Kontent qismiga oʻtish

Hakim ibn Hizom

ZiyoSfera, erkin ensiklopediya
Hakim ibn Hizom
Tavalludi Fil yilidan 13-yil oldin
Makka, Arabiston
Kasbi Savdogar
Turmush oʻrtogʻi Zaynab bint al-Avvom ibn Xuvaylid (ar)
Bolalari Abdulloh, Xolid, Yahyo, Hishom
Qarindoshlari Xadicha bint Xuvaylid (ammasi)
Zubayr ibn Avvom (amakivachchasi)
Akademik maʼlumot
Akademik faoliyat
Davr Ilk islom davri
Asosiy sohasi Savdo, xayriya

Hakim ibn Hizom (arabcha: حكيم بن حزام‎‎) — islom paygʻambari Muhammadning sahobasi, paygʻambarning birinchi xotini Xadicha bint Xuvaylidning jiyani. Arabistonning Makka shahrida Fil yilidan 13-yil oldin tugʻilgan. Xadichaning akasi Hizom ibn Xuvaylid va Faxita bint Zuhayrning oʻgʻli. Savdodagi oʻtkir zehni va xayriya ishlari bilan tanilgan Hakim ibn Hizam yuqori hurmatga ega savdogar hamda Quraysh qabilasining muhim vakili boʻlgan. Makkaning fath etilishi chogʻida islomni qabul qilgan. Saxovatliligi bilan tanilib, 100 nafar qulni ozod qilgan, sadaqalar tarqatgan. Xadicha bilan yaqin qarindoshlik rishtalari hamda islom tarixida dastlabki musulmonlar jamoasiga qoʻshgan hissasi tufayli eʼtiborli sahobalardan biri hisoblanadi.

Oilasi

U Xadichaning akasi Xizam ibn Xuvaylidning oʻgʻli[1],:40 va Faxita bint Zuhayrning farzandi edi. Faxita va Xizamning 10 nafar farzandi boʻlgan: Hakim (Faxita oʻz kunyasi Umm Hakim bilan, Xizam esa oʻz kunyasi Abu Hakim bilan atalgan), Xizam, Hishom, Xolid, Abdulloh, Yahyo, Umm Hoshim (Hoshima), Umm Amr (Amira), Umm Sumayya (Sumayya), Umm Xavla (Xavla)[1].:106

U amakivachchasi Zaynab bint al-Awwam ibn Xuvaylidga uylangan va ularning kamida uch oʻgʻli boʻlgan: Abdulloh, Xolid (undan u kunyasi Abu Xolidni olgan) va Yahyo. Uning toʻrtinchi oʻgʻli Hishom ham boʻlib, u Zaynabning yana bir oʻgʻli boʻlgan boʻlishi mumkin; biroq boshqa bir rivoyatda bu oʻgʻilning onasi Qurayshning Al-Horis urugʻiga mansub Mulayka bint Molik deb ataladi[1].:41

Yoshligi

Hakim 589–592-yillardagi Fijor urushlari (harom oylardagi urush)da jang qilgan. Uning otasi ikkinchi bosqichda oʻldirilgan, Hakim esa uchinchi bosqichda, Quraysh va Kinona qabilalari Qaysni magʻlub etgan paytda, kamonchilar orasida Muhammadni koʻrganini aytgan[2]. Keyingi yili Quraysh Qays qabilasi bilan sulh shartnomasini yakunlaganida, Hakim qon toʻlovi yetkazilguncha Qays huzurida qoldirilgan qirq garovdan biri edi[3].:185

Hakim don savdosi bilan shugʻullanuvchi savdogarga aylangan[4]. U oqsoqollar orasida oʻtirgan[5]:221[4] va Kaʼbada hojilarga ovqat berish huquqiga ega boʻlganlardan biri edi[5].:320 U qul Zayd ibn Horisani 400 dirhamga sotib olgan ilk xaridor boʻlib, uni Xadichaga hadya qilgan[1].:6 Xayriya ishlari qatorida u yuz nafar qulni ozod qilgan va sadaqa uchun yuzta tuyani soʻyib tarqatgan[6][7].

