Gohar-Aʼin
Saʼd ud-Davla Gohar-Aʼin (1100-yilda vafot etgan) XI asrda yashagan turkiy hadim mamluk boʻlib, Saljuqiylar imperiyasida davlat amaldori, diplomat va harbiy qoʻmondon vazifalarida xizmat qilgan[1][2]. „Gohar-Aʼin“ ismi „javohir oynasi“ degan maʼnoni anglatadi[1]. Oʻrta asr mualliflari uning shaxsiga turlicha baho berganlar. Ibn al-Javziy ijobiy fikr bildirib, „salohiyati, teran nigohi va qoʻshin boshqarish qobiliyati“, shuningdek „taqvodorligi, toʻgʻriligi va adolatliligi“ni alohida taʼkidlagan[1]. Ibn al-Asir ham ijobiy baholab, „oʻz viloyati aholisidan oʻzi uchun hech narsa olmagan“ini qayd etgan[1]. Biroq Bundariy keskin salbiy munosabat bildirgan boʻlib, uni „itdek ayyor, goʻyo bir yirtqichga oʻxshash, jinsiy aʼzosi yoʻq erkak, bachadoni yoʻq ayol“ tarzida haqoratli soʻzlar bilan tasvirlagan[1].
Hayoti
Gohar-Aʼin yoshligida Buvayhiylar amiri Abu Kalijarning mamluki boʻlgan va 1044-yilda u bilan birga Bagʻdodga borgan[1][2]. Keyinchalik Abu Kalijarning oʻgʻli Malik ar-Rahim xizmatida boʻlgan. Saljuqiylar sultoni Toʻgʻrulbek Malikni Rayy yaqinidagi Tabarikda qamoqqa tashlagan paytda ham uning yonida boʻlgan[1]. 1058-yilda Malik ar-Rahim vafot etgach, Gohar-Aʼin Alparslon xizmatiga oʻtgan[1].
Gohar-Aʼin 1071-yil avgustida boʻlib oʻtgan Manzikert jangida ishtirok etgan[1]. Jang chogʻida qoʻmondonligi ostidagi mamluklardan biri Vizantiya imperatori Romanos IV Diogenni asir olgan[1]. Muhammad ibn Ali Ravandiyning rivoyatiga koʻra, Alparslon jang oldidan qoʻshinni koʻzdan kechirayotgan paytda tekshiruvchilar bu „nihoyatda arzimas“ mamlukni payqab, uni qaytarib yubormoqchi boʻlishgan. Biroq, Gohar-Aʼin bunga qarshi chiqib, uning Rum imperatorini asir olish taqdiriga yozilgan boʻlishi mumkinligini aytgan[3][1]. Boshqa tarixchilar ham voqealarning oʻxshash talqinlarini keltiradilar. Faqat ayrimlarida mamlukni dastlab rad etgan shaxs Nizomulmulk boʻlgani tilga olinadi yoki eʼtiroz bildirgan, ammo uni saqlab qolishni talab qilgan shaxs Alparslon boʻlgani aytiladi[1]. Kosuke Shimizuning fikricha, Gohar-Aʼinning harbiy tekshiruvchi qarorini bekor qilishi uning jangdan avval ham yuqori martabaga ega boʻlganini koʻrsatadi[1]. Shimizu, shuningdek, hikoyaning Gohar-Aʼin va Nizomulmulk ishtirok etgan variantlarida Nizomulmulkning Gohar-Aʼinga nisbatan mensimasdan munosabatda boʻlishi ular oʻrtasida allaqachon adovat mavjud boʻlganidan darak berishi mumkinligini, bu holat keyinchalik yanada yaqqol namoyon boʻlganini taʼkidlaydi[1].
1071-yil dekabrida yoki 1072-yil yanvarida Alparslon Gohar-Aʼinni Bag‘dodning shahnasi, yaʼni harbiy hokimi etib tayinladi. Gohar-Aʼin mazkur lavozimni umrining oxirigacha vaqti-vaqti bilan egallab kelgan[1][2]. Alparslon dastlab bu mansabga 1071-yil dekabrida Ay Tekin as-Sulaymoniyni tayinlamoqchi boʻlgan. Biroq, Abbosiy xalifa al-Qoim bunga eʼtiroz bildirgan. Sababi Ay Tekinning oʻgʻillaridan biri al-Qoimning mamluklaridan birini oʻldirgan edi[1]. Natijada Gohar-Aʼin tayinlanib, 1072-yil yanvarida Bagʻdodga yetib keldi[1].
