Kontent qismiga oʻtish

Divergent evolutsiya

ZiyoSfera, erkin ensiklopediya
Darvin vyuroklari divergent evolutsiyaning yaqqol va mashhur namunasi bo'lib, unda ajdod tur bir qator o'xshash va farqli xususiyatlarga ega bo'lgan avlod turlariga radiatsiyalanadi.

Divergent evolutsiya yoki divergent seleksiya (divergent selection) — tur (species) ichidagi bir-biriga yaqin populatsiyalar orasida farqlarning to'planib borishi bo'lib, ba'zan tur hosil bo'lishiga (speciation) olib keladi. Divergent evolutsiya, odatda, ikki populatsiya geografik to'siq (masalan, allopatrik (allopatric speciation) yoki peripatrik tur hosil bo'lishi (peripatric speciation) holatlarida) orqali ajralib qolganda va turli selektiv bosimlarga (selective pressures) duch kelib, moslashuvlar (adaptation) hosil qilganida namoyon bo'ladi. Ko'plab avlodlar almashinuvi va davomli evolutsiya natijasida populatsiyalar bir-biri bilan chatishtirish qobiliyatini yo'qota boshlaydi (reproductive isolation).[1] Amerikalik tabiatshunos J. T. Gulick (1832–1923) «divergent evolutsiya» atamasini birinchi bo'lib qo'llagan va bu atama zamonaviy evolutsion adabiyotlarda keng tarqalgan.[2] Tabiatdagi divergentsiya namunalariga Galapagos (Galápagos) vyuroklarining adaptiv radiatsiyasi (adaptive radiation), uch barmoqli chayka (kittiwake)ning to'dalanib haydash (mobbing) xulq-atvoridagi o'zgarishlar va zamonaviy itning bo'ridan rivojlanishi misol bo'ladi.

Evolutsion biologiyaga oid turkumning bir qismi
Evolutsion biologiya
Jon Guld tomonidan chizilgan Darvin vyuroklari
Jarayonlar va natijalar
Tabiiy tarix
Evolutsion nazariya tarixi
Sohalar va tatbiqlar
Ijtimoiy oqibatlar

Ushbu atama molekulyar evolutsiyada (molecular evolution) ham, masalan, gomologik (homologous) genlardan kelib chiqqan oqsillarga (proteins) nisbatan ham qo'llanilishi mumkin. Ham ortologik genlar (tur hosil bo'lishi natijasida yuzaga kelgan), ham paralogik genlar (gen duplikatsiyasi (gene duplication) natijasida yuzaga kelgan) divergent evolutsiyani ifodalashi mumkin. Gen duplikatsiyasi orqali bir tur ichidagi ikki gen o'rtasida divergent evolutsiya yuz berishi ehtimoldan xoli emas. Divergentsiyaga uchragan turlar orasidagi o'xshashliklar ularning umumiy kelib chiqishi bilan bog'liq bo'lib, bunday o'xshashliklar gomologiyalar hisoblanadi.[3]

Sabablari

Hayvonlar atrof-muhit yoki ijtimoiy bosimlarning o'zgarishi bilan bog'liq bir qator sabablarga ko'ra divergent evolutsiyani boshdan kechiradi. Bunga atrof-muhitdagi o'zgarishlar, masalan, oziq-ovqat va boshpana topish imkoniyatlari kirishi mumkin.[4] Shuningdek, yirtqichlarning o'zgarishi, masalan, yangi moslashuvlar, faol yirtqichlar sonining ko'payishi yoki kamayishi, yoki yangi yirtqichlarning paydo bo'lishi ham bunga sabab bo'lishi mumkin.[5] Divergent evolutsiya chatishtirish bosimlari, masalan, juftlashish uchun raqobatning kuchayishi yoki inson tomonidan amalga oshiriladigan sun'iy tanlash (selective breeding) natijasida ham yuzaga kelishi mumkin.[6]

Farqlari

Divergent evolutsiya evolutsiyaning bir turi bo'lib, u konvergent evolutsiya va parallel evolutsiyadan farq qiladi, garchi u boshqa evolutsiya turlari bilan o'xshashliklarga ega bo'lsa ham.[7]

