Kontent qismiga oʻtish

Azix gʻori

Koordinatalari: 39°37′09″N 46°59′19″E / 39.619189°N 46.988603°E / 39.619189; 46.988603
ZiyoSfera, erkin ensiklopediya

39°37′09″N 46°59′19″E / 39.619189°N 46.988603°E / 39.619189; 46.988603

Azix gʻoriga kirish.

Azix[1][2][3] yoki Azox gʻori[4][5][6][7] (ozar. Azıx mağarası – ayiq gʻori, qadimgi turkiycha azik – ayiq[8][9]) – ashel madaniyatiga mansub manzilgoh. Ozarbayjonning Xoʻjavend tumanidagi Azix qishlogʻi yaqinidagi[10][11] olti kamerali gʻor[12]. Kichik Kavkazning janubi-sharqiy qismida, Kuruchay daryosining chap qirgʻogʻida[12], dengiz sathidan taxminan 900 m balandlikda[12][4], Fuzuli shahridan 14 km shimoli-gʻarbda joylashgan. Ozarbayjondagi eng katta karst gʻori. Gʻor shimol va janubdan togʻ oldi oʻrmoni bilan oʻralgan. Oltita kirish qismi mavjud[13].

Azix gʻorida koʻp qatlamli[10] manzilgoh – Ozarbayjondagi eng qadimiy odamzod yashagan maskan[5] va Yevrosiyoda[14] odamsimonlarning eng qadimgi izlari mavjud sobiq SSSR hududidagi ibtidoiy odamlarning eng qadimgi manzilgohi[15][12]. Gʻordan topilgan asboblarning yoshi kamida 700 ming yil ekani taxmin qilinadi[16]. Paleolit ​​davri birinchi marta 1960 yilda ozarbayjonlik sovet arxeologi Mamedali Huseynov tomonidan topilgan[4]. Arxeologik qazishmalar davomida ikkita mustye va ikkita ashel madaniy qatlamlari topilgan[17]. Gʻorda umumiy qalinligi 10-14 metr boʻlgan 10 ta madaniy qatlam topilgan[12].

Yuqori ashel qatlamida qoʻl boltalari, qoʻpol qirgʻichlar va uchli nayzalar mavjud. Bu yerda, 1968-yilda azixantrop nomi bilan mashhur boʻlgan archantropning pastki jagʻining boʻlagi topilgan. Pastki qatlam qadimiyroqdir. Bu qatlamdan bolta, maydalagich va tosh asboblar topilgan[17]. Gʻorning oltinchi qatlami ostidan yoshi 700 ming yildan ortiq boʻlgan, Olduvay tipidagi shagʻal madaniyatini eslatuvchi[4][18] yoki Olduvay madaniyatiga oid[10] Kuruchay madaniyati ashyolari topilgan. Oʻsha paytda gʻorda Homo habilis vakillari yashagan[19]. Ibtidoiy odamlarning gʻorlari Kavkaz orqali tabiiy yoʻlda joylashgan boʻlib, u orqali ilk odamsimonlar va hayvonlar Afrikadan Yevropa va Osiyoga koʻchib oʻtishlari mumkin boʻlgan. Gʻorda uchta turdagi odamsimonlarning – Heidelberg odami, Neandertal odami va gʻorda navbatma-navbat yashagan Homo sapiensning tarqoq qazilma qoldiqlari mavjud[20].

