi yunonlar tananing ayrim qismlarini qayta tiklash mumkinmi degan savolni miloddan avvalgi 700-yillardayoq oʻrtaga tashlagan edilar[10]. Teri koʻchirib oʻtkazish usuli XIX asr oxirida kashf etilgan boʻlib, uni tananing tuzilishi va faoliyatini tiklash maqsadida toʻqimani qayta yaratishga qaratilgan eng dastlabki jiddiy urinish deb hisoblash mumkin[11]. XX asrda tana aʼzolarini koʻchirib oʻtkazish sohasidagi yutuqlar tana qismlari qayta tiklanishi va yangi hujayralar hosil qilishi mumkin degan nazariyani yanada mustahkamladi. Mazkur yutuqlar toʻqimalar muhandisligining paydo boʻlishiga olib keldi va aynan shu sohadan regenerativ tibbiyot tadqiqotlari kengayib, oʻz oʻrnini egallay boshladi[10]. Bu jarayon hujayra terapiyasidan boshlangan boʻlib, u oʻz navbatida bugungi kunda keng koʻlamda olib borilayotgan ildiz hujayralari tadqiqotlariga zamin yaratdi[12].

Dastlabki hujayra terapiyalari qarish jarayonini sekinlashtirishga moʻljallangan edi. Bu 1930-yillarda shveysariyalik shifokor Paul Niehans faoliyati bilan boshlandi; u Rim papasi Pius XII, Charlie Chaplin va Saudiya Arabistoni qiroli Ibn Saud kabi mashhur tarixiy shaxslarni davolagani bilan tanilgan. Niehans bemorlarini yoshartirishga urinib, ularga yosh hayvonlarning (odatda qoʻzichoq yoki buzoqlarning) hujayralarini yuborar edi[13][14]. 1956-yilda leykemiyani davolash uchun sogʻlom odamning suyak iligini leykemiya bilan ogʻrigan bemorga koʻchirib oʻtkazishdan iborat yanada mukammalroq usul yaratildi. Bu jarayon, asosan, mazkur holatda donor ham, retsipiyent ham bir tuxumli egizaklar boʻlgani uchun muvaffaqiyat qozondi. Hozirgi kunda rad etish reaksiyasining oldini olish maqsadida suyak iligi hujayralarga muhtoj bemorga yetarlicha oʻxshash kishilardan olinishi mumkin[15].

„Regenerativ tibbiyot“ atamasi birinchi marta 1992-yilda Leland Kaiserning kasalxonalarni boshqarishga bagʻishlangan maqolasida qoʻllangan. Kaiserning maqolasi kasalxonalarga taʼsir koʻrsatadigan kelajak texnologiyalari haqidagi bir qator qisqa xatboshilar bilan yakunlanadi. Ulardan birida qalin harflar bilan „Regenerativ tibbiyot“ sarlavhasi berilgan va unda shunday deyilgan: „Tibbiyotning surunkali kasalliklar kechishini oʻzgartirishga urinadigan va koʻp hollarda charchagan hamda ishdan chiqayotgan organ tizimlarini qayta tiklaydigan yangi tarmogʻi shakllanadi“[16][17].

Bu atamani ommaviy madaniyatga 1999-yilda William A. Haseltine olib kirdi. U atamani Komo koʻli boʻyida oʻtkazilgan konferensiya chogʻida yaratgan boʻlib, u bilan kasallik natijasida shikastlangan, jarohat tufayli zarar koʻrgan yoki vaqt taʼsirida eskirgan aʼzolarning normal faoliyatini tiklovchi aralashuvlarni taʼriflagan[18]. Haseltine Geron Corporation kompaniyasida Viskonsin—Madison universiteti va Johns Hopkins tibbiyot maktabi tadqiqotchilari hamkorligida olib borilayotgan inson embrional ildiz hujayralari va embrional jinsiy hujayralarini ajratib olish loyihasi bilan tanishtirilgan edi. Bu hujayralar inson tanasidagi barcha hujayra turlariga differensiatsiyalana olardi (pluripotentlik). Haseltine mazkur qobiliyat yangi turdagi regenerativ terapiyaning shakllanishiga olib kelishi mumkinligini anglab yetdi[19][20]. Bunday hujayralar imkon beradigan yangi terapiya sinfini tushuntirar ekan, u „regenerativ tibbiyot“ atamasini bugungi kunda qoʻllanilayotgan maʼnoda ishlatdi: bu „jarohat natijasida shikastlangan, kasallik tufayli zarar koʻrgan yoki vaqt taʼsirida eskirgan toʻqimalarni qayta oʻstirish, tiklash yoki ular oʻrniga mexanik almashtiruvchilarni taqdim etish uchun inson genlari, oqsillari va hujayralaridan foydalanadigan … terapiya yondashuvi“ boʻlib, u „bugungi kunda samarali davolab boʻlmaydigan, shu jumladan qarish bilan bogʻliq kasalliklarni tuzatish istiqbolini ochadi“[21][22].

Keyinchalik Haseltine buni shunday izohlagan: koʻpchilik odamlar qaysi kasallik bilan ogʻrishidan yoki qanday davolanishga muhtojligidan qatʼi nazar, shunchaki normal sogʻligʻi tiklanishini istaydi; regenerativ tibbiyot esa ana shu haqiqatni eʼtirof etadi. Keng qoʻllanishga moʻljallangan dastlabki taʼrif hujayra va ildiz hujayra terapiyalari, gen terapiyasi, toʻqimalar muhandisligi, genomik tibbiyot, shaxsiylashtirilgan tibbiyot, biomexanik protezlar, rekombinant oqsillar hamda antitanalar bilan davolashni oʻz ichiga oladi. Shuningdek, u koʻproq tanish boʻlgan kimyoviy farmakopeyani ham qamraydi; qisqacha aytganda, insonni normal sogʻligʻiga qaytaradigan har qanday aralashuv shu taʼrifga kiradi. „Regenerativ tibbiyot“ atamasi keng koʻlamli texnologiya va davolash usullarining qisqa ifodasi boʻlibgina qolmay, bemorlar uchun ham qulaydir: u chalkash yoki qoʻrqinchli atamalar bemorlarni choʻchitishi muammosini bartaraf etadi.

Regenerativ tibbiyot atamasi tobora koʻproq ildiz hujayra terapiyalari tadqiqotlari bilan qorishtirib yuborilmoqda. Ayrim akademik dastur va kafedralar dastlabki kengroq taʼrifni saqlab qolgan boʻlsa, boshqalari undan ildiz hujayralari tadqiqotini taʼriflash uchun foydalanadi[23].