Divergent va konvergent evolutsiya

Konvergent evolutsiya (convergent evolution) — o'xshash atrof-muhit bosimlariga duch kelgan va o'xshash tarzda moslashgan turli turlarda o'xshash (analogik) tuzilmalarning rivojlanishidir. U divergent evolutsiyadan shuni bilan farq qiladiki, unda ishtirok etuvchi turlar yaqin umumiy ajdoddan kelib chiqmaydi va to'plangan belgilar bir-biriga o'xshash bo'ladi.[4] Konvergent evolutsiyaga misol sifatida qushlar, ko'rshapalaklar va hasharotlarda parvoz qilish qobiliyatining rivojlanishini keltirish mumkin; ularning barchasi bir-biriga yaqin qarindosh emas, lekin parvoz qilish imkonini beruvchi o'xshash (analogik) tuzilmalarga ega.[8]

Divergent va parallel evolutsiya

Parallel evolutsiya (parallel evolution) — umumiy ajdoddan kelib chiqqan turlarda o'xshash belgilarning rivojlanishidir. U divergent evolutsiya bilan turlarning umumiy ajdoddan kelib chiqishi jihatidan o'xshash, biroq parallel evolutsiyada to'plangan belgilar o'xshash atrof-muhit bosimlari tufayli bir-biriga o'xshash bo'ladi, divergent evolutsiyada esa to'plangan belgilar bir-biridan farq qiladi.[9] Parallel evolutsiyaga misol sifatida Eski Dunyo va Yangi Dunyo oilalariga mansub ba'zi daraxt qurbaqalari turlari («uchuvchi» qurbaqalar)da planerli parvoz qilish qobiliyati rivojlanganligini ko'rsatish mumkin. Ularda «kattalashgan qo'l va oyoqlar, barcha barmoqlar orasida to'liq pardalar, qo'l va oyoqlarda lateral teri burmalari hamda tana uzunligiga nisbatan kamaygan vazn» shakllangan.[10]

Darvin vyuroklari

Divergent evolutsiyaning ilk qayd etilgan namunalaridan biri Darvin vyuroklari (Darwin's finches) hisoblanadi. Darvin Galapagos orollariga (Galápagos Islands) safari davomida turli orollarda yashovchi bir necha vyurok turlarini kashf qilgan. Darvin ushbu vyuroklarning tumshuqlari o'sha turdagi vyuroklarning oziqlanish tartibiga ixtisoslashganligini kuzatgan.[11] Ayrim vyuroqlar yong'oq va urug'larni iste'mol qilish uchun qisqa tumshuqlarga, boshqalari hasharotlarni yeyish uchun uzun ingichka tumshuqlarga, yana boshqalari esa kaktuslar va boshqa o'simliklarni iste'mol qilish uchun ixtisoslashgan tumshuqlarga ega bo'lgan.[12] U vyuroqlar orollarda yashagan umumiy ajdoddan kelib chiqqan va geografik izolyatsiya (geographic isolation) tufayli har bir oroldagi o'ziga xos ekologik fashani egallash uchun evolutsiyaga uchragan degan xulosaga kelgan.[13] Bu xulosa zamonaviy genomik sekvensiyalash (genomic sequencing) tadqiqotlari bilan ham tasdiqlangan.[14]

Itlarda divergent evolutsiya

Divergent evolutsiyaning yana bir misoli — umumiy ajdodga ega bo'lgan xonaki it (domestic dog) va zamonaviy bo'ri (wolf)ning kelib chiqishidir.[15] Itlar va bo'rilarning anatomiyasini solishtirish ushbu fikrni tasdiqlaydi, chunki ular o'xshash tana tuzilishi, bosh suyagi o'lchami va oyoq shakllanishiga ega.[16] Bu holat malamut (malamute) va xaski (husky) kabi ba'zi it zotlarida yanada yaqqolroq ko'rinadi, chunki ular jismoniy va xulq-atvor jihatidan bo'rilarga ko'proq o'xshaydi.[17] Bo'rilar va itlarning mitoxondrial DNKsi (mitochondrial DNA) 100 000 yildan ko'proq vaqt oldin divergent evolutsiyaga uchraganligi aniqlangan, bu esa itlar va bo'rilarning umumiy ajdoddan ajralib chiqqanligi nazariyasini yanada mustahkamlaydi.[18]

