Fuzuliy tumani
| Tuman | |
|---|---|
| Asos solingan sanasi | 8 avqust 1930 |
| Shahar hokimi | Ali Aliyev |
| Aholi | 144 000[1] |
| Maydoni | 1386[2] km² |
| Balandligi dengiz sathidan Baland choʻqqisi |
264 m |
| Kod ISO 3166-2 | AZ-FUZ |
| Telefon kodi | 994 26 |
| Pochta indeksi | AZ 1900 |
| Avtomobil raqami kodi | 19 |
| Xaritada | |
 | |
 | |
Fuzuliy tumani — Ozarbayjon Respublikasining maʼmuriy-hududiy birliklaridan biri. Tuman Qorabogʻ mintaqasida joylashgan.
1993-yilda Birinchi Togʻli Qorabogʻ urushi davomida tuman hududining katta qismi arman kuchlari nazoratiga oʻtgan. 2020-yilgi Togʻli Qorabogʻ urushi davomida Ozarbayjon Qurolli Kuchlari hudud ustidan nazoratni qayta tikladi. 2020-yil 17-oktyabrda Fuzuliy shahri Ozarbayjon tomonidan egallangani eʼlon qilindi. Ozarbayjon Prezidenti Ilhom Aliyev Fuzuliy shahri ozod etilganidan soʻng qilgan murojaatida shaharning urush va ishgʻol davrida jiddiy zarar koʻrganini taʼkidlagan. Uning soʻzlariga koʻra, shahardagi koʻplab turar joylar, jamoat binolari va diniy inshootlar vayron boʻlgan. Fuzuliy tumani Qorabogʻ tizmasining janubi-sharqiy etaklaridan Araz daryosigacha boʻlgan hududni qamrab oladi. Tuman Jabrayil tumani, Xoʻjavend tumani, Agʻjabadi tumani, Beylagan tumani hamda Araz daryosi orqali Eron bilan chegaradosh.
Tumanning maydoni 1386 km² ni tashkil etadi. Aholisi taxminan 144 ming kishi. Tumanda 2 ta shahar, 16 ta shaharcha va 82 ta qishloq mavjud. Hududdan oqib oʻtuvchi Guruchay, Kondalanchay, Gʻozluchay va Cherekon daryolari Araz havzasiga mansubdir. 2020-yil sentyabr–oktyabr oylaridagi harbiy amaliyotlar davomida tumanning koʻplab aholi punktlari Ozarbayjon nazoratiga qaytdi. 9-oktyabr kuni Garaxanbeyli, Garvand, Horadiz, Yuqori Abdurahmonli, Ashagʻi Abdurahmonli, Yuqori Guzlak, Gorazilli, Garadagʻli, Xatunbuloq va Garakoʻl qishloqlari ozod etildi.
15-oktyabrda Arish qishlogʻi, 17-oktyabrda esa Gojahmadli, Chiman, Musabeyli, Pirahmadli, Dadali, Ishiqli va Juvarli qishloqlari hamda Fuzuliy shahri Ozarbayjon nazoratiga oʻtdi. Harbiy amaliyotlarning keyingi bosqichlarida 20-oktyabrda Doʻrdchinar, Kurdlar, Gargabozor, Ashagʻi Veysalli va Yuqori Aybosonli qishloqlari, 21-oktyabrda Gejagozlu, Ashagʻi Seyidahmadli va Zargar qishloqlari, 28-oktyabrda esa Mandili qishlogʻi Ozarbayjon Qurolli Kuchlari tomonidan egallandi.
Tarixi
Fuzuliy tumani 1827-yil 10-sentyabrda maʼmuriy-hududiy birlik sifatida tashkil etilgan[3]. Hudud dastlab Garabulag nomi bilan tanilgan. 1930-yil 8-avgustda tuman tashkil etilib, unga Karyagin tumani nomi berilgan. 1959-yil aprel oyida ozarbayjon shoiri Muhammad Fuzuliy tavalludining 400 yilligi munosabati bilan Karyagin tumani Fuzuliy tumani deb qayta nomlangan[4].