Ravandiyning bayoniga koʻra, Gohar-Aʼin 1072-yil noyabrida Alparslon suiqasd oqibatida oʻldirilgan paytda uning yonida boʻlgan[3][1]. Gohar-Aʼin qotilni toʻxtatishga urinib, Alparslonni oʻz tanasi bilan toʻsishga harakat qilgan va bu jarayonda yaralangan. Biroq, suiqasdning oldini ola olmagan[3].
Alparslon vafotidan soʻng uning oʻgʻli Malikshoh va ukasi Qavurt oʻrtasida fuqarolar urushi boshlandi[1]. Qavurt magʻlubiyatga uchrab asir olindi va Malikshoh huzuriga keltirildi. Malikshoh Gohar-Aʼinga Qavurtni qatl ettirishni buyurdi[1]. Gohar-Aʼin esa oʻz navbatida qatlni bevosita oʻzi emas, balki boʻysunuvchilari orqali amalga oshirdi[1].
Malikshoh Gohar-Aʼinni yuksak qadrlagan va Bagʻdod shahnasi sifatida saljuqiylar delegatsiyasiga boshchilik qilib, xalifa al-Qoim huzurida Malikshohning sultonligi rasman tan olinishi uchun muzokaralar olib borgan[2]. Bu voqea 1073-yil oktyabrida sodir boʻlgan[1]. Keyinchalik Gohar-Aʼin al-Qoimdan keyin xalifa boʻlgan al-Muqtadiyning qiziga Malikshohning uylanishi haqidagi iltimos boʻyicha olib borilgan saljuqiylar muzokaralariga ham rahbarlik qilgan[2].
1078-yilda Nizomulmulk Gohar-Aʼinni yana Bagʻdodning shahnasi etib tayinladi. Bu paytda mazkur lavozim, koʻrinishidan, boshqa bir shaxs qoʻliga oʻtgan edi[1]. Tayinlovdan soʻng, Gohar-Aʼinni Abbosiy xalifaning vaziri Faxr ud-Davla ibn Jahirni lavozimidan chetlatish uchun Bagʻdodga yubordi[4]. Bir yil avval Bagʻdodda halokatli tartibsizliklar yuz bergan boʻlib, bu jarayonda Nizomulmulkning oʻgʻli Mu’ayyad al-Mulk ham xavf ostida qolgan edi[4]. Nizomulmulk bu voqealar uchun Faxr ud-Davlani aybdor deb bildi[4]. Gohar-Aʼin 23-iyul kuni Bagʻdodga yetib kelib, 14-avgust, seshanba kuni qabulga kirib, Faxr ud-Davlani lavozimidan olishni talab qiluvchi maktubni topshirdi[5]. Dastlab al-Muqtadiy bu talabni qabul qilishdan bosh tortdi[4]. Biroq, 27-avgustda Gohar-Aʼin, agar talab bajarilmasa, saroyga hujum qilish bilan tahdid qila boshladi[5]. Zoʻravonlik xavfi ostida qolgan al-Muqtadiyning Nizomulmulk talabiga boʻysunishdan boshqa chorasi qolmadi[4].
Bu orada Gohar-Aʼinning xatti-harakatlari Bagʻdod aholisining bir qismini qoʻrqitib qoʻygan edi. U har kuni namoz vaqtlarida baraban chalishni buyurib, „vazirni menga topshirishdan boshqa chora yoʻq. Men kechikishga yoʻl qoʻymayman“, deb qichqirgan[1]. Ayrim paytlarda mast holatda Qasr al-Firdavs saroyiga kirib, darvozani yopib qoʻygan va u yerda bir kecha-kunduz qolib ketganligi ham qayd etiladi[1]. Maʼlumotlarga koʻra, Gohar-Aʼin bir vaqtlar namoz paytlarida marosim barabanlari chalish huquqini soʻragan, biroq bu odatga zid boʻlgani sababli rad etilgan edi[5]. Shunga qaramay, buni baribir amalga oshirgach, tanbeh berildi. Bunga javoban sultondan bunday qilishga ruxsat beruvchi farmoni borligini aytgan[5]. Gohar-Aʼin, shuningdek, Ibn Jahirni chetlab oʻtib, maktubni bevosita xalifaning oʻziga topshirishni talab qilgan. Bu esa vazirning shaʼni va mavqeiga nisbatan haqorat deb qabul qilingan[5]. Bu kabi barcha qilmishlar, ayni paytda, Abbosiy xalifa ustidan saljuqiylar ustunligini namoyon etishga qaratilgan kuch namoyishi ham boʻlgan[1].
