Hasan ibn Zayd
| Hasan ibn Zayd | |
|---|---|
 Hasan zarb qildirgan kumush dirham | |
| Tabariston amiri | |
| Saltanat | 864 — 884-yil 6-yanvar |
| Oʻtmishdoshi | Sulaymon ibn Abdulloh ibn Tohir (Abbosiy xalifa) |
| Davomchisi | Muhammad ibn Zayd |
| Tugʻilishi | Madina |
| Vafoti |
884-yil 6-yanvar Amol |
| Farzandlari | Bir nafar qiz (ehtimol) |
| Uy | Zaydiylar |
| Otasi | Zayd ibn Muhammad |
| Onasi | Amina bintu Abdulloh |
| Dini | Islom (Shialik) |
Abu Muhammad al-Hasan ibn Zayd ibn Muhammad ibn Ismoil ibn al-Hasan ibn Zayd (arabcha: الحسن بن زيد بن محمد; 884-yil 6-yanvarda vafot etgan) alaviylar sulolasiga mansub arbob, Tabaristondagi Zaydiylar davlatining asoschisi[1]. Shuningdek, ad-Doiy al-Kabir (arabcha: الداعي الكبير — „Buyuk“ yoki „Katta daʼvatchi“) nomi bilan mashhur boʻlgan.
Tarjimai holi
Al-Hasan Hasan ibn Zayd ibn Hasanning avlodidan boʻlib, oʻz navbatida, Muhammad paygʻambarning kuyovi va toʻrtinchi Roshidun xalifa Alining evarasi edi[1]. 864-yilda Shimoliy Erondagi Ray shahrida yashayotgan paytida qoʻshni Tabariston viloyatidagi alaviyparast kuchlar Abbosiylar hokimiyatiga qarshi qoʻzgʻolonga boshchilik qilish uchun uni oʻz huzurlariga taklif qilganlar[1].
Tabariston Kaspiy dengizi janubiy sohilidagi togʻli oʻlka boʻlib, VII asrdagi dastlabki musulmon fathlari davrida deyarli bosib olinmagan hududlardan biri edi. 759—760-yillarda Abbosiylar xalifaligi zabt etguniga qadar bu yerda kaspiy kelib chiqishiga mansub mahalliy eroniy sulola Dabuyiylar hukmronlik qilgan. Musulmonlar toʻgʻridan-toʻgʻri boshqaruv oʻrnatganidan keyin ham togʻli ichki hududlardagi mahalliy sulolalar nisbatan toʻliq ravishda oʻz mustaqilligini saqlab qolgan[2]. Faqat 840-yilda Tabariston Tohiriylar davlati (Sharqda Abbosiylar noiblari) tasarrufiga oʻtgach, viloyatda islomlashuv jarayoni jadal tus oldi. Bu jarayon tez sur’atlarda kechib, aholining asosiy qismi sunniylikni qabul qildi. Shu bilan birga, viloyat alaviylar tarafdori boʻlgan shia daʼvatchilari uchun ham qulay faoliyat maydoniga aylandi[3].
860-yillarda Gʻarbiy Eronni Tohiriylar sulolasidan boʻlgan Muhammad ibn Abdulloh ibn Tohir boshqargan. Uning ukasi Sulaymon ibn Abdulloh ibn Tohir esa Tabariston va Goʻrgonda noib sifatida faoliyat yuritgan. Tohiriylar amaldorlari, ayniqsa, soliq yigʻuvchilarning zulmi va ogʻir moliyaviy siyosati tufayli xalq orasida norozilik tobora kuchaydi. Natijada, 864-yilda Ruyan, Kalar va Chalus shaharlarida „Rustamning ikki oʻgʻli“ boshchiligida qoʻzgʻolon koʻtarildi. Qoʻzgʻolonchilar Hasanni oʻzlariga rahbar boʻlishni taklif qildilar va qoʻshni Daylam aholisi bilan ittifoq tuzdilar. Hasan esa ad-Doiy ilal Haqq (Haq yoʻliga daʼvat etuvchi) hukmdorlik nomini qabul qildi. Mahalliy aholining bir qismi Hasanni amir sifatida tan oldi, shuningdek, Justoniylar sulolasiga mansub Daylam hukmdori Vahsudan ibn Marzuban ham unga sodiqligini bildirdi[1][4][5].