1995-yildan 1998-yilgacha Michael D. West Geron Corporation hamda uning akademik hamkorlari — Viskonsin—Madison universitetidan James Thomson va Johns Hopkins universitetidan John Gearhart oʻrtasidagi tadqiqotlarni tashkil etdi va boshqardi; bu ishlar mos ravishda inson embrional ildiz hujayralari va inson embrional jinsiy hujayralarining ilk bor ajratib olinishiga olib keldi[24].

2000-yilning mart oyida Haseltine, Antony Atala, Michael D. West va boshqa yetakchi tadqiqotchilar E-Biomed: The Journal of Regenerative Medicine jurnaliga asos soldilar[25]. Taqrizdan oʻtkaziladigan ushbu jurnal ildiz hujayra terapiyalari, gen terapiyalari, toʻqimalar muhandisligi va biomexanik protezlar boʻyicha innovatsion tadqiqotlarni chop etish orqali regenerativ tibbiyot atrofidagi ilmiy muhokamani ragʻbatlantirdi. Keyinchalik Regenerativ tibbiyot va ildiz hujayralari biologiyasi jamiyati deb qayta nomlangan Regenerativ tibbiyot jamiyati ham shunga oʻxshash maqsadga xizmat qilib, dunyoning turli burchaklaridan hammaslak mutaxassislar hamjamiyatini shakllantirdi[26].

2008-yilning iyun oyida Barselonadagi Hospital Clínic shifoxonasida Barselona universiteti professori Paolo Macchiarini va uning jamoasi toʻqimalar muhandisligi asosida yaratilgan traxeyani (nafas yoʻlini) ilk bor koʻchirib oʻtkazish amaliyotini bajardi. Bemorning suyak iligidan yetuk ildiz hujayralari ajratib olindi, koʻp sonli populyatsiyagacha oʻstirildi va dastlab osteoartritni davolash uchun ishlab chiqilgan moslashuvchan usul yordamida togʻay hujayralari — xondrotsitlarga aylantirildi. Soʻngra jamoa yangi oʻstirilgan xondrotsitlarni, shuningdek, epitelial hujayralarni miya qon quyilishidan vafot etgan 51 yoshli transplantat donoridan olingan detsellyulyarizatsiyalangan (donor hujayralaridan tozalangan) traxeya segmentiga joylashtirdi. Toʻrt kunlik hujayra joylashtirishdan soʻng transplantat bemorning chap asosiy bronxini almashtirish uchun ishlatildi. Bir oydan keyin oʻtkazilgan biopsiya mahalliy qon ketishini keltirib chiqardi, bu esa qon tomirlari allaqachon muvaffaqiyatli oʻsib chiqqanidan dalolat berardi[27][28].

2009-yilda SENS jamgʻarmasi tashkil etilgan boʻlib, uning eʼlon qilingan maqsadi „regenerativ tibbiyotni — tirik hujayralar va hujayradan tashqari materialni in situ taʼmirlashni ham qamrab oladigan tarzda taʼriflangan holda — qarish bilan bogʻliq kasallik va nogironliklarga qoʻllash“dan iborat edi[29]. 2012-yilda professor Paolo Macchiarini va uning jamoasi bemorning oʻz hujayralari joylashtirilgan, laboratoriyada yaratilgan traxeyani koʻchirib oʻtkazish orqali 2008-yilgi implantni takomillashtirdi[30].

2014-yilning 12-sentabrida Yaponiyaning Kobe shahridagi Biotibbiy tadqiqotlar va innovatsiyalar shifoxonasi jarrohlari yoshga bogʻliq makula degeneratsiyasidan aziyat chekayotgan keksa ayolning koʻziga iPS hujayralaridan yoʻnaltirilgan differensiatsiya orqali olingan toʻr parda pigment epiteliysi hujayralarining 1,3 × 3,0 millimetrli qatlamini koʻchirib oʻtkazdilar[31].

2016-yilda Paolo Macchiarini soxtalashtirilgan sinov natijalari va yolgʻonlari uchun Shvetsiyadagi Karolinska universitetidan ishdan boʻshatildi[32]. Shvetsiya televideniyesida namoyish etilgan Experimenten telekoʻrsatuvi barcha yolgʻonlar va soxtalashtirilgan natijalarni batafsil yoritib berdi[33].

Global tadqiqot infratuzilmasi

Regenerativ tibbiyot tadqiqotlariga boʻlgan keng qiziqish va moliyalashtirish AQSh hamda butun dunyodagi muassasalarni regenerativ tibbiyotga ixtisoslashgan kafedra va tadqiqot institutlari tashkil etishga undadi; ular orasida Columbia universitetidagi Reabilitatsiya va regenerativ tibbiyot kafedrasi, Stenford universitetidagi Ildiz hujayralari biologiyasi va regenerativ tibbiyot instituti, Shimoli-gʻarbiy universitetdagi Regenerativ tibbiyot va nanotibbiyot markazi, Wake Forest regenerativ tibbiyot instituti hamda Oksford universiteti qoshidagi British Heart Foundation regenerativ tibbiyot markazlari bor[34][35][36][37]. Xitoyda regenerativ tibbiyotga bagʻishlangan institutlar, jumladan, Xitoy Fanlar akademiyasi, Tsinghua universiteti va Gonkong Xitoy universiteti tomonidan boshqariladi[38][39][40].

Tadqiqotlar

Regenerativ tibbiyot sohasidagi hozirgi tadqiqotlar fundamental hujayra biologiyasidan tortib klinik translyatsion muhandislikkacha boʻlgan uzluksiz spektrni qamrab oladi. Ular toʻqima morfogenezi, hujayra differensiatsiyasi va chandiqsiz yara bitishini boshqaradigan signal yoʻllarini ochib berishga hamda ularni boshqarishga qaratilgan. Faol laboratoriya tadqiqotlari surunkali alomatlarni shunchaki nazorat qilish bilan cheklanib qolmay, voyaga yetgan sut emizuvchilar toʻqimalari nima uchun tuban umurtqalilar va inson embrional holatlariga xos boʻlgan regenerativ qobiliyatlarni yoʻqotishini tushunishga intiladi. Tadqiqot strategiyalari umumiy tarzda oʻzaro bogʻliq uchta yoʻnalishga ajratiladi: ildiz hujayralarini ajratib olib, ularning taqdirini yoʻnaltiradigan hujayraga asoslangan terapiyalar; tabiiy hujayradan tashqari matritsaga taqlid qiluvchi bioaktiv iskalalarni muhandislik asosida yaratadigan biomaterial dizayni; hamda endogen toʻqima taʼmirini muvofiqlashtirish uchun oʻsish omillari va genlarni tahrirlash komplekslari kabi mahalliy biokimyoviy signallarni yetkazib berish. Olib borilayotgan tadqiqotlardagi asosiy toʻsiq — funksional vaskulyarizatsiyani miqyoslash muammosini hal etish, chunki murakkab muhandislik toʻqimalari integratsiyalashgan kapillyar tarmoqqa ega boʻlmasa, kislorod diffuziyasi chegarasidan nariga oʻtib yashay olmaydi.

