Al-Hasan ibn al-Fayruzan
| Al-Hasan ibn al-Fayruzan | |
|---|---|
forscha: الحسن بن الفیروزان | |
| Semnan hukmdori | |
|
Mansab davri tax. 960-yillar – ??? | |
| Sari noibi | |
|
Mansab davri 930-yillar oʻrtalari – ??? | |
| Tabariston noibi | |
|
Mansab davri 930 – ??? | |
| Shaxsiy maʼlumotlari | |
| Bolalari | 3+, jumladan, Fayruzan va Nasr ibn al-Hasan |
| Otasi | al-Fayruzan |
| Qarindoshlari |
Makan ibn Kaki (amakisi) Abulhasan Ali (nabirasi) Rukn ud-Davla]] (kuyovi) |
Al-Hasan ibn al-Fayruzan (forscha: الحسن بن الفیروزان) Fayruzaniylar sulolasiga mansub X asrda faoliyat yuritgan daylamiy shahzoda.
Tarjimai holi
Al-Hasan Fayruzanning oʻgʻli boʻlib, Fayruzanning oʻzi daylamiy lashkarboshi boʻlgan. Ukasi Kaki bilan birga Shimoliy Erondagi Alaviylar sulolasi xizmatida boʻlgan[1]. 902-yilda Somoniylarning Tabaristonga bostirib kirishi chogʻida ikkisi ham halok boʻlgan. Kakining Makan ibn Kaki ismli oʻgʻli bor edi. U al-Hasan bilan birgalikda Alaviylarga xizmat qilgan. Makan Alaviylar bilan quda-andachilik aloqalarini ham oʻrnatgan. Jumladan, imom Hasan ibn Ali al-Utrushning (h. 914–917) oʻgʻli Jaʼfar uning kuyovi boʻlgan[1]. Oʻsha davrda Jaʼfar otasi belgilab ketgan voris Abu Muhammad Hasan ibn Qosimga, yaʼni Doiy ilalhaqq (h. 917–928) nomi bilan mashhur hukmdorga qarshi murakkab siyosiy kurash olib borgan. 923-yildagina Jaʼfar va uning ukasi Ahmad Doiyni taxtdan agʻdarib, surgunga joʻnatishga muvaffaq boʻlgan[2]. Jaʼfar 924-yilda vafot etgach, taxtni Ahmadning oʻgʻli Abu Ali Muhammadga qoldirgan. Biroq Al-Hasan va Makan uni hokimiyatdan chetlatib, oʻrniga al-Hasanning oʻgay ukasi, Jaʼfarning oʻgʻli va al-Hasanning onasidan tugʻilgan farzand Ismoilni taxtga oʻtqazganlar[1][3]. Abu Ali Muhammad asirlikdan qochishga muvaffaq boʻlib, oʻsha paytda Goʻrgonni nazorat qilayotgan gilyan lashkarboshi Asfar ibn Shiruya yordamida al-Hasan va Makan qoʻshinlarini magʻlub etgan hamda oʻz taxtini qayta egallagan[1][3].
930-yilda Makan yana Tabaristonni qayta egallab, al-Hasanni viloyat hokimi etib tayinladi. Shuningdek, Makan Abu Muhammad Hasan ibn Qosimni Alaviylar imomi etib tayinladi. Oradan koʻp oʻtmay Makan vafot etgani haqidagi yolgʻon xabar tarqaldi[4]. Bundan foydalangan al-Hasan oʻgay ukasi Ismoilni imom etib tayinlash maqsadida qoʻzgʻolon koʻtardi. Biroq Abu Jaʼfar Husaynning onasi tashabbusi bilan Ismoil zaharlab oʻldirildi va shu sababli qoʻzgʻolon muvaffaqiyatsizlikka uchradi[5]. Koʻp oʻtmay al-Hasan Makanning ikki qoʻmondonlari Abu Ali va Abu Muso Al-Hasan tomonidan Amoldan quvib chiqarildi. Shundan soʻng u Daylamga qochdi[4]. Qisqa vaqtdan soʻng Makanni Ziyoriylar hukmdori Mardavij Tabaristondan siqib chiqardi[1][5].
935-yilda Mardavij suiqasd natijasida oʻldirilgach, oʻrniga ukasi Vushmgir taxtga oʻtirdi. Bu orada Makan oʻzining yangi hukmdorlari boʻlmish Somoniylar tomonidan Goʻrgon hokimi etib tayinlandi. Vushmgir koʻp oʻtmay Somoniylar oliy hokimiyatini tan oldi va al-Hasan Sari hokimi etib tayinlandi. Makan va Vushmgir oʻrtasidagi munosabatlar shu qadar yaxshilandiki, Makan endi Somoniylarga qaram boʻlishga hojat yoʻq deb hisoblay boshladi. Natijada, 939-yilda Somoniylar qoʻmondoni Abu Ali Sagʻoniy boshchiligidagi qoʻshin Goʻrgonga bostirib kirdi. 7 oy davom etgan qamaldan soʻng, Makan poytaxtini tashlab, Rayga qochdi. Somoniylar qoʻshini uni taʼqib qilib, 940-yil 25-dekabrda Ray yaqinidagi Isxobod jangida unga yetib oldi. Jang Somoniylar gʻalabasi bilan yakunlandi. Makan jang paytida oʻq yeb halok boʻldi. Soʻngra gʻoliblar uning boshini tanasidan judo qilib, Buxorodagi Somoniylar saroyiga yubordi[6][7].