1080-yil yanvarida Gohar-Aʼin va Xumar Tekin ash-Sharobiy Malikshoh bilan birga ov qilish uchun Xuzistonga yoʻl oldilar[5]. Ibn al-Asirning yozishicha, ular ikkalasi ham Basradagi yahudiy soliq ijarachisi Ibn Allanni oʻldirishni rejalashtirgan edilar. Sababi u Nizomulmulk himoyasida boʻlgan va Gohar-Aʼin hamda Xumar Tekin Nizomulmulkning dushmanlari hisoblangan[5]. Ibn al-Javziyning Muntazam asariga koʻra esa, Gohar-Aʼin va Xumar Tekin Malikshoh bilan Nizomulmulk oʻrtasida nizo keltirib chiqarishga uringan ikki amir boʻlgan[5]. Malikshoh ham Ibn Allanning boyligi va taʼsiri haddan tashqari ortib borishidan xavotirda edi[1]. Natijada Ibn Allan hibsga olinib, choʻktirib qatl etish buyurildi. Bu hukm Gohar-Aʼinning boʻysunuvchilaridan biri tomonidan ijro etildi[1][5]. Malikshoh Xumar Tekinga Basradagi soliq ijarasini har yili 100 000 dinor va 100 ot toʻlash sharti bilan berishga rozi boʻldi. Bundan tashqari, Ibn Allanning mol-mulkidan yana 100 000 dinorni oʻz foydasiga musodara qildi[5][1]. Nizomulmulk bu voqeadan gʻazabga toʻlib, uch kun davomida omma oldida koʻrinmadi[5][1]. Keyinchalik Malikshoh sharafiga uyushtirilgan ziyofatda sulton bilan yuzlashdi. Biroq, Malikshoh turli bahonalar keltirdi va masala, koʻrinishidan, yopiq qolgan[5][1].
Keyingi yillarda Gohar-Aʼin Bagʻdoddagi jamoat tartibsizliklarini bostirish bilan bogʻliq davrlar oraligʻida bir necha yirik harbiy yurishlarda ishtirok etdi[2][1]. Avvalo, 1085-yil sentyabrida endilikda saljuqiylar xizmatida boʻlgan Faxr ud-Davla ibn Jahir bilan birga Mayyafariqindagi Marvoniylarga qarshi yurishda qatnashdi[1][2]. Ibn Jahir yurishida, shuningdek, saljuqiy amirlari Qara Tekin va Anush Tekin ham ishtirok etgan[1]. Ushbu yurish muvaffaqiyatli yakunlangach, Gohar-Aʼin Bagʻdodga qaytdi. Ehtimol, bu vaqtda hamon xalifalik poytaxtining shahnasi boʻlgan[1]. 1086-yilning dastlabki oylarida Bagʻdodda besh marotaba tartibsizliklar yuz berdi. Manbalarda ularni bostirishda shahna ishtirok etgani qayd etiladi. Biroq, uning ismi aniq koʻrsatilmagani sababli bu Gohar-Aʼin boʻlganmi yoki boshqa shaxs ekani nomaʼlum qolmoqda[1]. 1087-yil aprel yoki may oyida Gohar-Aʼin (va Bursuq al-Kabir) Bagʻdodga Abbosiy xalifa al-Muqtadiy bilan Malikshohning qizi oʻrtasidagi nikoh marosimi uchun yuk-aslahalarni olib kelgan[1].
1087-yil dekabrida Gohar-Aʼin ikkinchi yirik harbiy yurishda ishtirok etdi. Bu safargi yurish Janubiy Iroqdagi Batiha hududining arab hukmdori Mu’azzib ud-Davla Ahmadga qarshi yoʻnaltirilgan edi[1][2]. Gohar-Aʼin Bagʻdodda boʻlmagan davrda shaharda fuqaroviy tartibsizliklar sezilarli darajada kuchaydi[1]. 1088-yil fevralida Bagʻdodning Karx va Basra darvozasi mahallalari aholisi oʻrtasida navbatdagi toʻpolon yuz berdi. Bu safar manbalarda uni bostirgan shaxs Gohar-Aʼin ekanligi aniq qayd etilgan[1]. 1088-yil aprel–may oylarida yuz bergan keyingi tartibsizliklar paytida ham jamoat tartibini saqlashda muhim rol oʻynagan[1]. Yana bir qoʻzgʻolon 1089-yil iyul–avgust oylarida sodir boʻlib, Dajjoj kanali mahallasining katta qismi talon-toroj qilinib, yoqib yuborilgan[1]. Bu voqeani bartaraf etish bilan Gohar-Aʼinning noibi, yaʼni oʻrinbosari boʻlgan Xumar Tekin shugʻullangan[1].
