Formula 1 Jahon konstruktorlar chempionati gʻoliblari roʻyxati

Formula 1 (ingl. Formula One, qisqacha F1) — Fédération Internationale de l’Automobile (FIA), ya’ni avtosport bo‘yicha xalqaro boshqaruv organi tomonidan ochiq g‘ildirakli avtomobillar musobaqalari ichida eng yuqori toifadagi turnir sifatida belgilangan[1]. Nomidagi “formula” atamasi qoidalar to‘plamiga ishora qiladi; unda barcha ishtirokchilar va avtomobillar amal qilishi lozim bo‘lgan texnik va sport talablari belgilab qo‘yilgan[2]. Formula 1 Jahon chempionati mavsumi odatda maxsus qurilgan poyga yo‘laklarida, ayrim hollarda esa shaharlardagi yopiq ko‘cha yo‘laklarida o‘tkaziladigan Gran-pri deb ataluvchi poygalar seriyasidan iboratdir[3]. Jahon konstruktorlar chempionligi — Formula 1 mavsumida eng muvaffaqiyatli konstruktor (jamoa)ga FIA tomonidan topshiriladigan mukofot bo‘lib, u har bir Gran-pri natijasiga asoslangan ochkolar tizimi orqali aniqlanadi. Konstruktorlar chempionatidagi ochkolar ushbu jamoa safida har bir poygada qatnashgan haydovchilarning to‘plagan ochkolari yig‘indisi asosida hisoblanadi[4]. FIA reglamentiga ko‘ra, Formula 1 avtomobilining shassi va dvigatelining konstruktor(lar)i deb, poygada ishtirok etuvchi jamoa yoki ishtirokchi tomonidan musobaqaga taqdim etilgan avtomobilning shassi va dvigateliga oid intellektual mulk huquqlariga ega bo‘lgan shaxs yoki yuridik shaxs e’tirof etiladi[5].
Jahon konstruktorlar chempionati ilk bor 1958-yilgi mavsumda joriy etilgan. O‘sha davrdan 1978-yilgacha bo‘lgan oraliqda har bir konstruktor uchun faqat eng yuqori natija ko‘rsatgan haydovchining ochkolarigina chempionat hisobiga kiritilgan. Ya’ni jamoada ikki nafar haydovchi qatnashgan taqdirda ham, faqat eng yuqori ochko to‘plagan haydovchining ochkosi konstruktorlar reytingiga qo‘shilgan, qolganining natijasi hisobga olinmagan. Bu yillarda musobaqa rasmiy ravishda “Formula 1 konstruktorlari uchun Xalqaro kubok” (ingl. International Cup for Formula One Constructors) nomi bilan yuritilgan. 1979-yilgi mavsumdan boshlab esa qoidalar o‘zgartirilib, endilikda har bir konstruktor tomonidan poygaga qo‘yilgan barcha avtomobillar to‘plagan ochkolar umumiy chempionat hisobiga qo‘shiladigan bo‘ldi[6]. Konstruktorlar chempionligi matematik jihatdan boshqa hech bir jamoa qolgan poygalarda qancha ochko to‘plamasin, yetakchining umumiy ochkolari sonidan o‘tib ketolmaydigan holatga kelganda rasman qo‘lga kiritilgan deb hisoblanadi[7]. Biroq unvonning o‘zi mavsum yakunlangach, turli shaharlarida o‘tkaziladigan FIA Mukofot topshirish marosimi (ingl. FIA Prize Giving Ceremony)da rasman taqdim etiladi[8].
Konstruktorlar chempionati ilk bor 1958-yilda joriy etilib, o‘sha paytda “Formula 1 ishlab chiqaruvchilari uchun xalqaro kubok” (ingl. International Cup for Formula One Manufacturers) nomi ostida Vanwall jamoasiga topshirilgan[9]. 1981-yilda bu nom rasmiy tarzda o‘zgartirilib, “Jahon konstruktorlar chempionati” (ingl. World Constructors’ Championship) deb atala boshlandi. Konstruktor nomida odatda avtomobilning shassi va dvigatel ishlab chiqaruvchilarining markalari kiritiladi, ya’ni ikkisi birgalikda to‘liq konstruktor nomini tashkil etadi[10].