Uning uyi Xadichaning uyi bilan bir binoning tarkibida boʻlgan; amakisi Avvom ibn Xuvaylid esa qoʻshnida yashagan. Shu bois Muhammad Xadichaga uylangach, Hakim uning yaqin qoʻshnisiga aylangan[4].

Ilk islom davri

Muhammad 610-yilda oʻzini paygʻambar deb eʼlon qilganida, Hakim bunga qiziqish bildirmagan. U na kuchli ittifoqchi, na muxolifat yetakchilaridan biri edi.

Aytilishicha, Hoshim urugʻiga qarshi boykot (616–619) paytida Hakim ammavachchasi Xadichaga un sotgan. Uni yetkazib berish yoʻlida u Abu Jahlga duch kelib, Abu Jahl uni toʻxtatgan va: „Hoshim urugʻiga ovqat olib ketyapsanmi? Sen ham, ovqating ham bu yerdan ketmasdan turib, seni Makkada fosh qilaman!“ degan. Hakimning amakivachchasi Abuʼl-Baxtari kelib, nima boʻlayotganini soʻragan va Abu Jahlga Hakimga ammavachchasining oʻz ovqatini yetkazishiga ruxsat berishi kerakligini aytgan. Abu Jahl baribir rad etgan va janjal mushtlashuvga aylangan. Abuʼl-Baxtari Abu Jahlni tuyaning jagʻ suyagi bilan urib yiqitgan va ustiga bosib olgan[5].:160–161[8].

Shunga qaramay, 622-yil sentabrida (Xadichaning vafotidan va al-Aqabadagi ikkinchi bayʼatdan keyin) Hakim Muhammadni suiqasd qilishni rejalagan oqsoqollar kengashi aʼzolari orasida boʻlgan[5].:221

U makkaliklar bilan Badr jangida jang qilgan. Keyingi hayotida bu haqda gapirishga juda ham istaksiz boʻlgan[9].:48 Undan maʼlumot soʻralganda, u Badr tomon yurishni yomon koʻrganini; barchasi Shayton sabab boʻlganini[9];:17,19,20,27 va jangda musulmonlarga yordam bergan farishtalarni koʻrganini aytgan[9].:41 Abu Sufyon karvoni omon qolganini eshitgach, u Qurayshni Muhammad bilan sulh qilishga undagan[5].:298[9]:33–35 Biroq u Makkaga qaytib ketganlar orasida boʻlmagan[5];:296 u jang qilgan va Muhammad ularga bir hovuch mayda tosh otganda Quraysh magʻlub boʻlganiga guvohlik bergan. Jang tugagani ayon boʻlganda ham oldinga yurishda davom etgan. Oxir-oqibat ikki amakivachchasi uni quvib yetib, tuyalariga mindirib uyiga olib ketgan[9].:48

Hakim 625-yilda Makkada Xubayb ibn Adiyning qatl etilishida hozir boʻlgan. Xubaybning soʻnggi duosi shunday edi: „Ey Alloh, ularning barchasini sanab ol va ularni birma-bir oʻldir. Ularning birontasini ham qoldirma.“ Hakim bu duodan shunchalik qoʻrqib ketganki, daraxt orasiga yashiringan[9].:175