1089-yilda Malikshoh al-Muqtadiyga maktub yoʻllab, qizini uyiga qaytarishni soʻradi. Chunki u Bagʻdodda oʻzini begonalashgan his qilayotgani aytilgan[1]. Gohar-Aʼin xalifaning ayrim xizmatchilari bilan birga uni uyiga kuzatib bordi[1]. Shimizuning taʼkidlashicha, bu holat „Gohar-Aʼinning asosiy vazifasi hanuz sulton bilan xalifa oʻrtasidagi diplomatik aloqalarni saqlab turish boʻlganini“ koʻrsatadi[1]. Keyinchalik, 1090-yilda Banu Mazyad hukmdori Sayf ud-Davla Sadaqa bilan birga Basraga borib, Qarmatlar hujumini qaytarishga yordam bergan[1].
1091-yil aprel–may oylarida Gohar-Aʼin Abbosiylar vaziri Abu Shujo ar-Ruzravariyni lavozimidan chetlatishda muhim rol oʻynadi[1]. Malikshoh va Nizomulmulkning vakili Abu Saʼd ibn Samaha Bagʻdodda talonchilikka uchragach, Gohar-Aʼin saljuqiylar saroyiga maktub yoʻllab, ushbu hodisadan shikoyat qildi va jamoat axloqi hamda tartibini taʼminlash xalifa vazirining mas’uliyati ekanini taʼkidladi[1]. Natijada, al-Muqtadiy huzuriga elchi yuborilgach, Abu Shujo ar-Ruzravariy lavozimidan boʻshatildi[1]. Keyinchalik Gohar-Aʼin turkman amiri Chabaq boshchiligidagi Hijoz va Yamanga qilingan harbiy yurishda ham ishtirok etdi[1].
Malikshoh vafotidan soʻng Gohar-Aʼin vaziyatdan kelib chiqib, opportunistik tarzda harakat qila boshladi[2]. Dastlab Tutushni Malikshohning vorisi sifatida qoʻllab-quvvatladi va Bagʻdodda xutba uning nomiga oʻqitildi. Biroq Tutush 1093-yilda Suriyaga qaytishga majbur boʻlgach, Gohar-Aʼin „murakkab vaziyat“da qolib ketdi[1]. Shundan soʻng Barqiyoruq huzuriga borib uzr soʻradi. Amirlar Bursuq va Gumush Tekin al-Jandar esa uning tarafini oldilar[1]. Barqiyoruq Gohar-Aʼinni kechirdi va yana Bagʻdodning shahnasi etib tayinladi. Biroq, uning iqtosini musodara qildi[1]. Shunga qaramay, oʻsha yilning oʻzida Barqiyoruq qatl etilgan amir Yalbadning iqtosini Gohar-Aʼinga berdi. Bir vaqtning oʻzida uning maoshini ham oshirdi[1]. (Gohar-Aʼinning iqtolari haqidagi qoʻshimcha izoh: Alparslon unga Vositni iqto qilib bergan edi. Shuningdek, Terken Xotundan Takritni olgan. Biroq, Malikshoh vafotidan keyin Takrit Gumush Tekinga oʻtgan va Gohar-Aʼin bu hududni qayta qoʻlga kirita olmagan)[1].
Barqiyoruq qayta tayinlaganidan koʻp oʻtmay, 1093-yil iyulida Bagʻdodning Nasriya mahallasida qoʻzgʻolon yuz berdi. Uni Gohar-Aʼin bostirdi[1]. 1094-yil fevralida xutbani Barqiyoruq nomiga oʻqitishga erishdi. Bu paytda Tutush Bagʻdod uchun oʻz shahnasini tayinlab, xalifani xutbani oʻz nomiga oʻqitishga koʻndirmoqchi boʻlgan. Biroq, bu urinish muvaffaqiyatsiz yakunlangan[1].