Formula 1 tarixida hozirgacha jami 170 ta shassi ishlab chiqaruvchi konstruktor Gran-pri poygalarida ishtirok etgan[11]. Shulardan atigi 15 tasi chempionat o‘tkazilgan 67 mavsum davomida konstruktorlar chempionligini qo‘lga kiritgan. Ular orasida Ferrari eng ko‘p marta — 16 marta jJahon konstruktorlar chempioni bo‘lgan jamoa sifatida rekord egasi sanaladi. McLaren jamoasi 10 ta chempionlik bilan ikkinchi o‘rinda, Williams 9 ta g‘alaba bilan uchinchi o‘rinda, Mercedes esa 8 ta unvon bilan to‘rtinchi o‘rinda joylashgan[12][13]. Ferrari shuningdek dvigatel ishlab chiqaruvchi sifatida ham eng ko‘p — 16 ta marta konstruktorlar chempionligini qo‘lga kiritgan. Undan keyingi o‘rinlarda Renault (12 ta unvon), Ford va Mercedes (har ikkalasi 10 tadan), hamda Honda (6 ta) joylashgan[14]. Shu bilan birga, Mercedes 2014-yildan 2021-yilgacha ketma-ket sakkizta konstruktorlar chempionligini qo‘lga kiritib, ketma-ket g‘alabalar bo‘yicha rekord o‘rnatgan[15].
Jami g‘olibliklarning ichida atigi 17 ta chempionlik, ya’ni 16 tasi Italiyada ishlab chiqilgan Ferrari shassilari, hamda 1 tasi Fransiyada yaratilgan Matra shassisi — Buyuk Britaniyada ishlab chiqilmagan mashinalarga to‘g‘ri keladi. Qolgan barcha konstruktorlar chempionliklari Buyuk Britaniyada loyihalashtirilgan va ishlab chiqilgan shassilarga tegishli[16]. Shuningdek, tarixda o‘n bir marotaba shunday holat kuzatilganki, konstruktorlar chempionatida g‘olib chiqqan jamoa tarkibidagi poygachilar Jahon haydovchilar chempioni unvoniga ega bo‘la olmagan[13]. 1969-yildagi yagona holatdan tashqari, barcha chempionlik unvonlari ishlab chiqaruvchi (fabrika) jamoalar tomonidan musobaqaga kiritilgan avtomobillarga tegishli bo‘lgan. O‘sha istisno holatda Matra shassilari Ken Tyrrell boshchiligidagi mustaqil (zavod bilan bevosita bog‘liq bo‘lmagan) jamoa — Matra International tomonidan Formula 1 musobaqalariga kiritilgan[17][18]. Kamida bir ochko bilan konstruktorlik chempionligi hisobiga hissa qo‘shgan haydovchilar orasida Lewis Hamilton eng ko‘p chempionliklarda ishtirok etgan — u Mercedes jamoasi bilan jami sakkizta konstruktorlik chempionligini qo‘lga kiritgan[19].
Mavsumlar boʻyicha roʻyxat
| Jamoa haydovchilar chempionligini qo‘lga kiritmaganini bildiradi. | |
| * | Jamoa aʼzosining haydovchilar chempionligini qo‘lga kiritganini bildiradi. |
| Formula 1 konstruktorlari uchun xalqaro kubok topshirilgan mavsumni bildiradi. |
- ↑ 1,0 1,1 Faqat yakuniy ochkolar hisobiga hissa qo‘shgan haydovchilar ko‘rsatilgan. Haydovchi butun mavsum davomida bir xil raqam ostida qatnashgan bo‘lsa, o‘sha raqam ko‘rsatiladi; o‘rniga qatnashgan haydovchilarning raqamlari esa qavs ichida berilgan.
- ↑ 2,0 2,1 Faqat konstruktorlar chempionati uchun toʻplangan ochkolar koʻrsatilgan.