Adabiyotlar

Ozarbayjoncha

Kitoblar
Maqolalar

Inglizcha

Maqolalar
  • Guseinov M. M. Azykh Cave. General results of the 1975 work.(ingl.) // Early Man News. — Tübingen, 1976. — No. 1.
  • Guseinov M. M. Azykh. Summary of Results 1976, 1977.(ingl.) // Early Man News. — Tübingen, 1978/1979. — No. 3, 4.
  • Dr. Arif Mustafayev. Jawbones and Dragon Legends. Azerbaijan's Prehistoric Azikh Cave(ingl.) // Azerbaijan International. — Summer 1996. — No. 4.2. — P. 24, 28—29.
  • Kasimova R. M. Anthropological research of Azykh Man osseous remains(ingl.) // Human Evolution. — 2001. — No. 16. — P. 37–44.
  • Sherri Liberman. A Historical Atlas of Azerbaijan. The Rosen Publishing Group, 2004. ISBN 9780823944972. 
  • Pogrebova M. N. Archeology. viii. Republic of Azerbaijan(ingl.) // Encyclopædia Iranica. — 2004. Архивировано 16 oktyabr 2026 года.
  • Doronichev V. B. The Lower Paleolithic in Eastern Europe and the Caucasus: A reappraisal of the data and new approaches(ingl.) // Paleoanthropology. — 2008. — P. 107–157.
  • Azykh Cave(ingl.) // A Dictionary of Archaeology / Edited by Ian Shaw and Robert Jameson. — Blackwell Publishing, 2008. — P. 99.
  • Murray, J., Domínguez-Alonso, P., Fernández-Jalvo, Y., King, T., Lynch, E. P., Andrews, P., et al. Pleistocene to Holocene stratigraphy of Azokh 1 Cave, Lesser Caucasus(ingl.) // Irish Journal of Earth Sciences. — Royal Irish Academy, 2010. — No. 28. — P. 75–91.
  • Yolanda Fernández-Jalvo, Tania King, Levon Yepiskoposyan, Peter Andrews. Introduction: Azokh Cave and the Transcaucasian Corridor(ingl.) // Azokh Cave and the Transcaucasian Corridor / Edited by Yolanda Fernández-Jalvo, Tania King, Levon Yepiskoposyan and Peter Andrews. — Springer, 2016. — P. 1-26. — ISBN 978-3-319-24922-3. — ISSN 1877-9077. — DOI:10.1007/978-3-319-24924-7.
  • Patricio Domínguez-Alonso, Enrique Aracil, Jose Angel Porres, Peter Andrews, Edward P. Lynch, John Murray. Geology and Geomorphology of Azokh Caves(ingl.) // Azokh Cave and the Transcaucasian Corridor / Edited by Yolanda Fernández-Jalvo, Tania King, Levon Yepiskoposyan and Peter Andrews. — Springer, 2016. — P. 55—84. — ISBN 978-3-319-24922-3. — DOI:10.1007/978-3-319-24924-7.
  • Tania King, Tim Compton, Antonio Rosas, Peter Andrews, Levon Yepiskoposyan, Lena Asryan. Azokh Cave Hominin Remains(ingl.) // Azokh Cave and the Transcaucasian Corridor / Edited by Yolanda Fernández-Jalvo, Tania King, Levon Yepiskoposyan and Peter Andrews. — Springer, 2016. — P. 102—116. — ISBN 978-3-319-24922-3. — DOI:10.1007/978-3-319-24924-7.
  • Jan Van der Made, Trinidad Torres, Jose Eugenio Ortiz, Laura Moreno-Pérez, Yolanda Fernández-Jalvo. The New Material of Large Mammals from Azokh and Comments on the Older Collections(ingl.) // Azokh Cave and the Transcaucasian Corridor / Edited by Yolanda Fernández-Jalvo, Tania King, Levon Yepiskoposyan and Peter Andrews. — Springer, 2016. — P. 117—162. — ISBN 978-3-319-24922-3. — DOI:10.1007/978-3-319-24924-7.
  • Paloma Sevilla. Bats from Azokh Caves(ingl.) // Azokh Cave and the Transcaucasian Corridor / Edited by Yolanda Fernández-Jalvo, Tania King, Levon Yepiskoposyan and Peter Andrews. — Springer, 2016. — P. 177—189. — ISBN 978-3-319-24922-3. — DOI:10.1007/978-3-319-24924-7.