Tarixi
Fuzuliy tumani 1827-yil 10-sentyabrda maʼmuriy-hududiy birlik sifatida tashkil etilgan. Dastlab hudud Garabulag nomi bilan tanilgan. 1930-yil 8-avgustda tuman tashkil etilib, unga Karyagin tumani nomi berilgan. 1959-yilda ozarbayjon shoiri Muhammad Fuzuliy tavalludining 400 yilligi munosabati bilan tuman Fuzuliy tumani deb qayta nomlangan[5].
Arxeologiyasi
Tuman hududida olib borilgan arxeologik tadqiqotlar bu yerda qadim zamonlardan buyon aholi yashaganligini koʻrsatadi. 1968-yilda arxeolog Mammadali Husaynov boshchiligidagi ekspeditsiya tomonidan Azix gʻorida qadimgi odamning pastki jagʻ suyagi topilgan[6]. Ushbu topilma keyinchalik Azix odami (Azixantrop) nomi bilan mashhur boʻlib, Janubiy Kavkazdagi eng muhim paleolit davri topilmalaridan biri hisoblanadi[7].
Madaniy merosi
Tumanda Ahmadalilar maqbarasi, Shayx Babi Yagub maqbarasi, Mirali maqbarasi, Gargabazar qishlogʻidagi Hoji Giyasaddin masjidi va boshqa tarixiy-meʼmoriy yodgorliklar joylashga[8].
Togʻli Qorabogʻ mojarosi
Birinchi Togʻli Qorabogʻ urushi davomida tuman hududining katta qismi Armaniston tomonidan qoʻllab-quvvatlangan kuchlar nazoratiga oʻtgan. 1993-yil 23-avgustda Fuzuliy shahri egallangan[9]. 1994-yil dekabr oyida Ozarbayjon Qurolli Kuchlari tomonidan amalga oshirilgan Horadiz operatsiyasi natijasida Horadiz shaharchasi va bir qator qishloqlar qayta nazorat ostiga olingan. 1995–1997-yillarda 40 mingga yaqin aholi tumanning Ozarbayjon nazoratidagi hududlariga qaytgan[10]. Sulh bitimidan keyin tumandagi asosiy muammolardan biri minalardan tozalash ishlari boʻldi. Hisob-kitoblarga koʻra, 2011-yil oʻrtalarida tumanning ozod qilingan hududlarida 9 million m² dan ortiq maydon portlamagan oʻq-dorilar bilan ifloslangan edi[11]. 2020-yilgi Togʻli Qorabogʻ urushi davomida Ozarbayjon Qurolli Kuchlari tumanning qolgan qismini ham nazorat ostiga oldi. 2020-yil 17-oktyabrda Fuzuliy shahri ustidan Ozarbayjon nazorati tiklanganligi eʼlon qilindi[12].
Madaniyat
Fuzuliy nomidagi davlat drama teatri 1913–1914-yillarda tashkil etilgan. Teatr 1989-yil 4-avgustdan buyon Fuzuliy nomidagi davlat drama teatri sifatida faoliyat yuritadi. Uning repertuaridan Mirzo Fatali Oxundovning Hoji Qora, Ilyos Afandiyevning Unutolmayman, Jalil Mammadqulizodaning Danabash qishlogʻidagi voqea va Jafar Jabborlining Oydin hamda Olmos asarlari oʻrin olgan.
Birinchi Togʻli Qorabogʻ urushi davrida teatr faoliyati vaqtincha boshqa hududlarga koʻchirilgan. 2003-yildan buyon teatr tumanning Horadiz shahrida faoliyat yuritib kelmoqda.
Fuzuliy tumani tarixiy, madaniy va meʼmoriy yodgorliklarga boy hudud hisoblanadi. Tumanda Ahmadalilar maqbarasi, Shayx Babi Yagub maqbarasi, Gargabazar masjidi va karvonsaroyi, Mirali maqbarasi hamda boshqa tarixiy yodgorliklar joylashgan. Shuningdek, tuman hududida Azix gʻori va koʻplab arxeologik yodgorliklar mavjud.
Iqtisodiyoti
Fuzuliy tumani iqtisodiyotining asosini qishloq xoʻjaligi tashkil etadi. Tumanda gʻallachilik, chorvachilik, paxtachilik, uzumchilik, bogʻdorchilik va sabzavotchilik rivojlangan.