Islomni qabul qilishi

Quraysh Muhammad Makkaga bostirib kiradi deb kutgan paytda, Abu Sufyon tunda Muhammadning harakatlari haqida maʼlumot izlab chiqqan, Hakim esa uning yordamchilaridan biri boʻlgan. Ammo ular foydali hech narsa bilib ololmagan[5].:546 Muhammadning amakisi Al-Abbas Hakimning oldiga kelib, Muhammad oʻn ming kishilik qoʻshin bilan kelganini aytib ogohlantirganida, Hakim hayratda qolgan: „Islomni qabul qil! Seni Allohning elchisiga yetguningcha himoya qilaman, chunki unga yetib bormasdan oldin parcha-parcha qilinib ketishingdan qoʻrqaman.“ Hakim Al-Abbas bilan Muhammadning chodiriga borgan, u yerda soʻroq qilingan va uning imon keltirishi qabul qilingan[9].:401 Ertasi kuni u Abu Sufyonga makkaliklarga baqirib aytishda yordam bergan: „Ey Quraysh ahli, nega oʻzingizni oʻldiryapsiz? Kim uyiga kirsa — omonda. Kim qurolini tashlasa — omonda.“ Odamlar bu daʼvatga quloq tutib, uy-uylariga yugurishgan[9].:407 Oʻsha kunning keyinroq paytida Hakimning toʻrt oʻgʻli ham islomni qabul qilgan[1].:41

Hakim Muhammad bilan Hunayn jangida jang qilgan[9].:439 Shundan soʻng Muhammad yangi ergashganlariga „qalblarini moyil qilish uchun“ sovgʻalar ulashayotganida[5],:594 Hakim yuzta tuya sovgʻa soʻragan, keyin yana yuzta, soʻng uchinchi marta yana yuzta soʻragan. Muhammad unga bergan, ammo uchinchi marotaba shunday degan: „Hakim, bu mol-dunyo shirin va yam-yashildir. Kim uni saxovatli qalb bilan olsa, unda baraka boʻladi. Kim uni kibr bilan olsa, unda baraka boʻlmaydi — xuddi yeb ham toʻymaydigan odam kabi. Yuqori qoʻl [beruvchi] past qoʻldan [oluvchidan] yaxshiroqdir. Boshlasang, qaramogʻingdagilardan boshla!“ Shunda Hakim: „Shu ondan boshlab men hech kimdan hech narsa olmayman!“ deb eʼlon qilgan. U birinchi yuzta tuyani olib ketgan. Keyinchalik Umar unga sovgʻa bermoqchi boʻlganda, u qabul qilmagan[9].:463[10].

Keyin Hakimning oilasi Madinaga hijrat qilib, u yerda joylashgan[1].:42

Hadis rivoyati

Hakim savdo masalalarida Muhammad bilan maslahatlashgan. U shunday rivoyat qiladi: „Men bir oz oziq-ovqat sotib oldim, undan ovqat [yaʼni pishirib] tayyorladim va uni egallab olmasimdan oldin undan foyda qildim. Allohning elchisi huzuriga borib, buni aytdim. U: ‘Uni egallab olmaguningcha sotmaʼ, dedi.“[11]. Ushbu hadis islomiy shartnoma huquqi rivojida juda muhim, chunki u qisqa sotuv, opsionlar yoki fyuchers shartnomalari masalasiga taalluqlidir.[manba kerak]

U Muhammadning quyidagi taʼlimotini ham rivoyat qilgan: „Sotuvchi ham, xaridor ham bir-biridan ajralmaguncha (yoki ajralguncha) molni ushlab qolish yoki qaytarish huquqiga ega; agar ikki tomon rost gapirsa va nuqson hamda sifatlarni bayon etsa, ularning bitimiga baraka beriladi; agar yolgʻon gapirsa yoki nimanidir yashirsa, bitimlarining barakasi yoʻqoladi.“[12].

Soʻralganda, Muhammad Hakimga musulmon boʻlishidan oldin qilgan barcha ezgu amallari keyin ham uning hisobida qolishini aytgan[13]. Islomni qabul qilgach, Hakim yana yuz nafar qulni ozod qilgan va yana yuzta tuyani sadaqa qilgan[7].

Shuningdek, u Muhammadning masjid ichida qasos olishni, oyatlarni qiroat qilishni yoki hudud jazolarini ijro etishni man etganini ham xabar qilgan[14].