Nishonga olingan toʻqima va organlar

Yurak-qon tomir toʻqimalari

Yurak-qon tomir regenerativ tibbiyoti shikastlangan miokard toʻqimasi, yurak klapanlari va periferik qon tomirlarini taʼmirlashga qaratilgan boʻlib, asosan yurakning ishemik kasalligi va tugʻma yurak nuqsonlarini nishonga oladi. Voyaga yetgan sut emizuvchilar kardiomiotsitlari juda cheklangan proliferativ qobiliyatga ega boʻlgani sababli, terapevtik strategiyalar miokard infarktidan keyin mahalliy miokard taʼmirini ragʻbatlantirish uchun muhandislik asosida yaratilgan yurak yamoqlari, hujayra joylashtirilgan gidrogellar va detsellyulyarizatsiyalangan hujayradan tashqari matritsa (HTM) komponentlaridan foydalanadi. Klinik va klinikagacha boʻlgan tadqiqotlarda induksiyalangan pluripotent ildiz hujayralaridan olingan kardiomiotsitlar (hiPSC-CM) va tomir endotelial hujayralaridan foydalanishga alohida urgʻu beriladi: bu hujayralar gʻovak, biomimetik polimer iskalalar ichiga joylashtiriladi va shu yoʻl bilan funksional elektr bogʻlanish hamda xoʻjayin toʻqimasi bilan integratsiya taʼminlanadi[41]. Bundan tashqari, toʻqimalar muhandisligi asosidagi qon tomir transplantatlari (TEVG) koronar arteriyani shuntlash jarrohligi uchun sintetik yoki bioparchalanuvchi muqobil sifatida oʻrganilmoqda. Bunda iskala gʻovakligi aniq sozlanadi: u tromboz keltirib chiqarmagan holda xoʻjayin hujayralarining kirib borishi, silliq muskul hujayralarining qayta shakllanishi va funksional neovaskulyarizatsiyaga imkon berishi kerak.

Oʻpka toʻqimalari

Oʻpka toʻqimalari muhandisligi surunkali obstruktiv oʻpka kasalligi (SOOK), oʻpka fibrozi va oʻtkir respirator distress sindromi (ORDS) kabi soʻnggi bosqichdagi oʻpka kasalliklarini davolash uchun funksional nafas olish tuzilmalarini ishlab chiqishga qaratilgan. Oʻpka murakkab, yuqori darajada vaskulyarizatsiyalangan uch oʻlchovli arxitekturaga ega: u qirqdan ortiq turli hujayra tipi va nozik alveolyar-kapillyar bazal membranadan tashkil topgan. Shu bois butun organni biofabrikatsiya qilish odatda detsellyulyarizatsiyalangan donor oʻpka iskalalariga tayanadi[42]. Bu jarayon immunogen hujayra materialini olib tashlagan holda ventilyatsiya uchun zarur boʻlgan tabiiy hujayradan tashqari matritsa geometriyasi va mexanik moslashuvchanligini saqlab qoladi. Tadqiqot strategiyalarida mazkur iskalalarni koʻp tarmoqli qayta hujayralashtirish ustuvor hisoblanadi: buning uchun bemorga xos induksiyalangan pluripotent ildiz hujayralari (iPSC) I va II tipdagi alveolyar epitelial hujayralar hamda mikrotomir endotelial hujayralariga differensiatsiyalanadi[43]. Bundan tashqari, biomimetik mikrofluidik platformalar yoki „chipdagi oʻpka“ modellari hujayra siljish kuchlanishi va gaz almashinuvi dinamikasini oʻrganish uchun qoʻllanilib, koʻchirib oʻtkazish mumkin boʻlgan biosunʼiy oʻpka qurilmalarining dastlabki bosqichi sifatida xizmat qiladi.

Tayanch-harakat va suyak toʻqimalari

Tayanch-harakat tizimiga oid qoʻllanmalar toʻqimalar muhandisligining tijoriy jihatdan yetuk sektorini tashkil etadi va kritik oʻlchamdagi suyak nuqsonlari, boʻgʻim togʻayi shikastlanishlari hamda hajmli muskul yoʻqotilishini taʼmirlashga qaratilgan. Ortopedik suyak regeneratsiyasi uchun terapevtik yondashuvlar biokeramika (masalan, gidroksiapatit va beta-trikalsiy fosfat), bioparchalanuvchi polimerlar yoki kompozit gidrogellardan tashkil topgan osteokonduktiv va osteoinduktiv iskalalardan foydalanadi. Bu matritsalar endogen mezenximal ildiz hujayralarini (MIH) jalb qiladigan va osteogenezni ragʻbatlantiradigan fizik karkaslar vazifasini bajaradi. Suyak toʻqimalari muhandisligidagi jiddiy muammo — yirik iskalalarning markazida yetarli neovaskulyarizatsiyaga erishish, chunki xoʻjayin kapillyarlari oʻsib kirgunga qadar iskala oʻzagida nekroz boshlanishi mumkin. Shu sababli zamonaviy biomaterial dizaynlari koʻpincha koʻp miqyosli gʻovaklikni joriy etadi: ozuqa diffuziyasiga moʻljallangan mayda boʻshliqlar 100 mikrometrdan katta makrokanallar bilan birlashtiriladi va bu hujayralarning chuqur kirib borishi, matritsa mineralizatsiyasi hamda xoʻjayin toʻqimasi bilan funksional integratsiyani osonlashtiradi.

