Fayruzaniylar
Fayruzaniylar yoki Perozoniylar (forscha: فیروزانیان) eroniy daylamiy shahzodalar sulolasi boʻlib, Shukur hududini boshqargan. Oʻz qudratining eng yuqori choʻqqisida butun Tabariston ustidan hukmronlik qilgan.
Tarjimai holi
Bu sulola asl kelib chiqishi jihatidan Daylam hududidan boʻlgan. Faoliyatining dastlabki davrida Fayruzaniylar Tabaristondagi Shukur, Ranikuh va Ashkavar tumanlari ustidan katta taʼsirga ega edilar. Sulolaning ilk vakili Noʻmon ismli shaxs boʻlib, uning Kaki va Fayruzan ismli ikki oʻgʻli boʻlgan. Ularning ikkalasi ham Shimoliy Eron Alaviylari xizmatida boʻlgan. 902-yilda Somoniylarning Tabaristonga bostirib kirishi chogʻida ularning ikkisi ham halok boʻlgan. Har ikki aka-ukaning bittadan oʻgʻli bor edi. Kakining oʻgʻli Makan ibn Kaki, Fayruzanning oʻgʻli esa al-Hasan ibn al-Fayruzan boʻlgan. Keyinchalik bu ikki shaxs Shimoliy Eron siyosatida muhim rol oʻynagan. Xususan, Makan Alaviy hukmdorini oʻz taʼsiri ostiga olib, amalda qoʻgʻirchoq hukmdorga aylantirgan va Tabaristonni oʻz mulklari tarkibiga qoʻshishga muvaffaq boʻlgan.
Biroq Asfar ibn Shiruya kabi boshqa daylamiy sarkardalar, shuningdek, daylamiy Buvayhiylar va Ziyoriylar sulolalari hamda Somoniylar davlati Tabariston ustidan oliy hokimiyatni daʼvo qilar edilar. Oxir-oqibat, bu kurashlar natijasida Makan 940-yilda Somoniylar qoʻshini bilan boʻlgan jangda halok boʻldi. Makanning Ibn Makan ismli oʻgʻli boʻlib, keyinchalik Isfahonni Buvayhiylardan tortib olishga uringan. Biroq magʻlubiyatga uchragan, shundan soʻng tarixiy manbalarda uning nomi boshqa tilga olinmaydi. Al-Hasan esa bu siyosiy kurashlardan omon chiqishga muvaffaq boʻldi. Uning Fayruzan ibn al-Hasan va Nasr ibn al-Hasan ismli ikki oʻgʻli boʻlgan.
Tarixchi Ibn Isfandiyorning maʼlumotiga koʻra, Fayruzan Daylamni, uning ukasi Nasr esa Qumisni boshqargan. Nasr taxminan 970-yilda keyinchalik Ismoiliylar davlatining muhim tayanch qal’alaridan biriga aylangan Shahdiz qal’asini bunyod ettirgani aytiladi. Biroq keyinchalik Ziyoriylar hukmdori Qobusning ishonchini yoʻqotib, qamoqqa tashlangan. Akasi Fayruzanning keyingi taqdiri esa nomaʼlumligicha qolgan. Nasrning Hazarasp ibn Nasr ismli oʻgʻli boʻlib, u Buvayhiylar xizmatida harbiy amaldor sifatida faoliyat yuritgan. Shundan keyin Fayruzaniylar sulolasi tarixiy manbalarda boshqa tilga olinmaydi.
Adabiyotlar
- Madelung, W. „The Minor Dynasties of Northern Iran“, . The Cambridge History of Iran, Volume 4: From the Arab Invasion to the Saljuqs. Cambridge: Cambridge University Press, 1975 — 198–249-bet. ISBN 978-0-521-20093-6.
- Nazim, M. (1987). "Mākān b. Kākī". in Houtsma, Martijn Theodoor. E.J. Brill's first encyclopaedia of Islam, 1913–1936, Volume V: L–Moriscos. Leiden: BRILL. 164–165 b. ISBN 90-04-08265-4. https://books.google.com/books?id=iJQ3AAAAIAAJ&pg=PA164.
- Blair, Sheila. The Monumental Inscriptions from Early Islamic Iran and Transoxiana. BRILL, 1992 — 1–307-bet. ISBN 9789004093676.