- ↑ 2010-yildan boshlab ochkolar tizimi yangilandi, chunki poygalar soni ortgani sababli umumiy ochkolar miqdori ancha ko‘paydi.[22]
Shassi konstruktorlari boʻyicha roʻyxat
Qalin uslubda yozilgan konstruktorlar 2025-yilgi Jahon chempionatida ham ishtirok etayotganini bildiradi.
| Konstruktor | Gʻalabalar soni | Mavsumlar |
|---|---|---|
| Ferrari | 16 | 1961
, 1964 , 1975 , 1976 , 1977 , 1979 , 1982 , 1983 , 1999 , 2000 , 2001 , 2002 , 2003 , 2004 , 2007 , 2008 |
| McLaren | 10 | 1974
, 1984 , 1985 , 1988 , 1989 , 1990 , 1991 , 1998 , 2024 , 2025 |
| Williams | 9 | 1980 |
| Mercedes | 8 | 2014 |
| Lotus | 7 | 1963 |
| Red Bull | 6 | 2010 |
| Cooper | 2 | 1959
, 1960 |
| Brabham | 1966
, 1967 | |
| Renault | 2005
, 2006 | |
| Vanwall | 1 | 1958 |
| BRM | 1962 | |
| Matra | 1969 | |
| Tyrrell | 1971 | |
| Benetton | 1995 | |
| Brawn | 2009 |
Dvigatel ishlab chiqaruvchilari boʻyicha roʻyxat
Qalin uslubda yozilgan dvigatel ishlab chiqaruvchilari 2025-yilgi Jahon chempionatida ham ishtirok etayotganini bildiradi.
| Ishlab chiqaruvchi | Gʻalabalar soni | Mavsumlar |
|---|---|---|
| Ferrari | 16 | 1961
, 1964 , 1975 , 1976 , 1977 , 1979 , 1982 , 1983 , 1999 , 2000 , 2001 , 2002 , 2003 , 2004 , 2007 , 2008 |
| Renault[a] | 12 | 1992
, 1993 , 1994 , 1995 , 1996 , 1997 , 2005 , 2006 , 2010 , 2011 , 2012 , 2013 |
| Mercedes[b] | 1998
, 2009 , 2014 , 2015 , 2016 , 2017 , 2018 , 2019 , 2020 , 2021 , 2024 , 2025 | |
| Ford[c] | 10 | 1968
, 1969 , 1970 , 1971 , 1972 , 1973 , 1974 , 1978 , 1980 , 1981 |
| Honda | 6 | 1986 |
| Climax | 4 | 1959 |
| Repco | 2 | 1966
, 1967 |
| TAG[d] | 1984
, 1985 | |
| Vanwall | 1 | 1958 |
| BRM | 1962 | |
| RBPT[e] | 2022 | |
| Honda RBPT | 2023 |
Foydalanilgan shinalar boʻyicha roʻyxat
Qalin uslubda yozilgan shina ishlab chiqaruvchilari 2025-yilgi Jahon chempionatida ham ishtirok etayotganini bildiradi.
Jadvalda yagona yetkazib beruvchi sifatida g‘alaba qozongan mavsumlar ham kiritilgan. Bu quyidagilarga tegishli: Dunlop (4 mavsum — 1960-yildan 1963-yilgacha), Goodyear (7 mavsum — 1987–1988 va 1992–1996-yillar), Bridgestone (6 mavsum — 1999–2000 va 2007–2010-yillar) hamda Pirelli (15 mavsum — 2011–2025-yillar).
| Gʻalabalar soni | Mavsumlar | ||
|---|---|---|---|
| G | Goodyear | 26 (7) | 1966 |
| P | Pirelli | 15 (15) | 2011
–2025 |
| B | Bridgestone | 11 (6) | 1998 |
| D | Dunlop | 9 (4) | 1958 |
| M | Michelin | 4 | 1979 |
| F | Firestone | 3 | 1968 |
Qavs ichidagi raqamlar yagona shina yetkazib beruvchi sifatida qo‘lga kiritilgan chempionliklar sonini bildiradi.