Neyroregeneratsiya

Markaziy asab tizimi (MAT) va periferik asab tizimi (PAT) doirasidagi regenerativ strategiyalar orqa miya jarohatlari, ishemik insultlar va Parkinson kasalligi kabi neyrodegenerativ buzilishlar keltirib chiqaradigan ogʻir nuqsonlarni bartaraf etishga qaratilgan. Voyaga yetgan miya va orqa miyaning terapevtik mikromuhiti glial chandiqlar hamda xondroitin sulfat proteoglikanlari hosil boʻlishi tufayli akson oʻsishiga kuchli toʻsqinlik qiladi. Neyroregeneratsiya tadqiqotlari lezion boʻshliqlarini fizik jihatdan koʻprik orqali bogʻlash uchun inyeksiya qilinadigan gidrogellar, siljishda suyuqlanadigan biomateriallar va elektroyigirilgan yoʻnaltiruvchi naychalardan foydalanadi. Bu iskalalar koʻpincha asab ildiz hujayralari (AIH), neyrotrofik oʻsish omillari yoki ferment ajratuvchi agentlar bilan toʻldiriladi. Bunday qoʻshimchalar inhibitor molekulyar signallarni neytrallaydi, koʻchirib oʻtkazilgan dofaminergik yoki harakat neyronlarining omon qolishini qoʻllab-quvvatlaydi hamda yoʻnaltirilgan akson choʻzilishi va sinaptogenez uchun qulay fizik karkas yaratadi.

Teri va surunkali yaralar

Dermal regeneratsiya chuqur uchinchi darajali kuyishlar, diabetik oyoq yaralari va keng koʻlamli surunkali yaralarni davolash uchun biomuhandislik asosidagi teri oʻrnini bosuvchilar va ilgʻor yara bogʻlamlarini ishlab chiqishni oʻz ichiga oladi. Anʼanaviy okklyuziv bogʻlamlardan farqli oʻlaroq, regenerativ teri iskalalari hujayralarning kirib borishi, granulyatsion toʻqima shakllanishi va qayta epitelizatsiyani muvofiqlashtiradigan vaqtinchalik, gʻovak hujayradan tashqari matritsa analogini taqdim etadi. Tijoratda mavjud boʻlgan matritsalar detsellyulyarizatsiyalangan inson yoki qoramol dermal matritsalari, sintetik bioparchalanuvchi polimerlar (masalan, polikaprolakton) hamda omega-3 yogʻ kislotalariga boy asellulyar baliq terisi transplantatlari kabi tabiiy kelib chiqishli dengiz biomateriallaridan foydalanadi. Bu matritsalar mahalliy yalligʻlanish javobini modulyatsiya qilish, bakterial kolonizatsiyani bostirish hamda xoʻjayin fibroblastlari va keratinotsitlarini jalb qilishga moʻljallangan; shu yoʻl bilan chandiq hosil boʻlishi minimallashtirilgan holda funksional, vaskulyarizatsiyalangan teri toʻqimasi tiklanadi.

Stomatologiyada

Inson tishining diagrammasi. Ildiz hujayralari markazdagi pulpada joylashgan[44].

Regenerativ tibbiyot stomatologlar tomonidan shikastlangan tishlarni taʼmirlash va ularning tabiiy tuzilishi hamda faoliyatini tiklash yoʻllarini topish maqsadida oʻrganilgan[45]. Tish toʻqimalari koʻpincha kariyes tufayli shikastlanadi va odatda sintetik yoki metall tish plombalari yoxud toji bilan almashtirishdan boshqa yoʻl bilan tiklab boʻlmaydi deb hisoblanadi. Bunda butun tish yoʻqolib ketmasligi uchun tishni parmalashga toʻgʻri keladi, yaʼni unga qoʻshimcha shikast yetkaziladi.

Kingʻs College London tadqiqotchilari Tideglusib deb nomlangan dori vositasini yaratdilar; ularning daʼvosiga koʻra, bu dori emal ostidagi, pulpani (koʻpincha nerv deb ataladi) oʻrab turuvchi va himoyalovchi ikkinchi qatlam — dentinni qayta oʻstirish qobiliyatiga ega[46].

2007-yilda Yaponiyada sichqonlar ustida oʻtkazilgan hayvon tadqiqotlari butun bir tishni qayta tiklashda katta imkoniyatlar borligini koʻrsatdi. Ayrim sichqonlarning tishi olib tashlandi va ularga biomuhandislik asosida yaratilgan tish kurtaklaridan olingan hujayralar implantatsiya qilinib, oʻsishiga imkon berildi. Natijada uchala qatlami, shuningdek, ildizlari bilan toʻliq, mukammal ishlaydigan va sogʻlom tishlar hosil boʻldi. Bu tishlar oʻz uyasida mustahkam turishi va tabiiy siljishiga imkon beradigan zarur boylamlarga ham ega edi. Ular jagʻ suyagiga parmalab oʻrnatilgani sababli bitta joy bilan cheklanib qoladigan anʼanaviy tish implantlaridan tubdan farq qiladi[47][48].

Insonning sut tishlari tarkibida ildiz kanalini davolashdan yoki jarohatdan soʻng tish pulpasini qayta tiklash uchun ishlatilishi mumkin boʻlgan ildiz hujayralari borligi maʼlum. Bu hujayralardan, shuningdek, suyak yoʻqotilishi va milkning ogʻir darajada chekinishiga sabab boʻluvchi milk kasalligining ilgʻor shakli — periodontit keltirgan zararni taʼmirlashda ham foydalanish mumkin. Mazkur ildiz hujayralari butunlay yangi tishlarga oʻsib chiqish uchun yetarlicha hayotchan yoki yoʻqligini aniqlash boʻyicha tadqiqotlar hamon davom etmoqda. Ayrim ota-onalar hatto bolalarining sut tishlarini maxsus saqlash joylarida asrab qoʻyishni maʼqul koʻradilar: ular farzandi ulgʻayganida shu tishlardagi ildiz hujayralaridan biror kasallikni davolashda foydalanish mumkin boʻladi, deb umid qiladi[49][50].

Hujayradan tashqari matritsa

Hujayradan tashqari matritsa materiallari tijoratda mavjud boʻlib, ular rekonstruktiv jarrohlikda, surunkali yaralarni davolashda va ayrim ortopedik jarrohlik amaliyotlarida qoʻllaniladi; 2017-yilning yanvar holatiga koʻra, ulardan shikastlangan yurak toʻqimasini taʼmirlashga urinish maqsadida yurak jarrohligida foydalanish boʻyicha klinik tadqiqotlar olib borilayotgan edi[51][52].

