Abu Shujo ar-Ruzravariy
| Abu Shujo ar-Ruzavariy | |
|---|---|
| Abbosiylar vaziri | |
|
Mansab davri 1078 – 1078 | |
| Hukmdor | al-Muqtadiy |
| Oʻtmishdoshi | Banu Jahir |
| Vorisi | Banu Jahir |
|
Mansab davri 1083-yil dekabr yoki 1084-yil yanvar – 1091-yil aprel yoki may | |
| Hukmdor | al-Muqtadiy |
| Oʻtmishdoshi | Banu Jahir |
| Vorisi | Faxr ud-Davla ibn Jahir |
| Shaxsiy maʼlumotlari | |
| Tavalludi |
1045 (hijriy 437) Kangavar |
| Vafoti |
1095-yil iyun (hijriy 488-yil Jumodissoni) Madina |
Abu Shujo Muhammad ibn al-Husayn ar-Ruzravariy XI asrda yashagan davlat arbobi va muallif boʻlib, Abbosiylar xalifaligida ikki marta vazir lavozimida xizmat qilgan. Birinchi marta 1078-yilda qisqa muddat, ikkinchi marta esa 1083/1084-yillardan 1094-yilgacha[1]. Miskavayhning tarixiy asari – „Tajarib al-umamning“ davomini yozgan[1]. Shuningdek, sheʼriy devon muallifi boʻlib, undan taxminan 80 bayt saqlanib qolgan[1]. Faxriy unvoni Zahiriddin.
Biografiyasi
Abu Shujo ar-Ruzravariy 1045-yilda (hijriy 437-yil) Kangavarda tugʻilgan[1]. Otasining asl kelib chiqishi Hamadon yaqinidagi Ruzravar hududidan boʻlib, Ruzravariy nisbasi ham shundan kelib chiqqan[1].
Vazir lavozimida birinchi marta 1078-yilda (hijriy 471-yil) faoliyat yuritgan, biroq bu lavozimda juda kam muddat xizmat qilgan[1]. Ikkinchi bor vazirlik lavozimida ancha uzoq faoliyat yuritgan. 1083-yil dekabrida yoki 1084-yil yanvarida (hijriy 476-yil Shaʼbon oyi) tayinlanib, 1091-yil apreli yoki mayigacha (hijriy 484-yil Safar yoki Rabiulavval) lavozimda qolgan[1].
1091-yilda Bagʻdodda saljuqiylar vaziri Nizomulmulkning yahudiy savdo vakili Ibn Samha va musulmon gilam sotuvchisi oʻrtasida mojaro kelib chiqqan[2]. Shunga javoban Abu Shujo xalifa nomidan qattiq anti zimmiy farmonni joriy etgan. Unga koʻra, zimmiylar musulmonlardan ajralib turishi uchun gʻiyyor kiyishga majbur etilgan[2][note 1] Bu cheklovlar nihoyatda qatʼiy boʻlib, zimmiylarni imkon qadar kamsitish va xoʻrlash maqsadini koʻzlagan edi[2]. Ibn al-Javziy va taxminan 1120-yillar atrofida Iroqda boʻlgan, yahudiylikni qabul qilgan italiyalik Obadya Prozelitning bayonlariga koʻra, ajratuvchi belgilar qatoriga zunnor, „zimmiy“ yozuvi tushirilgan osma taqinchoqlar hamda alohida qora va/yoki qizil rangdagi poyabzallar kirgan[2]. Obadya, shuningdek, har bir yahudiy ayol boʻyniga yoki oyoq kiyimiga kichik jez qoʻngʻiroq taqib yurishga majbur etilganini yozgan. Qoʻngʻiroq ovozi uni yahudiy ekanini bildirib turishi kerak edi[2][note 2] Obadyaning taʼrifiga koʻra, bu ajratuvchi belgilar yahudiylarni jismoniy va ogʻzaki haqoratlar uchun alohida nishonga aylantirgan[2][note 3].
Farmonda ushbu cheklovlar davlat amaldorlariga ham tatbiq etilishi aniq koʻrsatib oʻtilgan edi[2]. Ibn al-Asirning maʼlumotiga koʻra, mazkur farmon tufayli koʻplab zimmiy davlat xizmatchilari yashirinishga majbur boʻlgan[2][note 4].