Sanoat tarmoqlari asosan oziq-ovqat mahsulotlari ishlab chiqarish, tikuvchilik hamda elektr energiyasi, gaz va suv taʼminoti bilan bogʻliq korxonalardan iborat. Tumanning geografik joylashuvi va unumdor yer resurslari qishloq xoʻjaligining rivojlanishiga qulay sharoit yaratadi.
Taʼlim
Fuzuliy tumanida umumtaʼlim maktablari tarmogʻi faoliyat yuritadi. Tumanda boshlangʻich, umumiy oʻrta va toʻliq oʻrta taʼlim muassasalari mavjud. Birinchi Togʻli Qorabogʻ urushi va uning oqibatlari tufayli ayrim taʼlim muassasalari vaqtincha boshqa hududlarda faoliyat yuritgan.
2002–2008-yillarda tumanda bir qator yangi maktab binolari qurilib foydalanishga topshirilgan. Jumladan, Gayidish aholi punktlari, Ashagʻi Alxanli, Araz Dilagarda va Qorabulagʻa qishloqlarida yangi taʼlim muassasalari barpo etilgan.
Tuman maktablari bitiruvchilari har yili Ozarbayjonning oliy va oʻrta maxsus taʼlim muassasalariga oʻqishga kirib keladilar.
Aholisi
Asosiy maqola: Ozarbayjon aholisini roʻyxatga olish natijasida (1999) va Ozarbayjon aholisini roʻyxatga olish natijasida (2009)
- 1999-yilgi aholini roʻyxatga olish asosida
| maydon | ||||||
|---|---|---|---|---|---|---|
| jami | kishi | ayol | ||||
| odamlar | foiz | odamlar | foiz | odamlar | foiz | |
| Fizuliy tumani | 111905 | 100,0 | 50687 | 100,0 | 61218 | 100,0 |
| Shahar aholisi | 41674 | 37,24 | 18507 | 36,51 | 23167 | 37,84 |
| Qishloq aholisi | 70231 | 62,76 | 32180 | 63,49 | 38051 | 62,16 |
Etnik tarkibi
| Etnik guruhlar | Aholi (odamlar) |
|---|---|
| Ozarbayjonlar | 40.368 (92,8%) |
| Talishlar | 19 (0,1%) |
| Ruslar | 1.271 (2,9%) |
| Armanlar | 1.692 (3,9%) |
| Lezginlar | 35 (0,1%) |
| Gruzinlar | 2 (0,1%) |
| Butun tuman boʻylab | 43.487 (100%) |
| Etnik guruhlar | Aholi (odamlar) |
|---|---|
| Ozarbayjonlar | 45.908 (95,0%) |
| Talishlar | — (-) |
| Ruslar | 773 (1,6%) |
| Armanlar | 1.461 (3,0%) |
| Lezginlar | 13 (0,1%) |
| Gruzinlar | 68 (0,1%) |
| Butun tuman boʻylab | 48.330 (100%) |
| Etnik guruhlar | Aholi (odamlar) |
|---|---|
| Ozarbayjonlar | 64.697 (96,0%) |
| Talishlar | — (-) |
| Ruslar | 1.368 (2,0%) |
| Armanlar | 1.123 (1,7%) |
| Lezginlar | 9 (0,1%) |
| Gruzinlar | 12 (0,1%) |
| Butun tuman boʻylab | 67.397 (100%) |
| Etnik guruhlar | Aholi [13](odamlar) |
|---|---|
| Ozarbayjonlar | 73.464 (96,6%) |
| Talishlar | — (-) |
| Ruslar | 1.544 (2,0%) |
| Armanlar | 833 (1,1%) |
| Lezginlar | 39 (0,1%) |
| Gruzinlar | 10 (0,1%) |
| Butun tuman boʻylab | 76.013 (100%) |
Taniqli odamlar
- Vugar Bayramov — iqtisodchi, VI chaqiriq Milliy Majlis deputati.
- Bashir Imanov — Ozarbayjon militsiyasining general-polkovnigi.
- Jamil Alibeyov — yozuvchi.