Ruscha

Kitoblar
  • Алекперов Х. М.. Млекопитающие юго-западного Азербайджана, Б., 1966. 
  • Алиев С. Д.. Фауна Азыхской палеолитической стоянки: Автореф. дис. канд. биол. наук, Б., 1969. 
  • Гусейнов М. М.. Пещера Азых [The Azykh cave], 3000 экз, Б.: Издательство Института истории АН Азерб. ССР, 1981. 
  • Гусейнов М. М.. Древний палеолит Азербайджана (по материалам пещерной стоянки Азых и др.): Автореф. дисс. на соиск. уч. ст. докт. истор. наук, Б., 1985. 
  • Гусейнов М. М.. Древний палеолит Азербайджана. Культура Куручай и этапы ее развития: 1,500,000—70 тысяч лет назад. Б.: Элм, 1985. 
  • Гусейнов М. М., Andoza:Нп3. . 
  • Касимова Р. М.. Первая находка самого древнего пещерного человека на территории СССР. Б.: Элм, 1986. 
  • Ранов В. А. „Куручайская культура Азыха — древнейшая в СССР?“, . Древнейшие страницы истории человечества. М.: Просвещение, 1988. ISBN 5-09-000566-4. 
  • Любин В. П. „Глава 2. Азыхская пещера“, . Ашельская эпоха на Кавказе. СПб.: Петербургское Востоковедение, 1998. ISBN 5-85803-091-2. 
  • Гусейнов М. М.. Древний палеолит Азербайджана (по материалам пещерных стоянок). Б.: ТекНур, 2010. ISBN 978-9952-445-11-4. 
Maqolalar
  • Мусеибов М. А., Гусейнов М. М. Азыхская пещера // Учен. зап. АГУ им. С. М. Кирова. — 1961. — № 1.
  • Алекперов Х. М., Ерофеева С. Н. О рукокрылых (Chiroptera) Нагорно-Карабахской Автономной области Азербайджанской ССР // Зоологический журнал. — 1962. — Т. 44, вып. 5. — С. 744—749.
  • Гусейнов М. М. О результатах археологических раскопок в Азыхской пещере // Археологические исследования в Азербайджане : сборник статей. — Andoza:Б., 1965.
  • Гусейнов М. М. Азыхская пещера — крупный карст и древнейшая стоянка в Азербайджане // ДАН Азерб. ССР. — 1965. — № 11.
  • Гаджиев Д. В., Гусейнов М. М. Изучение палеолитических местонахождений в долине реки Куручай // Материалы сессии, посвящённой, итогам археологических и этнографических исследований 1964 года в СССР. — Andoza:Б., 1965.
  • Ширинов Н. Ш. О геоморфологической датировке возраста Азыхской пещерной стоянки палеолитического человека // Материалы сессии, посвящённой итогам археол. и этногр. исслед. 1964 г. в СССР : тезисы докладов. — Andoza:Б., 1965. — С. 7—9.
  • Гаджиев Д. В., Алиев С. Д. Некоторые представители хищных млекопитающих (Mammalia, Carnivora) из палеолитических отложений Азыхской пещеры // Учен. зап. Азерб. гос. мед. института. — 1966. — Т. 23. — С. 7—13.
  • Ширинов Н. Ш. Геоморфологическая датировка возраста Азыхской пещерной стоянки палеолитического человека // Известия АН АзССР (серия наук о Земле). — 1966. — № 5. — С. 12—14.
  • Гаджиев Д. В. Материалы к изучению подковоноса Мегели в Азербайджане // Учен. зап. Азерб. мед. института. — 1967. — № 24. — С. 23—28.
  • Гаджиев Д. В., Алиев С. Д. Палеонтологическое обоснование стратиграфии Азыхской палеолитической стоянки // Учен. зап. Азербайдж. мед. института. — 1969. — Т. 30. — С. 232—236.
  • Гаджиев Д. В., Гусейнов М. М. Первая для СССР находка ашельского человека (Азербайджан. Азыхская пещера) // Учен. зап. Азгосмединститута. — 1970. — Т. 31.
  • Гусейнов М. М. Азых — уникальный многослойный ашельский памятник // Материалы к сессии, поcвящённые итогам археологических и этнографических исследований 1970 года в Азербайджане. — Andoza:Б., 1971.
  • Гаджиев Д. В., Алиев С. Д. Ископаемые летучие мыши из палеолитических отложений Азыхской пещеры // Учен. зап. Азерб. университета. Серия биол. наук. — 1971. — № 2. — С. 45—50.
  • Гусейнов М. М. Раскопки в Азыхсой пещере // Материалы к сессии, поcвящённые итогам археологических и этнографических исследований : тезисы докладов. — Andoza:Б., 1972.
  • Гусейнов М. М. Азыхская пещера — многослойный памятник ашельского периода в СССР // Археологические открытия 1971 года. — M., 1972.
  • Гусейнов М. М. Исследования в Азыхской пещере // Археологические открытия 1972 года. — M., 1973.
  • Гусейнов М. М., Гаджиев В. М., Мансуров М. М. Раскопки в пещере Азых / // АЭИАз. — Andoza:Б., 1973 (1974). — С. 3—7.
  • Гусейнов М. М. Следы первых жилищ в ашельском слое Азыхской пещеры // Археологические открытия 1973 года. — M., 1974.
  • Гусейнов М. М. Жилище древнейшего человека в нашей стране // Природа. — M., 1974. — № 3.
  • Гусейнов М. М. О тайнике азыхантропов в ашеле // Учен. зап. АГУ им. С.М.Кирова, серия истории и философии. — 1974. — № 8.
  • Гусейнов М. М. Ранние стадии заселения человека в пещере Азых // Учен. зап. АГУ им. С. М. Кирова, серия истории и философии. — 1974. — № 4.
  • Гусейнов М. М. Очаги азыхантропов Баку-Хазарского (миндельрисс) возраста // Учен. зап. АГУ им. С. М. Кирова, серия истории и философии. — 1974. — № 1. — С. 54—63.
  • Гусейнов М. М. Новые археологические открытия апшеронского возраста в нижних слоях пещеры Азых // Археологические открытия 1975 года. — M., 1976.
  • Гаджиев Д. В., Гусейнов М. М., Мамедов А. В., Ширинов Н. Ш. Краткие результаты комплексных исследований Азыхской древнепалеолитической стоянки // Известия АН АзССР (серия наук о Земле). — 1979. — № 3.
  • Сулейманов М. Б. Современное состояние комплексных исследований в палеолитических пещерах Таглар и Азых (АзССР) // Известия АН АзССР (серия наук о Земле). — 1979. — № 6.
  • Гусейнов М. М. Исследования в Азыхской пещере // Археологические открытия 1979 года. — M., 1980.
  • Гусейнов М. М. Новые археологические данные о куручайской культуре пещеры Азых в Азербайджанской ССР // Известия АН АзССР, серия истории, философии, права. — 1980. — № 3. — С. 69–84.
  • Величко А. А., Антонова А. А., Зеликсон Э. М., Маркова А. К., Моносзон М. X., Морозова Т. Д., Певзнер М. А., Сулейманов М. Б., Халчева Т. А. Палеогеография стоянки Азых — древнейшего поселения первобытного человека на территории СССР // Известия АН СССР, серия географии. — 1980. — № 3.
  • Рахматулина И. К. Материалы по экологии рукокрылых Азыхской пещеры // Рукокрылые. — M.: Наука, 1980. — С. 154–179.
  • Харитонов В. М. Древнейшие люди (архантропы) // Природа и древний человек. — M.: Мысль, 1981. Архивировано 3 may 2009 года.
  • Герасимов И. П., Величко А. А., Любин В. П., Праслов Н. Д. Древнейшие люди в Европе и условия их обитания. Первые результаты совместных советско-французских исследований // Вестник АН СССР. — M., 1981. — № 10. — С. 13–24.
  • Щелинский В. Е. Орудия труда архантропов из пещеры Азых (Азербайджан) // Археологические вести / В. М. Массон (отв. ред.). — СПб.: Институт истории материальной культуры РАН, 1992. — Т. I.
  • Щелинский В. Е. Каменные орудия труда ашельской эпохи из пещеры Азых // Экспериментально-трасологические исследования в археологии / Коробкова Г.Ф. (отв. ред.). — СПб.: Наука, 1994.
  • Азых // Археологический словарь / Г. Н. Матюшин (отв. ред.). — M.: Просвещение, 1996.[sayt ishlamaydi]
  • Анохин Г. Обитатели пещеры Азох // Наука и жизнь. — 1999. — № 2. Архивировано 30 avgust 2019 года.
  • Алекперов Ф. А. Возвращение неандертальки // Азербайджанские известия. — 2004. — 4 sentyabr (№ 172). — С. 3. Архивировано 27 sentyabr 2007 года.
  • Зейналов А. Предисловие // Мамедали Гусейнов. Древний палеолит Азербайджана (по материалам пещерных стоянок). — Andoza:Б.: ТекНур, 2010. — ISBN 978-9952-445-11-4.
  • Andoza:Нп3. {{{заглавие}}}. — ISBN 978-9952-473-49-0.
  • Леонова Н. Б. Азых // Большая российская энциклопедия.