Tarkibida tabiiy omega-3 saqlovchi baliq terisidan foydalanish Islandiyaning Kerecis kompaniyasi tomonidan ishlab chiqilgan[53]. Omega-3 tabiiy yalligʻlanishga qarshi vosita boʻlib, baliq terisi materiali esa hujayra regeneratsiyasi uchun iskala vazifasini bajaradi[54][55]. 2016-yilda ularning Omega3 Wound nomli mahsuloti surunkali yaralar va kuyishlarni davolash uchun AQSh Oziq-ovqat va dori vositalari boshqarmasi (FDA) tomonidan maʼqullandi[54]. 2021-yilda FDA Omega3 Surgibind mahsulotini plastik jarrohlik ham kiradigan jarrohlik amaliyotlarida qoʻllashga ruxsat berdi[56].

Kindik qoni

Kindik qonining qon va immunologik buzilishlardan tashqari sohalardagi qoʻllanilishi taxminiy boʻlsa-da, boshqa yoʻnalishlarda ham ayrim tadqiqotlar olib borilgan[57]. Qon va immunologik qoʻllanmalardan tashqaridagi har qanday bunday salohiyat cheklangan, chunki kindik hujayralari pluripotent ildiz hujayralari — masalan, har qanday toʻqima turiga differensiatsiyalana oladigan embrional ildiz hujayralari — emas, balki faqat qon hujayralariga differensiatsiyalana oladigan gematopoetik ildiz hujayralaridir. Kindik qoni diabetni davolash vositasi sifatida oʻrganilgan[58]. Biroq qon kasalliklaridan tashqari, kindik qonidan boshqa kasalliklarda foydalanish odatiy klinik usul emas va ildiz hujayralari hamjamiyati uchun jiddiy muammo boʻlib qolmoqda[57][58].

Kindik qoni bilan bir qatorda Wharton jelesi va kindik qoplami ham mezenximal ildiz hujayralari (MIH) manbai sifatida oʻrganilgan[59] va 2015-yil holatiga koʻra, ular in vitro sharoitida, hayvon modellarida hamda yurak-qon tomir kasalliklari boʻyicha dastlabki bosqich klinik sinovlarida[60], shuningdek, nevrologik nuqsonlar, jigar kasalliklari, immun tizimi kasalliklari, diabet, oʻpka shikastlanishi, buyrak shikastlanishi va leykemiya boʻyicha oʻrganilgan edi[61].

Bioelektr

Rivojlanish bioelektrini regenerativ tibbiyotda qoʻllash imkoniyatlari faol oʻrganilmoqda; bunda bioelektrik stimulyatsiya bilan yoʻnaltiriladigan kelajakdagi organ va oyoq-qoʻl regeneratsiyasiga alohida qiziqish bildirilmoqda[62]. Rivojlanish bioelektri qoʻzgʻaluvchan (harakat potensialini hosil qila oladigan) va qoʻzgʻalmaydigan toʻqimalardagi hujayra membranalari boʻylab kechadigan endogen ion oqimlari va kuchlanish gradiyentlarini (Vmem) anglatadi; ular oʻsish uchun yoʻriqnoma signallarini taqdim etadi. Ion kanallari va nasoslari tomonidan belgilanadigan bu bioelektrik holatlar oraliq bogʻlanishlar orqali tarqaladi va kimyoviy gradiyentlar hamda fizik kuchlar bilan birgalikda uzoq masofali naqsh hosil qiluvchi zanjirlarni shakllantiradi. Kuchlanishga sezgir signal yoʻllari orqali Vmem dagi oʻzgarishlar gen ekspressiyasi va hujayra xatti-harakatlarini (proliferatsiya, migratsiya, differensiatsiya) modulyatsiya qiladi, shu tariqa toʻqima oʻsishi va qutbliligini shakllantiradi[63].

Umurtqali va umurtqasiz modellarda oʻtkazilgan tajribalar bioelektrik signallar regeneratsiyani yoʻnaltirishi mumkinligini koʻrsatmoqda. Ksenopus itbaliqlarida vodorod ionlarini hujayralardan tashqariga chiqaradigan proton nasosini (V-ATFaza) faollashtirish dum qayta oʻsishi uchun zarur boʻlib, odatda refrakter bosqichda regeneratsiyani tiklashi mumkin; voyaga yetgan zebra baliqlarida esa xuddi shu nasosni bostirish suzgich qanotining qayta oʻsishini susaytiradi[64][65]. Planariyalarda qisqa muddatli elektr taʼsirlar dum boʻlaklarining bosh hosil qilishiga (jumladan, ikki boshli hayvonlar paydo boʻlishiga) yoki boshqa turlarga oʻxshash boshlarni qayta tiklashiga sabab boʻlishi mumkin[66][67]. Voyaga yetgan baqalarda dori yetkazib beruvchi „BioDome“ qurilmasi bilan 24 soatlik muolaja koʻp toʻqimali taʼmir va funksional tiklanish bilan kechadigan uzoq muddatli orqa oyoq qayta oʻsishini boshlab berdi[68].

Taklif etilayotgan usullar ion kanallari va oraliq bogʻlanishlarni farmakologik nazorat qilish, Vmem naqshlarini yorugʻlik yordamida yozish uchun optogenetik aktuatorlar hamda jarohat mikromuhitini sozlaydigan yoki boshqariladigan doimiy tok maydonlarini qoʻllaydigan qurilmalarni birlashtiradi[69]. Taklif etilgan vositalar orasida kuchlanishga sezgir boʻyoqlar, mikroelektrodlar hamda taqib yuriladigan yoki implantatsiya qilinadigan stimulyatorlar bor[70][68]. Ayrim tadqiqotchi va sharhlovchilarning taʼkidlashicha, hayvonlar ustidagi tadqiqotlar dalda beruvchi boʻlishiga qaramay, sut emizuvchilarda keng koʻlamli oyoq-qoʻl yoki organ qayta oʻsishiga oid dalillar hamon cheklangan boʻlib, bunga erishish standartlashtirilgan natija oʻlchovlari, modellar boʻylab takrorlanadigan protokollar hamda organizmdagi toʻqimalarning elektr holatini nazorat qilishning xavfsiz va aniq usullarini talab qiladi[71][72][73].