Ketma-ket gʻalabalar
Shassi konstruktorlari boʻyicha
Formula 1 Jahon konstruktorlar chempionatida ketma-ket gʻalabalarni qoʻlga kiritgan jami toʻqqizta konstruktor boʻlgan[13][15].
| Gʻalabalar soni | Konstruktor | Mavsumlar |
|---|---|---|
| 8 | Mercedes | 2014
–2021 |
| 6 | Ferrari | 1999
–2004 |
| 4 | McLaren | 1988
–1991 |
| Red Bull | 2010
–2013 | |
| 3 | Ferrari | 1975
–1977 |
| Williams | 1992
–1994 | |
| 2 | Cooper | 1959
–1960 |
| Brabham | 1966
–1967 | |
| Lotus | 1972
–1973 | |
| Williams | 1980 | |
| Ferrari | 1982 | |
| McLaren | 1984 | |
| Renault | 2005
–2006 | |
| Red Bull | 2022
–2023 |
Qalin uslubda yozilgan konstruktorlar 2025-yilgi Jahon chempionatida ham ishtirok etayotganini bildiradi.
Dvigatel ishlab chiqaruvchilari boʻyicha
| Gʻalabalar soni | Ishlab chiqaruvchi | Mavsumlar |
|---|---|---|
| 8 | Mercedes | 2014
–2021 |
| 7 | Ford | 1968
–1974 |
| 6 | Honda | 1986
–1991 |
| Renault | 1992
–1997 | |
| Ferrari | 1999
–2004 | |
| 4 | Renault | 2010
–2013 |
| 3 | Ferrari | 1975
–1977 |
| 2 | Climax | 1959
–1960 |
| Repco | 1966
–1967 | |
| Ford | 1980
–1981 | |
| Ferrari | 1982 | |
| TAG | 1984
–1985 | |
| Renault | 2005
–2006 | |
| Mercedes | 2024
–2025 |
Qalin uslubda yozilgan dvigatel ishlab chiqaruvchilari 2025-yilgi Jahon chempionatida ham ishtirok etayotganini bildiradi.
Manbalar
- ↑ „About FIA“. Fédération Internationale de l'Automobile (FIA) (2015-yil 24-fevral). 2020-yil 1-mayda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2020-yil 13-aprel.
- ↑ Williamson, Martin „A brief history of Formula One“. ESPN. 2015-yil 6-aprelda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2020-yil 23-dekabr.
- ↑ Hughes, Mark; Tremayne, David. The Concise Encyclopedia of Formula 1. Parragon, 2002 — 82–83-bet. ISBN 0-75258-766-8.
- ↑ „2020 Formula One Sporting Regulations“ 3–4. Fédération Internationale de l'Automobile (FIA) (2020-yil 7-aprel). 2020-yil 12-aprelda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2020-yil 15-aprel.
- ↑ Verlin, Kurt „Quick Guide to Formula One Constructors“ (en-US). The News Wheel (2017-yil 10-oktyabr). 2020-yil 31-dekabrda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2020-yil 2-dekabr.
- ↑ Hayhoe, David. Kimberley Grand Prix Data Book: Formula 1 Racing Facts and Figures 1950 to Date. Sparkford, England: Haynes Publishing, 1989 — 8-bet. ISBN 0-946132-63-1.
- ↑ Galloway, James „Mercedes: How they can clinch F1 Constructors' Championship at Emilia Romagna GP“. Sky Sports (2020-yil 29-oktyabr). 2020-yil 1-noyabrda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2020-yil 18-noyabr.
- ↑ Murphy, Luke „Hamilton & Mercedes F1 officially crowned at FIA Prize Giving Ceremony“. Motorsport.com (2018-yil 8-dekabr). 2020-yil 8-dekabrda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2020-yil 19-sentyabr.
- ↑ Hughes, Peter. „Vanwall's constructors' championship in '58 changed Grand Prix racing forever“. Autoweek (2018-yil 1-avgust). 2020-yil 21-aprelda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2020-yil 18-noyabr.