Ibn Samha Abu Shujoning harakatlaridan norozi boʻlib, bu haqida Nizomulmulkka murojaat qilgan[2]. Nizomulmulk Ibn Samhaning ish beruvchisi boʻlishidan tashqari saljuq sultonining hokimiyatini xalifa ustidan mustahkamlashni ham koʻzlagan edi[2]. U xalifaga bosim oʻtkazib, Abu Shujoni lavozimidan boʻshatishga erishgan[2]. Ibn al-Javziyning maʼlumotiga koʻra, Abu Shujo 484-hijriy yil 9-ramazon oyi, payshanba kuni (milodiy 1091-yil 25-oktabr) vazirlikdan chetlatilgan[2]. Ibn Xallikon esa bu voqea 484-hijriy yil 19-safar, payshanba kuni (milodiy 1091-yil 12-aprel) sodir boʻlganini qayd etgan[3]. Ibn Xallikonning yozishicha, Abu Shujo avval uy qamogʻiga olingan, soʻng Ruzravarga surgun qilingan. U yerda bir muddat yashaganidan keyin 1094-yilda haj safariga yoʻl olgan[3].
1094-yilda (hijriy 478-yil) Makkaga haj safariga borib, umrining soʻnggi yilini Madinada mujovir sifatida oʻtkazgan. U yerda 1095-yil iyun oyida (Jumodissoni, 488-hijriy yil) vafot etgan[1] va Madinadagi Baqi al-Gʻarqad qabristoniga dafn etilgan[1].
Merosi
Ar-Ruzravariy keyingi musulmon manbalarida yuksak darajada eʼtirof etilgan boʻlib, taqvodorligi va saxovatpeshaligi bilan bir qatorda adabiy salohiyati uchun ham maqtovga sazovor boʻlgan[1]. Imodiddin Isfahoniyning yozishicha, „Din xizmatida va shariatga rioya etishda u kabi gʻayrat koʻrsatgan vazir hech qachon boʻlmagan. Dinga oid barcha masalalarda qatʼiy va talabchan edi, ammo dunyoviy ishlarda muloyim va bagʻrikeng boʻlgan. Alloh oldidagi burchlariga beparvolik qilib, hech qachon eng kichik tanqidga boʻlsa-da, duch kelmagan“[3]. Sam’oniy uni „kamolot darajasi yuksak, zakovati keng, muomalasi vazmin va kelajakni aniq ilgʻay oladigan shaxs“, deya madh etgan[3]. Ibn al-Hamadoniy esa uni Abbosiylar xalifaligining obroʻ-eʼtibori va nufuzini qisman tiklashga hissa qoʻshgan arbob deya baholagan[3].
Izohlar
- ↑ Abu Shujoning mazkur farmondagi aniq roli toʻliq ravshan emas. Obadya Prozelit „al-Muqtadiy oʻz vakili boʻlgan Abishuga ismli shaxsga yahudiylarga nisbatan kamsituvchi choralar koʻrishga vakolat berdi“, deb yozgan. Ibn al-Javziy esa anti-zimmiy qonunlarni al-Muqtadiyga nisbat berib, Abu Shujoning nomini tilga olmagan. Keyingi davrga oid Geniza maktubida esa, aksincha, bu choralar Abu Shujoga nisbatlanib, al-Muqtadiy haqida gapirilmaydi.
- ↑ U bu talab yahudiy boʻlmagan zimmiylarga yoki erkaklarga ham tatbiq etilgan-etilmaganini aniqlashtirmagan.
- ↑ Obadyaning e’tibori, asosan, yahudiylar jamoasiga qaratilgan boʻlib, yahudiy boʻlmagan zimmiylar ham haqorat va zoʻravonlikka uchraganmi yoki yoʻqligi haqida yozmagan.
- ↑ Bu cheklovlar keyinchalik 1104-yilda (hijriy 498-yil) bekor qilingan[2]. Buning sababi aniq ma’lum emas. Biroq tarixchi Grayson buni oʻsha davrdagi siyosiy beqarorlik bilan bogʻliq boʻlishi mumkinligini taxmin qilgan[2].
Manbalar
- ↑ 1,00 1,01 1,02 1,03 1,04 1,05 1,06 1,07 1,08 1,09 Bosworth, C. E., ed (1995). "AL-RŪDHRĀWARĪ". Encyclopaedia of Islam. Volume VIII: Ned–Sam (2nd nashri). Leiden: E. J. Brill. 586-587 b. ISBN 978-90-04-09834-3. https://archive.org/details/volume-5/Volume%208/page/586.
- ↑ 2,00 2,01 2,02 2,03 2,04 2,05 2,06 2,07 2,08 2,09 2,10 2,11 2,12 2,13 Grayson, Jennifer Rachel. Jews in the Political Life of Abbasid Baghdad, 908-1258, 2017 — 119-21, 123, 127, 132-3, 140-1-bet. Qaraldi: 2022-yil 12-aprel.
- ↑ 3,0 3,1 3,2 3,3 3,4 Ibn Khallikan. Ibn Khallikan's Biographical Dictionary, Translated from the Arabic. Vol. III. Paris: Oriental Translation Fund of Great Britain and Ireland, 1868 — 288-290-bet. OCLC 1204465708.