Yana qarang

Manbalar

  1. ↑ "A brief definition of regenerative medicine" (en). Regenerative Medicine 3 (1): 1–5. 2008. doi:10.2217/17460751.3.1.1. ISSN 1746-0751. PMID 18154457. 
  2. ↑ „UM Leads in the Field of Regenerative Medicine: Moving from Treatments to Cures - Healthcanal.com“ (2014-yil 8-may).
  3. ↑ "Stem cells application in regenerative medicine and disease threpeutics". International Journal of Cell Biology 2016 (7). 2016. doi:10.1155/2016/6940283. PMID 27516776. PMC 4969512. //www.pubmedcentral.nih.gov/articlerender.fcgi?tool=pmcentrez&artid=4969512. 
  4. ↑ „Regenerative Medicine. NIH Fact sheet“ (2006-yil sentyabr). 2011-yil 26-oktyabrda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2010-yil 16-avgust.
  5. ↑ "A brief definition of regenerative medicine". Regenerative Medicine 3 (1): 1–5. January 2008. doi:10.2217/17460751.3.1.1. PMID 18154457. 
  6. ↑ "Regenerative medicine glossary". Regenerative Medicine 4 (4 Suppl): S1–88. July 2009. doi:10.2217/rme.09.s1. PMID 19604041. 
  7. ↑ „Stem Cell Sources for Regenerative Medicine“, Stem Cells in Regenerative Medicine, Methods in Molecular Biology, 2009 — 55–90-bet. DOI:10.1007/978-1-59745-060-7_5. ISBN 978-1-58829-797-6. 
  8. ↑ "Advances in signaling in vertebrate regeneration as a prelude to regenerative medicine". Genes & Development 21 (11): 1292–1315. June 2007. doi:10.1101/gad.1540507. PMID 17545465. https://archive.org/details/sim_genes-development_2007-06-01_21_11/page/1292. 
  9. ↑ "Mammalian regeneration and regenerative medicine". Birth Defects Research. Part C, Embryo Today 84 (4): 265–280. December 2008. doi:10.1002/bdrc.20137. PMID 19067422. 
  10. ↑ 10,0 10,1 „What is Regenerative Medicine?“. University of Nebraska Medical Center. University of Nebraska. 2015-yil 28-fevralda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2020-yil 27-iyun.
  11. ↑ "The Use of Skin Grafting for the Treatment of Burn Wounds in Denmark 1870-1960". Dansk Medicinhistorisk Arbog 37: 99–116. 2009. PMID 20509454. 
  12. ↑ "Regenerative medicine: Historical roots and potential strategies in modern medicine". Journal of Microscopy and Ultrastructure 3 (3): 101–107. September 2015. doi:10.1016/j.jmau.2015.05.002. PMID 30023189. PMC 6014277. //www.pubmedcentral.nih.gov/articlerender.fcgi?tool=pmcentrez&artid=6014277. 
  13. ↑ „Dr. Paul Niehans, Swiss Surgeon, 89“. The New York Times (1971-yil 4-sentyabr). Qaraldi: 2020-yil 27-iyun. „Dr. Paul Niehans was a former physician of Pope Paul XII, among others. A surgeon who performed more than 50,000 operations in 40 years, he developed his own rejuvenation treatment by injecting humans with the foetus of unborn lambs and other animals.“.
  14. ↑ Tramp: The Life of Charlie Chaplin. HarperCollins, 1998. ISBN 978-0-06-017052-3. 
  15. ↑ „1956: The First Successful Bone Marrow Transplantation“ (2014-yil 7-dekabr). 2020-yil 2-fevralda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2020-yil 26-iyul.
  16. ↑ "The future of multihospital systems". Topics in Health Care Financing 18 (4): 32–45. 1992. PMID 1631884. 
  17. ↑ "Origins". Tissue Engineering. Part A 15 (7): 1449–1450. July 2009. doi:10.1089/ten.tea.2007.0412. PMID 19327019. 
  18. ↑ „The Emergence of Tissue Engineering as a Research Field“. Arlington, VA: National Science Foundation (2003). 2011-yil 21-fevralda asl nusxadan arxivlangan.
  19. ↑ Liberation Biology: The Scientific and Moral Case for the Biotech Revolution. Prometheus Books, 2005. 
  20. ↑ Alexander B (January 2000). „Don't Die, Stay Pretty: The exploding science of superlongevity“. Wired. 8-jild, № 1.
  21. ↑ "The Emergence of Regenerative Medicine: A New Field and a New Society". E-biomed: The Journal of Regenerative Medicine 2 (4): 17–23. 6 July 2004. doi:10.1089/152489001753309652. 
  22. ↑ "Regenerative medicine: Current therapies and future directions". Proc Natl Acad Sci U S A 112 (47): 14452–14459. Nov 2015. doi:10.1073/pnas.1508520112. PMID 26598661. PMC 4664309. //www.pubmedcentral.nih.gov/articlerender.fcgi?tool=pmcentrez&artid=4664309. 
  23. ↑ "Regenerative medicine: Historical roots and potential strategies in modern medicine" (en). Journal of Microscopy and Ultrastructure 3 (3): 101–107. 2015-09-01. doi:10.1016/j.jmau.2015.05.002. ISSN 2213-879X. PMID 30023189. PMC 6014277. //www.pubmedcentral.nih.gov/articlerender.fcgi?tool=pmcentrez&artid=6014277. 
  24. ↑ „Bloomberg Longevity Economy Conference 2013 Panelist Bio“. 2013-yil 3-avgustda asl nusxadan arxivlangan.
  25. ↑ "E-Biomed: The Journal of Regenerative Medicine". E-Biomed. ISSN 1524-8909. Archived from the original on 2009-03-01. https://web.archive.org/web/20090301061833/http://journalseek.net/cgi-bin/journalseek/journalsearch.cgi?field=issn&query=1524-8909. Qaraldi: 2020-02-25. Regenerativ tibbiyot]]
  26. ↑ "Interview: Commercial translation of cell-based therapies and regenerative medicine: learning by experience". Regenerative Medicine 6 (4): 431–435. 2011-07-01. doi:10.2217/rme.11.40. ISSN 1746-0751. PMID 21749201. 
  27. ↑ „Tissue-Engineered Trachea Transplant Is Adult Stem Cell Breakthrough“. Science 2.0 (2008-yil 19-noyabr). Qaraldi: 2010-yil 19-mart.
  28. ↑ „Regenerative Medicine Success Story: A Tissue-Engineered Trachea“. Mirm.pitt.edu. 2010-yil 12-iyunda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2010-yil 19-mart.