Keyingi hayoti

656-yilda amakivachchasi Zubayr ibn al-Awwam vafot etib, 2 200 000 (taxminan dirham) qarz qoldirganida, Hakim oilaga yengillik bermoqchi boʻlgan; biroq u qancha pul taklif qilgani aniq emas, chunki ular hech narsa qabul qilmagan[15].

662-yilda Marvon Madinaga hokim etib tayinlanganda, Hakim uni rasmiy kutib olgan oqsoqollar guruhidan biri edi[1].:43

Islomdan oldin Hakim Makkadagi shahar majlisi binosining eshigini arzon narxda sotib olgan edi. Muoviya I hukmronligi davrida u uni 100 000 dirhamga sotgan. Xalifa uni „oʻz oilasining shaʼnini yuz mingga sotdi“ deb ayblagan. Hakim esa zamonaviy oliyjanoblik taqvo bilan oʻlchanishini, olingan pulning barchasini xayriyaga berishni niyat qilganini, shuning uchun hech kim aldangani yoʻqligini aytib javob bergan[3].:68

Xalifa undan qanday ovqat yeyishini soʻragan, u esa endi tishi qolmaganini aytgan. Koʻp oʻtmay, Muoviya unga tuya yuborgan — sutini ichishi uchun — hamda pul hadya qilgan. Hakim esa pulni qaytarib, Muhammad vafotidan beri davlat xazinasidan ajratilgan ulushini hech qachon olmaganini eslatgan[1].:41–42

U 674-yilda Madinada vafot etgan[1],:42 oʻz yoshini 120 deb aytgan[1].:41

Yana qarang

Havolalar

Manbalar

  1. ↑ 1,00 1,01 1,02 1,03 1,04 1,05 1,06 1,07 1,08 1,09 Muhammad ibn Jarir al-Tabari. Tarikh al-Rusul waʼl-Muluk. Translated by Landau-Tasseron, E. (1998). Volume 39: Biographies of the Prophetʼs Companions and Their Successors, p. 40. Albany: State University of New York Press.
  2. ↑ Muhammad ibn Saad. Kitab al-Tabaqat al-Kabir vol. 1. Translated by Haq, S. M. (1967). Ibn Saʼd’s Kitab al-Tabaqat al-Kabir Volume I Parts I & II, p. 144. Delhi: Kitab Bhavan.
  3. ↑ 3,0 3,1 Ismail ibn Umar ibn Kathir. Al-Sira al-Nabawiyya. Translated by Le Gassick, T. (1998). The Life of the Prophet Muhammad, vol. 1. Reading, UK: Garnet.
  4. ↑ 4,0 4,1 4,2 Margoliouth, D. S. (1905). Mohammed and the Rise of Islam, 3rd Ed., pp. 67-68. New York & London: G. P. Putnam’s Sons.
  5. ↑ 5,0 5,1 5,2 5,3 5,4 5,5 5,6 5,7 Muhammad ibn Ishaq. Sirat Rasul Allah. Translated by Guillaume, A. (1955). The Life of Muhammad. Oxford: Oxford University Press.
  6. ↑ Bukhari 3:46:715.
  7. ↑ 7,0 7,1 Muslim 1:225.
  8. ↑ The qualification „It is said“ is Ibn Ishaq’s.
  9. ↑ 9,00 9,01 9,02 9,03 9,04 9,05 9,06 9,07 9,08 9,09 Muhammad ibn Umar al-Waqidi. Kitab al-Maghazi. Translated by Faizer, R. (2011). The Life of Muhammad. London & New York: Routledge.
  10. ↑ See also Nasaʼi 3:23:2532.
  11. ↑ Nasaʼi 5:44:4607.
  12. ↑ Bukhari 3:34:293.
  13. ↑ Bukhari 3:34:423; 3:46:715.
  14. ↑ Abu Dawud 39:4475.
  15. ↑ Bukhari 1:202. 
"https://ziyosfera.uz/index.php?title=Hakim_ibn_Hizom&oldid=1055164" dan olindi