Fransuzcha

Yana qarang

Manbalar

  1. ↑ Азыхская пещера // Большой энциклопедический словарь. — 2000. Архивировано 15 aprel 2021 года.
  2. ↑ Мусеибов, Гусейнов 1961.
  3. ↑ Любин 1998.
  4. ↑ 4,0 4,1 4,2 4,3 Гусейнов 1981.
  5. ↑ 5,0 5,1 Гусейнов 1985.
  6. ↑ Щелинский 1992.
  7. ↑ Анохин 1999.
  8. ↑ Гаджиева Н. З.. Тюркоязычные ареалы Кавказа. М.: Наука, 1979 — 243-bet. 
  9. ↑ Һүсејнов 1966.
  10. ↑ 10,0 10,1 10,2 Pogrebova 2004.
  11. ↑ Lumley 1998.
  12. ↑ 12,0 12,1 12,2 12,3 12,4 АСЭ 1976.
  13. ↑ Domínguez-Alonso et al. 2016.
  14. ↑ Gunnar Filseth. Aserbajdsjans historie(norv.) // Great Norwegian Encyclopedia. Архивировано 6 fevral 2024 года.
  15. ↑ Величко, Антонова и др. 1980.
  16. ↑ Gunnar Filseth. Aserbajdsjans historie(norv.) // Great Norwegian Encyclopedia. Архивировано 6 fevral 2024 года.
  17. ↑ 17,0 17,1 Харитонов 1981.
  18. ↑ Shaw, Jameson 2008.
  19. ↑ Liberman 2004.
  20. ↑ Fernández-Jalvo et al. 2016.

Havolalar