  29. ↑ „Sens Foundation“. sens.org (2009-yil 3-yanvar). Qaraldi: 2012-yil 23-fevral.
  30. ↑ „Surgeons Implant Synthetic Trachea In Baltimore Man“. The New York Times (2012-yil 12-yanvar). Qaraldi: 2012-yil 23-fevral.
  31. ↑ "Japanese woman is first recipient of next-generation stem cells". Nature. 12 September 2014. doi:10.1038/nature.2014.15915. ISSN 0028-0836. 
  32. ↑ „'Superstar doctor' fired from Swedish institute over research 'lies'“ (en-GB). The Guardian (2016-yil 24-mart). Qaraldi: 2017-yil 13-oktyabr.
  33. ↑ „Experimenten“ (sv). svt.se. Qaraldi: 2017-yil 13-oktyabr.
  34. ↑ „Research“ (en). Institute for Stem Cell Biologyand Regenerative Medicine. Qaraldi: 2020-yil 25-fevral.
  35. ↑ „CRN Origins and Mission | Center for Regenerative Nanomedicine, Northwestern University“. crn.northwestern.edu. Qaraldi: 2020-yil 25-fevral.
  36. ↑ „Wake Forest Institute for Regenerative Medicine (WFIRM)“. Wake Forest School of Medicine. Qaraldi: 2020-yil 25-fevral.
  37. ↑ „Centres of Regenerative Medicine“ (en). www.bhf.org.uk. Qaraldi: 2020-yil 25-fevral.
  38. ↑ „Guangzhou Institute of Biomedicine and Health, Chinese Academy of Sciences“. english.gibh.cas.cn. 2011-yil 31-avgustda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2020-yil 25-fevral.
  39. ↑ „Institute for Stem Cell Biology and Regenerative Medicine - School of Pharmaceutical Sciences Tsinghua University“. www.sps.tsinghua.edu.cn. 2016-yil 4-oktyabrda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2020-yil 25-fevral.
  40. ↑ administrator „Home“ (en-US). Institute for Tissue Engineering and Regenerative Medicine. Qaraldi: 2020-yil 25-fevral.
  41. ↑ Roacho-Pérez, Jorge A.; Garza-Treviño, Elsa N.; Moncada-Saucedo, Nidia K.; Carriquiry-Chequer, Pablo A.; Valencia-Gómez, Laura E.; Matthews, Elizabeth Renee; Gómez-Flores, Víctor; Simental-Mendía, Mario et al. (2022-07-25). "Artificial Scaffolds in Cardiac Tissue Engineering" (en). Life 12 (8): 1117. doi:10.3390/life12081117. ISSN 2075-1729. PMID 35892919. PMC 9331725. //www.pubmedcentral.nih.gov/articlerender.fcgi?tool=pmcentrez&artid=9331725. 
  42. ↑ Huang, Shixing; Yang, Yang; Yang, Qi; Zhao, Qiang; Ye, Xiaofeng (July 2018). "Engineered circulatory scaffolds for building cardiac tissue". Journal of Thoracic Disease 10 (S20): S2312–S2328. doi:10.21037/jtd.2017.12.92. PMID 30123572. PMC 6081364. //www.pubmedcentral.nih.gov/articlerender.fcgi?tool=pmcentrez&artid=6081364. 
  43. ↑ Holzwarth, Jeremy M.; Ma, Peter X. (December 2011). "Biomimetic nanofibrous scaffolds for bone tissue engineering" (en). Biomaterials 32 (36): 9622–9629. doi:10.1016/j.biomaterials.2011.09.009. PMID 21944829. PMC 3195926. //www.pubmedcentral.nih.gov/articlerender.fcgi?tool=pmcentrez&artid=3195926. 
  44. ↑ "Dental Pulp Stem Cells: An Attractive Alternative for Cell Therapy in Ischemic Stroke". Frontiers in Neurology 10. 2 August 2019. doi:10.3389/fneur.2019.00824. PMID 31428038. PMC 6689980. //www.pubmedcentral.nih.gov/articlerender.fcgi?tool=pmcentrez&artid=6689980. 
  45. ↑ "Innovative approaches to regenerate teeth by tissue engineering". Archives of Oral Biology 59 (2): 158–166. February 2014. doi:10.1016/j.archoralbio.2013.11.005. PMID 24370187. https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0003996913003427. Qaraldi: 27 June 2020. Regenerativ tibbiyot]]
  46. ↑ King's College London „Teeth That Repair Themselves – Study Finds Success With Natural Tooth Repair Method“. SciTech Daily (2020-yil 10-mart). Qaraldi: 2020-yil 27-iyun.
  47. ↑ „Japanese scientists grow teeth from single cells“. Reuters (2007-yil 20-fevral). Qaraldi: 2020-yil 27-iyun.
  48. ↑ "Researchers Grow New Teeth in Mice". Science. August 3, 2009. https://www.science.org/content/article/researchers-grow-new-teeth-mice. 
  49. ↑ „Could Baby Teeth Stem Cells Save Your Child?“. ABC News (2009-yil 13-aprel). Qaraldi: 2020-yil 27-iyun.
  50. ↑ „Repairing Teeth using Stem Cells“. News Medical Life Sciences (2020-yil 30-aprel). Qaraldi: 2020-yil 27-iyun.
  51. ↑ "Extracellular matrix hydrogels from decellularized tissues: Structure and function.". Acta Biomaterialia 49: 1–15. February 2017. doi:10.1016/j.actbio.2016.11.068. PMID 27915024. PMC 5253110. //www.pubmedcentral.nih.gov/articlerender.fcgi?tool=pmcentrez&artid=5253110. 
  52. ↑ "Extracellular matrix bioscaffolds in tissue remodeling and morphogenesis.". Developmental Dynamics 245 (3): 351–360. March 2016. doi:10.1002/dvdy.24379. PMID 26699796. PMC 4755921. //www.pubmedcentral.nih.gov/articlerender.fcgi?tool=pmcentrez&artid=4755921. 
  53. ↑ „Taking back control of fishing could be an enormous growth opportunity for Britain“. The Daily Telegraph (2020-yil 25-oktyabr).
  54. ↑ 54,0 54,1 „Fish Skin for Human Wounds: Iceland's Pioneering Treatment“. Bloomberg Businessweek (2017-yil 27-iyun).
  55. ↑ „Alaska's seafood industry by the numbers, plus fish skin's medical applications and antibiotics in Chilean salmon“. Anchorage Daily News.
  56. ↑ „FDA Approves Kerecis' Implantable Fish-Skin Product“. Iceland Monitor.
  57. ↑ 57,0 57,1 „Chapter 39. Cord Blood Hematopoietic Cell Transplantation“, Thomas' hematopoietic cell transplantation stem cell transplantation, 4th, Oxford: Wiley-Blackwell, 2009. ISBN 978-1-4443-0353-7. 