- ↑ Diepraam, Mattijs „Poachers turned gamekeepers: how the FOCA became the new FIA: Part 4: 1981 – long live the FIA F1 World Championship“. 8W. Forix (2008-yil 3-yanvar). 2008-yil 31-yanvarda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2024-yil 10-mart.
- ↑ „F1 Stats Zone – Results by Team“. Sky Sports. 2019-yil 1-iyunda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2020-yil 18-noyabr.
- ↑ 12,0 12,1 12,2 12,3 „Constructors' Championships“. ChicaneF1. 2020-yil 1-dekabrda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2020-yil 18-noyabr.
- ↑ 13,0 13,1 13,2 13,3 13,4 13,5 13,6 13,7 Diepraam, Mattijs „European & World Champions“. 8W (2019-yil 3-noyabr). 2020-yil 4-noyabrda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2020-yil 18-sentyabr.
- ↑ „Statistics Engines - World Champion titles - Chronology • STATS F1“. www.statsf1.com. 2023-yil 21-martda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2021-yil 8-yanvar.
- ↑ 15,0 15,1 15,2 „Statistics Constructors – World Champion titles consecutively“. StatsF1. 2018-yil 18-dekabrda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2020-yil 18-noyabr.
- ↑ Barretto, Lawrence. „Motorsport Valley – the home of Formula 1“ (en-GB). BBC Sport (2013-yil 26-iyun). 2020-yil 27-sentyabrda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2020-yil 20-avgust.
- ↑ Diepraam, Mattijs „Ken's team at the height of its powers“. 8W (2000-yil noyabr). 2006-yil 17-iyulda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2020-yil 18-noyabr.
- ↑ „Matra Sports SARL“. GrandPrix.com. 2020-yil 1-noyabrda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2020-yil 18-noyabr.
- ↑ Southwell, Hazel „Mercedes seal record eighth consecutive constructors title as Hamilton misses driver's crown“. RaceFans (2021-yil 12-dekabr). 2021-yil 12-dekabrda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2021-yil 12-dekabr.
- ↑ 20,0 20,1 „Results“. Formula One. 2014-yil 28-oktyabrda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2020-yil 18-noyabr.
- ↑ „Decisive – Chronology – Constructors championship“. StatsF1. 2021-yil 18-yanvarda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2020-yil 11-dekabr.
- ↑ „Formula 1 adopts new points system for 2010 season“. BBC Sport (2010-yil 2-fevral). 2017-yil 29-noyabrda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2020-yil 18-noyabr.
- ↑ „New contract for Renault, Mecachrome“. Crash (2007-yil 24-noyabr). 2020-yil 8-dekabrda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2020-yil 18-noyabr.
- ↑ Tytler, Ewan (3 January 2001). "Ilmor: Bowmen of the Silver Arrows". Atlas F1 7 (1). http://www.atlasf1.com/2001/jan03/tytler.html. Qaraldi: 19 September 2020.Formula 1 Jahon konstruktorlar chempionati gʻoliblari roʻyxati]]
- ↑ „Cosworth's Gearing Up For F1 Return In 2021“. CarScoops (2017-yil 20-iyul). 2020-yil 8-dekabrda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2020-yil 19-sentyabr.
- ↑ Perkins, Chris „Porsche Was Working on a Formula 1 Engine for 2021“. Road & Track (2019-yil 31-may). 2019-yil 26-sentyabrda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2020-yil 19-sentyabr.
- ↑ Cooper, Adam; Fischer, Norman „Honda set to extend direct Red Bull supply to 2025“ (en). www.motorsport.com (2022-yil 28-yanvar). 2022-yil 24-oktyabrda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2022-yil 24-oktyabr.
Havolalar
- Formula 1 rasmiy vebsayti (Wayback Machine saytida 2016-yil 25-iyun sanasida arxivlangan)
- FIA rasmiy vebsayti (Wayback Machine saytida 2022-yil 13-avgust sanasida arxivlangan)