Keyinchalik Gohar-Aʼin bir muddat Muhammad I Tapar tomonida Barqiyoruqqa qarshi chiqdi. Biroq, oradan koʻp oʻtmay yana tomonini oʻzgartirib, Barqiyoruqni qoʻllab-quvvatlashga qaytdi[1]. Oxir-oqibat ikki tomon 1100-yil may oyida Hamadon yaqinidagi Safid Rudda jangda toʻqnash keldi[1][2]. Ushbu jangda Gohar-Aʼin Barqiyoruq qoʻshinining oʻng qanotiga Izz ud-Davla ibn Sadaqa bilan birga qoʻmondonlik qildi. Chap qanotga Kerbogʻa boshchilik qildi. Markazni esa Barqiyoruqning oʻzi boshqardi[1]. Jang davomida Gohar-Aʼin qoʻshinlari muvaffaqiyatli harakat qilib, Muhammad Taparning chap qanotini (unga Mu’ayyad al-Mulk qoʻmondonlik qilgan) tor-mor etdilar. Biroq, Barkiyaruqning Kerbogʻa boshchiligidagi chap qanoti quladi va Gohar-Aʼin chekinishga majbur boʻldi[1]. Chekinish chogʻida uning oti toyib ketdi va yerga yiqildi. Shu paytda qarshi tomondan boʻlgan Xurosonlik bir askar uni oʻldirib, boshini tanasidan judo qildi[1]. (Ibn al-Javziyning qayd etishicha esa, Gohar-Aʼin oʻz quroli ustiga yiqilib halok boʻlgan)[1]. Gohar-Aʼinning oʻlimi Barqiyoruq qoʻshinlarining butunlay parokanda boʻlishiga olib keldi va ular jang maydonidan qochib ketdilar[1].
Vafotidan soʻng, Gohar-Aʼinning jasadi Bagʻdodga olib kelinib, shaharning sharqiy qismida, Abu Manjib riboti roʻparasiga dafn etildi[1].
Manbalar
- ↑ 1,00 1,01 1,02 1,03 1,04 1,05 1,06 1,07 1,08 1,09 1,10 1,11 1,12 1,13 1,14 1,15 1,16 1,17 1,18 1,19 1,20 1,21 1,22 1,23 1,24 1,25 1,26 1,27 1,28 1,29 1,30 1,31 1,32 1,33 1,34 1,35 1,36 1,37 1,38 1,39 1,40 1,41 1,42 1,43 1,44 1,45 1,46 1,47 1,48 1,49 1,50 1,51 1,52 1,53 1,54 1,55 1,56 1,57 1,58 1,59 1,60 1,61 1,62 1,63 1,64 1,65 Shimizu, Kosuke (1997). [[1](https://www.jstage.jst.go.jp/article/orient1960/32/0/32_0_26/_pdf/-char/en) "AMĪR GAWHAR Ā'ĪN"]. Orient XXXII: 26–36. doi:10.5356/orient1960.32.26. [2](https://www.jstage.jst.go.jp/article/orient1960/32/0/32_0_26/_pdf/-char/en). Qaraldi: 28 March 2022.Gohar-Aʼin]][sayt ishlamaydi]
- ↑ 2,00 2,01 2,02 2,03 2,04 2,05 2,06 2,07 2,08 2,09 Bosworth, C.E. [[3](https://www.iranicaonline.org/articles/gowhar-ain) „GOWHAR-ĀʾĪN, Saʿd-al-dawla“]. Encyclopaedia Iranica. Qaraldi: 2022-yil 28-mart.
- ↑ 3,0 3,1 3,2 [[4](https://archive.org/details/ARareThirteenthCenturyHistoryOfTheSeljuqs) Rahat al-sudur wa-ayat al-surur] — 595–6-bet. Qaraldi: 2022-yil 28-mart.
- ↑ 4,0 4,1 4,2 4,3 4,4 Hanne, Eric (2008). [[5](https://www.academia.edu/10968481) "The Banu Jahir and Their Role in the Abbasid and Saljuq Administrations"]. Al-Masaq 20 (1): 29–45. doi:10.1080/09503110701823536. [6](https://www.academia.edu/10968481). Qaraldi: 22 March 2022.Gohar-Aʼin]][sayt ishlamaydi]
- ↑ 5,00 5,01 5,02 5,03 5,04 5,05 5,06 5,07 5,08 5,09 5,10 5,11 Ibn al-Athir; Richards, D.S. (translator). [[7] The Annals of the Saljuq Turks: Selections from al-Kamil fi'l-Ta'rikh of Ibn al-Athir]. Routledge, 4 April 2014 — 196–8, 201-bet. ISBN 9781317832553. Qaraldi: 2022-yil 27-mart.