  58. ↑ 58,0 58,1 "Autologous umbilical cord blood infusion for type 1 diabetes". Exp. Hematol. 36 (6): 710–715. Jun 2008. doi:10.1016/j.exphem.2008.01.009. PMID 18358588. PMC 2444031. //www.pubmedcentral.nih.gov/articlerender.fcgi?tool=pmcentrez&artid=2444031. 
  59. ↑ "Neuromuscular Regeneration: Perspective on the Application of Mesenchymal Stem Cells and Their Secretion Products.". Stem Cells International 2016. 2016. doi:10.1155/2016/9756973. PMID 26880998. PMC 4736584. //www.pubmedcentral.nih.gov/articlerender.fcgi?tool=pmcentrez&artid=4736584. 
  60. ↑ "Impact of umbilical cord blood-derived mesenchymal stem cells on cardiovascular research". BioMed Research International 2015. 2015. doi:10.1155/2015/975302. PMID 25861654. PMC 4377460. //www.pubmedcentral.nih.gov/articlerender.fcgi?tool=pmcentrez&artid=4377460. 
  61. ↑ "Human umbilical cord mesenchymal stem cells: an overview of their potential in cell-based therapy.". Expert Opinion on Biological Therapy 15 (9): 1293–1306. 2015. doi:10.1517/14712598.2015.1051528. PMID 26067213. 
  62. ↑ "Endogenous Bioelectrics in Development, Cancer, and Regeneration: Drugs and Bioelectronic Devices as Electroceuticals for Regenerative Medicine". iScience 22: 519–533. 20 December 2019. doi:10.1016/j.isci.2019.11.023. ISSN 2589-0042. PMID 31837520. PMC 6920204. //www.pubmedcentral.nih.gov/articlerender.fcgi?tool=pmcentrez&artid=6920204. 
  63. ↑ "Molecular bioelectricity: how endogenous voltage potentials control cell behavior and instruct pattern regulation in vivo". Molecular Biology of the Cell 25 (24): 3835–3850. December 2014. doi:10.1091/mbc.e13-12-0708. PMID 25425556. PMC 4244194. //www.pubmedcentral.nih.gov/articlerender.fcgi?tool=pmcentrez&artid=4244194. 
  64. ↑ "Electric currents in Xenopus tadpole tail regeneration". Developmental Biology 335 (1): 198–207. 1 November 2009. doi:10.1016/j.ydbio.2009.08.028. ISSN 0012-1606. PMID 19733557. https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0012160609011683. 
  65. ↑ "V-ATPase proton pumping activity is required for adult zebrafish appendage regeneration.". PLOS ONE 9 (3). 2014. doi:10.1371/journal.pone.0092594. PMID 24671205. PMC 3966808. //www.pubmedcentral.nih.gov/articlerender.fcgi?tool=pmcentrez&artid=3966808. 
  66. ↑ "A Chemical Genetics Approach Reveals H,K-ATPase-Mediated Membrane Voltage Is Required for Planarian Head Regeneration". Chemistry & Biology 18 (1): 77–89. January 2011. doi:10.1016/j.chembiol.2010.11.012. PMID 21276941. PMC 3278711. //www.pubmedcentral.nih.gov/articlerender.fcgi?tool=pmcentrez&artid=3278711. 
  67. ↑ "Gap Junctional Blockade Stochastically Induces Different Species-Specific Head Anatomies in Genetically Wild-Type Girardia dorotocephala Flatworms". International Journal of Molecular Sciences 16 (11): 27865–27896. 24 November 2015. doi:10.3390/ijms161126065. PMID 26610482. PMC 4661923. //www.pubmedcentral.nih.gov/articlerender.fcgi?tool=pmcentrez&artid=4661923. 
  68. ↑ 68,0 68,1 "Acute multidrug delivery via a wearable bioreactor facilitates long-term limb regeneration and functional recovery in adult Xenopus laevis". Science Advances 8 (4). 28 January 2022. doi:10.1126/sciadv.abj2164. PMID 35080969. PMC 8791464. //www.pubmedcentral.nih.gov/articlerender.fcgi?tool=pmcentrez&artid=8791464. 
  69. ↑ "Endogenous Bioelectrics in Development, Cancer, and Regeneration: Drugs and Bioelectronic Devices as Electroceuticals for Regenerative Medicine". iScience 22: 519–533. December 2019. doi:10.1016/j.isci.2019.11.023. PMID 31837520. PMC 6920204. //www.pubmedcentral.nih.gov/articlerender.fcgi?tool=pmcentrez&artid=6920204. 
  70. ↑ "Voltage-sensitive dye imaging: Technique review and models.". Journal of Physiology, Paris 104 (1–2): 40–50. January 2010. doi:10.1016/j.jphysparis.2009.11.009. PMID 19909809. 
  71. ↑ "Making Sense of Electrical Stimulation: A Meta-analysis for Wound Healing". Annals of Biomedical Engineering 52 (2): 153–177. February 2024. doi:10.1007/s10439-023-03371-2. PMID 37743460. PMC 10808217. //www.pubmedcentral.nih.gov/articlerender.fcgi?tool=pmcentrez&artid=10808217. 
  72. ↑ "Inducing Vertebrate Limb Regeneration: A Review of Past Advances and Future Outlook.". Cold Spring Harbor Perspectives in Biology 14 (4). 17 May 2022. doi:10.1101/cshperspect.a040782. PMID 34400551. PMC 9121900. //www.pubmedcentral.nih.gov/articlerender.fcgi?tool=pmcentrez&artid=9121900. 
  73. ↑ "Generation of direct current electrical fields as regenerative therapy for spinal cord injury: A review". APL Bioengineering 7 (3). 1 September 2023. doi:10.1063/5.0152669. PMID 37736015. PMC 10511262. //www.pubmedcentral.nih.gov/articlerender.fcgi?tool=pmcentrez&artid=10511262. 
  74. ↑ "Analysis of "old" proteins unmasks dynamic gradient of cartilage turnover in human limbs". Science Advances 5 (10). October 2019. doi:10.1126/sciadv.aax3203. ISSN 2375-2548. PMID 31633025. PMC 6785252. //www.pubmedcentral.nih.gov/articlerender.fcgi?tool=pmcentrez&artid=6785252. 
  75. ↑ „Humans Have Salamander-Like Ability to Regrow Cartilage in Joints“. Duke Health (2019-yil 8-oktyabr).

Qoʻshimcha adabiyotlar

"https://ziyosfera.uz/index.php?title=Regenerativ_tibbiyot&oldid=731152" dan olindi