Qoʼzgʼolon tezkorlik bilan muvaffaqiyatga erishganiga qaramay, Hasanning hukmronligi uzluksiz bosqinlar va harbiy tahdidlar bilan kechdi. Bir necha bor magʻlubiyatga uchrab, Daylamga chekinishga majbur boʻldi[5]. Masalan, 865-yilda Sulaymon ibn Abdulloh ibn Tohir uni Tabaristondan quvib chiqardi. Biroq Hasan oʻsha yilning oʻzidayoq qaytib kelib, viloyat ustidan nazoratni qayta tikladi[5]. Shu yili Qazvin va Zanjonda Justoniylar koʻmagida Husayn ibn Ahmad al-Kavkabiy boshchilik qilgan yana bir Alaviy qoʻzgʻoloni yuz berdi. Mazkur harakat 2 yil oʻtib, Abbosiylar sarkardasi Muso ibn Bugʻa tomonidan bostirildi[6]. 869-yilda Abbosiy qoʻmondon Muflih Hasanni yana Daylamga chekinishga majbur qildi, biroq Muflih koʻp oʻtmay oʻz qoʻshinini u yerdan olib chiqib ketdi[5]. 874-yilda Hasan Yaʼqub as-Safforning dushmanlaridan biri Abdulloh as-Sijziyga boshpana bergani sababli Yaʼqub bilan toʻqnash keldi. Yaʼqub Tabaristonga bostirib kirib, Sari yaqinida Zaydiylar qoʻshinini magʻlub etdi va Hasan yana Daylam togʻlariga chekinishga majbur boʻldi. Kuchli yogʻingarchilik va Tabaristonning nam subtropik iqlimi Yaʼqub qoʻshiniga ogʻir talafot yetkazdi. Jumladan, koʻplab askarlar kasallikka chalinib halok boʻldi va natijada qisqa vaqt ichida viloyatni tark etishga majbur boʻldi[1][7]. Xuroson ustidan nazorat uchun Abu Talha Mansur ibn Sharkab va Ahmad ibn Abdulloh al-Xujistoniy oʻrtasida kechgan murakkab kurashda Hasan Abu Talhani qoʻllab-quvvatladi. Biroq 878—879-yillarda al-Xujistoniy Nishopurni qayta egallaganida Hasan ham ittifoqchisi bilan birga magʻlubiyatga uchradi[8]. Shunga qaramay, davrdagi siyosiy beqarorlikdan foydalangan Hasan 867-yildan boshlab Goʻrgon ustidan ham nazorat oʻrnatdi va vaqt-vaqti bilan qoʻshni hududlarni ham oʻz qoʻliga oldi. Jumladan, Ray (864—865, 867, 870 va 872-yillarda), Qazvin (865—868-yillarda) hamda Qumisni (873—879-yillarda) vaqtincha boshqargan[1][5].
Hasan 884-yilda Omul shahrida vafot etgach, oʻrniga ukasi Muhammad ibn Zayd taxtga oʻtirdi. Zaydiylar sulolasi Tabariston ustidan 928-yilgacha hukmronlikni davom ettirdi[1][5]. Tarixchilar Hasanni adolatli va xolis hukmdor sifatida maqtaganlar[6]. Biroq Ruyan va Kalar kabi dastlabki tayanch hududlardan tashqarida Tabariston va Goʻrgonning asosiy aholisi orasida uning hokimiyatiga boʻlgan dastlabki qiziqish va qoʻllab-quvvatlash tez orada susaygan koʻrinadi. Bunga bir tomondan shialikni qatʼiy joriy etishi va sunniylik mazhabiga eʼtiqod qilivchi koʻpchilik kishilarni siquvga olish siyosati, ikkinchi tomondan esa hokimiyatining yarim jangovar daylamiy qoʻshinlariga tayanishi sabab boʻlgan[9]. Mahalliy mustaqil eroniy sulolalar bilan munosabatlari ham turlicha kechgan. Tabaristonning gʻarbiy togʻli hududlarini boshqargan Qarinvandlar Hasanni qoʻllab-quvvatlagan boʻlsalar, sharqiy togʻlarda hukmronlik qilgan Bavandiylar unga dushmanona munosabatda boʻlgan. Shuningdek, Justoniylar hukmdori Vahsudan ibn Marzuban hamda uning oʻgʻli va vorisi Xurshid bilan aloqalar ham vaqt oʻtishi bilan keskinlashgan. Oxir-oqibat Hasan Xurshidni hokimiyatdan chetlatib, oʻrniga ukasi Justanni taxtga oʻtqazish orqali Justaniylarning yana Zaydiy hukmdorga sodiq qolishiga erishgan[10]. Sharqshunos olim Frants Buhl Hasanning shaxsiyatiga quyidagicha baho bergan: Hasan noyob darajadagi gʻayrat va qatʼiyatga ega, qarshilik koʻrsatishda sobitqadam, dinga sodiq, sifatli taʼlim olgan hamda ilm-fan va adabiyot homiysi boʻlgan shaxs edi[1].
Manbalar
- ↑ 1,0 1,1 1,2 1,3 1,4 1,5 1,6 1,7 Buhl (1971), p. 245
- ↑ Madelung (1975), pp. 198–205
- ↑ Madelung (1975), pp. 205–206
- ↑ Bosworth (1975), pp. 102–103
- ↑ 5,0 5,1 5,2 5,3 5,4 5,5 Madelung (1975), p. 206
- ↑ 6,0 6,1 Bosworth (1975), p. 103
- ↑ Bosworth (1975), p. 115
- ↑ Bosworth (1975), pp. 116–117
- ↑ Madelung (1975), p. 207
- ↑ Madelung (1975), pp. 207–208
Adabiyotlar
- Bosworth, C.E. „The Ṭāhirids and Ṣaffārids“, . The Cambridge History of Iran, Volume 4: From the Arab Invasion to the Saljuqs. Cambridge: Cambridge University Press, 1975. ISBN 0-521-20093-8.
- Buhl, Fr. (1971). "al-Ḥasan b. Zayd b. Muḥammad". in Lewis, B.. Encyclopaedia of Islam. Volume III: H–Iram (2nd nashri). Leiden: E. J. Brill. p. 245. doi:10.1163/1573-3912_islam_SIM_2758. OCLC 495469525. https://referenceworks.brillonline.com/search?s.q=al-%E1%B8%A4asan+b.+Zayd+b.+Mu%E1%B8%A5ammad&s.f.s2_parent=s.f.book.encyclopaedia-of-islam-2&search-go=Search.
- Madelung, W. „The Minor Dynasties of Northern Iran“, . The Cambridge History of Iran, Volume 4: From the Arab Invasion to the Saljuqs. Cambridge: Cambridge University Press, 1975 — 198–249-bet. ISBN 0-521-20093-8.
- Madelung, W. „ʿALIDS OF ṬABARESTĀN, DAYLAMĀN, AND GĪLĀN“. Encyclopaedia Iranica, Online Edition. Qaraldi: 2013-yil 25-yanvar.