Vushmgir ushbu halokatli magʻlubiyatdan soʻng Tabaristonga chekindi. Biroq al-Hasan amakivachchasi Makanning oʻlimida Vushmgirni ayblab, koʻp oʻtmay unga qarshi qoʻzgʻolon koʻtardi. Vushmgir al-Hasanni magʻlub etishga muvaffaq boʻldi, ammo al-Hasan Abu Ali Sagʻoniyni Tabaristonga yurish qilishga koʻndirdi. Natijada, Vushmgir yana bir bor Somoniylarning oliy hokimiyatini tan olishga majbur boʻldi.
Abu Ali Sagʻoniy Somoniylar Xurosoniga qaytgach, Vushmgir yana Ray ustidan nazoratni tikladi. Biroq 943-yilda shaharni butunlay Buvayhiylar hukmdori Hasanga boy berdi. Vushmgir Tabaristonga qaytgach, avvalroq Goʻrgonni egallagan al-Hasandan magʻlub boʻldi. Shundan soʻng dastlab Bavandiylar hukmdori Shahriyor II saroyidan, keyin esa Somoniylar amiri Nuh I huzuridan boshpana topdi. Bu orada al-Hasan Hasan (Rukn ud-Davla) bilan ittifoq tuzdi. Ammo 945-yilda Abu Ali Sagʻoniy Buvayhiylardan Rayni tortib olgach, al-Hasan Somoniylar oliy hokimiyatini tan oldi. Shunga qaramay, oʻsha yilning oʻzida Vushmgir Somoniylar yordami bilan Goʻrgonni qayta egalladi. Biroq uzoq vaqt hukmronlikni saqlab qola olmadi. 947-yilgagina Somoniylarning yirik qoʻshini koʻmagida Goʻrgon va Tabaristonni al-Hasandan tortib olishga muvaffaq boʻldi.
948-yilda Buvayhiylar hukmdori Hasan (945-yilda Buvayhiylar Bagʻdodni egallaganidan soʻng u Rukn ud-Davla unvonini qabul qilgan) Tabariston va Goʻrgonga yurish qilib, bu hududlarni Vushmgirdan tortib oldi. Bu mojaroda al-Hasan Buvayhiylarni qoʻllab-quvvatlagan boʻlsa, Vushmgir oʻzining Somoniy ittifoqchilariga tayandi. Shundan keyin al-Hasanning nomi tarixiy manbalarda bir muddat tilga olinmaydi. Faqat 967-yilda Vushmgirning vafotidan soʻng, manbalarda uning nomi yana qayd etilgan. Oʻsha paytda Semnon hukmdori boʻlib, Vushmgirning oʻgʻli Qobusning Ziyoriylar taxtiga boʻlgan daʼvosini qoʻllab-quvvatlagan.
Shundan keyingi davrda al-Hasanning taqdiri nomaʼlum boʻlib qoladi. Uning Fayruzan va Nasr ibn al-Hasan ismli ikki oʻgʻli boʻlgan. Bundan tashqari, bir qizi Rukn ud-Davlaga turmushga chiqqan va undan Abulhasan Ali, Buya ibn Hasan hamda Fanno Xusrav ismli uch oʻgʻil dunyoga kelgan.
Manbalar
Adabiyotlar
- Madelung, W. „The Minor Dynasties of Northern Iran“, . The Cambridge History of Iran, Volume 4: From the Arab Invasion to the Saljuqs. Cambridge: Cambridge University Press, 1975 — 198–249-bet. ISBN 978-0-521-20093-6.
- Nazim, M. (1987). "Mākān b. Kākī". in Houtsma, Martijn Theodoor. E.J. Brill's first encyclopaedia of Islam, 1913–1936, Volume V: L–Moriscos. Leiden: BRILL. 164–165 b. ISBN 90-04-08265-4. https://books.google.com/books?id=iJQ3AAAAIAAJ&pg=PA164.
- Blair, Sheila. The Monumental Inscriptions from Early Islamic Iran and Transoxiana. BRILL, 1992 — 1–307-bet. ISBN 9789004093676.
- Ibn, Isfandiyar. An Abridged Translation of the History of Tabaristan. University of Michigan: BRILL, 1905 — 1–356-bet. ISBN 9789004093676. „'.“