Uch barmoqli chaykalarda divergent evolutsiya

Divergent evolutsiyaning yana bir namunasi — Uch barmoqli chayka (kittiwake)ning boshqa chayka (gulls) turlariga qaraganda xulq-atvoridagi o'zgarishlardir. Ajdod va boshqa zamonaviy chayka turlari o'z naslini himoya qilish uchun to'dalanib haydash (mobbing) xulq-atvorini namoyon etadi, chunki ular yer sathida uya quradi va yirtqichlar uchun oson o'lja hisoblanadi.[19] Migratsiya va atrof-muhit o'zgarishlari natijasida uch barmoqli chaykalar faqat tik qoyalarda uya qura boshlagan. Natijada ularning bolalari qoyaga chiqishda va qoyadagi ob-havo sharoitlarida qiynaladigan yirtqich sudraluvchilar, sutemizuvchilar va qushlardan himoyalangan bo'ladi va ular to'dalanib haydash xulq-atvorini namoyon etmaydi.[20]

Kaktuslarda divergent evolutsiya

Divergent evolutsiyaning yana bir misoli — miosen davrining oxirlarida Kaktusdoshlar (Cactaceae) oilasining ajralib chiqishidir. Eotsen-oligotsen (Eocene–Oligocene) voqeasidan keyin qurg'oqchil iqlimning kuchayishi sababli ushbu ajdod o'simliklar yangi iqlim sharoitida omon qolish uchun evolutsiyaga uchragan.[21] Kaktuslarda areolalar (areoles), sukkulent (succulent) poyalar (stems) rivojlangan, ayrimlarida esa bir necha oygacha suv saqlash qobiliyatiga ega yupqa barglar shakllangan.[22] Ular ajralib chiqqan o'simliklar yo qirilib ketgan (natijada fotoqazilma qoldiqlari kam saqlangan), yoki kamroq qurg'oqchil iqlimga migratsiya qilib, u yerda saqlanib qolgan.[23]