- Arif Guliyev — texnika fanlari doktori, professor.
- Ilyos Efendiyev — nasr yozuvchisi, dramaturg, Ozarbayjon xalq yozuvchisi.
- Akif Musayev — iqtisod fanlari doktori, professor.
- Bahar Murodova — Ozarbayjon Respublikasi Milliy Majlisi Raisining oʻrinbosari.
- Afsar Javanshirov — bastakor, „Banovsha“ bolalar xori va raqs ansamblining badiiy rahbari.
- Bahram Nasibov — bastakor, shoir.
- Rafiq Atakişiyev — rejissor.
- Shamama Hasanova — ikki karra Sotsialistik Mehnat Qahramoni.
- Yildirim Jabborov − teatr rejissoru.
Fizulidan kelgan milliy qahramonlar
- Farzaliev Pahlivan Ahliman oʻgʻli (1958-1992)
- Ibrohimov Rasim Saxavat oʻgʻli (1962-1992)
- Mammadov Seymur Gahraman oʻgʻl (1971-1992)
- Zulfugarov Elxan Gachay oʻgʻli (1954-1994)
- Rafiyev Faig Gazanfar oʻgʻli (1955-1992)
- Karimov Bashir Beylar oʻgʻli (1976-1995)
Tasvirlar
-
Fizuliy-Shusha yoʻlining loyihasini muhokama qilish -
Ozarbayjon Prezidenti Ilhom Aliyev Fizuliy-Shusha yoʻlining va Fizuliy viloyatidagi aeroportning asoslarini yaratdi -
Ozarbayjon Prezidenti Ilhom Aliyev Fizuliy viloyatida Fizuliy-Shusha yoʻlining poydevorini qoʻydi
Manbalar
- ↑ https://www.stat.gov.az/source/demoqraphy/ap/az/population_2019.zip
- ↑ Füzuli Rayon İcra Hakimiyyəti: Rayon haqqında: Coğrafi mövqeyi (Wayback Machine saytida 2013-02-09 sanasida arxivlangan)
- ↑ İltifat Şahsevən (Əliyarlı), İltifat Musa oğlu. İstiqlal fədailəri — Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin Daxili İşlər Nazirləri və silahdaşları: 1918–1920. Bakı: Mütərcim, 2013.
- ↑ [manba kerak]
- ↑ „Fuzuli city“. GoMap Azerbaijan. Qaraldi: 2026-yil 10-iyun.
- ↑ „Prehistoric sites of the Azykh and Taghlar caves“. UNESCO World Heritage Centre. Qaraldi: 2026-yil 10-iyun.
- ↑ „The lower jawbone found in the Azykh cave is preserved in the History Museum“. Azerbaijan National Academy of Sciences (2021-yil 17-fevral). Qaraldi: 2026-yil 10-iyun.
- ↑ „Fuzuli District“. Ulduz Tourism. Qaraldi: 2026-yil 10-iyun.
- ↑ „Fuzuli city“. GoMap Azerbaijan. Qaraldi: 2026-yil 10-iyun.
- ↑ Azərbaycan-Ermənistan münaqişəsi demoqrafik və miqrasiya aspektləri, 2012-01-25da asl nusxadan arxivlandi, qaraldi: 2020-11-06
- ↑ Füzulidə 200-dən artıq partlamamış döyüş sursatı zərərsizləşdirilib, 2011-10-20da asl nusxadan arxivlandi, qaraldi: 2020-11-06
- ↑ „Fuzuli District“. Ulduz Tourism. Qaraldi: 2026-yil 10-iyun.
- ↑ Azərbaycanın Əhalisi
Havolalar
- „Ozarbayjonga qarshi urush: Madaniy Merosni nishonga olish“ (Wayback Machine saytida 2011-08-23 sanasida arxivlangan)
- BMTning Inson huquqlari boʻyicha Kengashining Ozarbayjonning bosib olingan hududlarida madaniy boyliklarni yoʻq qilish toʻgʻrisidagi qarori[sayt ishlamaydi]
- http://fuzulim.tr.gg
- http://qarabulaq.tr.gg
- https://www.facebook.com/Fuzuli.Azerbaijan