Yana qarang

Manbalar

  1. ↑ „Sympatric speciation“. Qaraldi: 2016-yil 2-fevral.
  2. ↑ Closed access icon Gulick, John T. (September 1888). "Divergent Evolution through Cumulative Segregation". Journal of the Linnean Society of London, Zoology 20 (120): 189–274. doi:10.1111/j.1096-3642.1888.tb01445.x. https://books.google.com/books?id=cNQUAAAAYAAJ&q=editions:HARVARD32044106309446. Qaraldi: 26 September 2011. Divergent evolutsiya]] (subscription required)
  3. ↑ Zuckerkandl, EMILE; Pauling, LINUS (1965-01-01), Bryson, Vernon; Vogel, Henry J. (muh.), „Evolutionary Divergence and Convergence in Proteins“, Evolving Genes and Proteins, Academic Press, 97–166-bet, ISBN 978-1-4832-2734-4, qaraldi: 2024-03-24
  4. ↑ 4,0 4,1 Clark, Mary Ann; Douglas, Matthew; Choi, Jung „18.1 Understanding Evolution - Biology 2e | OpenStax“ (English). openstax.org (2018-yil 28-mart). Qaraldi: 2024-yil 24-mart.
  5. ↑ Johnson, Jerald B.; Belk, Mark C. (2020-10-31). "Predators as Agents of Selection and Diversification" (en). Diversity 12 (11): 415. doi:10.3390/d12110415. ISSN 1424-2818. 
  6. ↑ „Artificial selection“. evolution.berkeley.edu. Qaraldi: 2024-yil 24-mart.
  7. ↑ „18.5G: Convergent Evolution“ (en). Biology LibreTexts (2018-yil 13-iyul). Qaraldi: 2024-yil 24-mart.
  8. ↑ Alexander, David E.. On the Wing: Insects, Pterosaurs, Birds, Bats and the Evolution of Animal Flight (en). Oxford University Press, 2015-09-02. ISBN 978-0-19-999679-7. 
  9. ↑ Pearce, Trevor (2012-06-01). "Convergence and Parallelism in Evolution: A Neo-Gouldian Account" (en). The British Journal for the Philosophy of Science 63 (2): 429–448. doi:10.1093/bjps/axr046. ISSN 0007-0882. https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1093/bjps/axr046. 
  10. ↑ Emerson, S.B.; M.A.R. Koehl (1990). "The interaction of behavioral and morphological change in the evolution of a novel locomotor type: 'Flying' frogs.". Evolution 44 (8): 1931–1946. doi:10.2307/2409604. PMID 28564439. https://archive.org/details/sim_evolution_1990-12_44_8/page/1930. 
  11. ↑ Desmond, Adrian J.; Moore, James R.. Darwin, 1. publ, London: Joseph, 1991. ISBN 978-0-7181-3430-3. 
  12. ↑ Grant, Peter R.. Ecology and evolution of Darwin's finches. Princeton, N.J: Princeton University Press, 1999. ISBN 978-0-691-04865-9. 
  13. ↑ Grant, Peter R.; Grant, B. Rosemary. How and why species multiply: the radiation of Darwin's finches, Princeton series in evolutionary biology. Princeton: Princeton University Press, 2008. ISBN 978-0-691-13360-7. OCLC ocm82673670. 
  14. ↑ Lamichhaney, Sangeet; Berglund, Jonas; Almén, Markus Sällman; Maqbool, Khurram; Grabherr, Manfred; Martinez-Barrio, Alvaro; Promerová, Marta; Rubin, Carl-Johan et al. (2015-02-11). "Evolution of Darwin's finches and their beaks revealed by genome sequencing" (en). Nature 518 (7539): 371–375. doi:10.1038/nature14181. ISSN 1476-4687. PMID 25686609. https://www.nature.com/articles/nature14181. 
  15. ↑ Vila, C. (1999-01-01). "Phylogenetic relationships, evolution, and genetic diversity of the domestic dog". Journal of Heredity 90 (1): 71–77. doi:10.1093/jhered/90.1.71. PMID 9987908. https://academic.oup.com/jhered/article-lookup/doi/10.1093/jhered/90.1.71. 
  16. ↑ Honeycutt, Rodney L (2010-03-09). "Unraveling the mysteries of dog evolution". BMC Biology 8. doi:10.1186/1741-7007-8-20. ISSN 1741-7007. PMID 20214797. PMC 2841097. //www.pubmedcentral.nih.gov/articlerender.fcgi?tool=pmcentrez&artid=2841097. 
  17. ↑ Freedman, Adam H.; Lohmueller, Kirk E.; Wayne, Robert K. (2016-11-01). "Evolutionary History, Selective Sweeps, and Deleterious Variation in the Dog" (en). Annual Review of Ecology, Evolution, and Systematics 47 (1): 73–96. doi:10.1146/annurev-ecolsys-121415-032155. ISSN 1543-592X. https://www.annualreviews.org/doi/10.1146/annurev-ecolsys-121415-032155. 
  18. ↑ Vilà, C.; Savolainen, P.; Maldonado, J. E.; Amorim, I. R.; Rice, J. E.; Honeycutt, R. L.; Crandall, K. A.; Lundeberg, J. et al. (1997-06-13). "Multiple and ancient origins of the domestic dog". Science 276 (5319): 1687–1689. doi:10.1126/science.276.5319.1687. ISSN 0036-8075. PMID 9180076. https://archive.org/details/sim_science_1997-06-13_276_5319/page/1687. 
  19. ↑ Alcock, John. Animal Behavior: An Evolutionary Approach, Tenth Edition, 2013 — 101–109-bet. 
  20. ↑ Cullen, Esther (April 2008). "Adaptations in the kittiwake to cliff-nesting". Ibis 99 (2): 275–302. doi:10.1111/j.1474-919x.1957.tb01950.x. 
  21. ↑ Hernández-Hernández, Tania; Brown, Joseph W.; Schlumpberger, Boris O.; Eguiarte, Luis E.; Magallón, Susana (June 2014). "Beyond aridification: multiple explanations for the elevated diversification of cacti in the New World Succulent Biome" (en). New Phytologist 202 (4): 1382–1397. doi:10.1111/nph.12752. ISSN 0028-646X. PMID 24611540. https://nph.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/nph.12752. 
  22. ↑ /
  23. ↑ Arakaki, Mónica; Christin, Pascal-Antoine; Nyffeler, Reto; Lendel, Anita; Eggli, Urs; Ogburn, R. Matthew; Spriggs, Elizabeth; Moore, Michael J. et al. (2011-05-17). "Contemporaneous and recent radiations of the world's major succulent plant lineages" (en). Proceedings of the National Academy of Sciences 108 (20): 8379–8384. doi:10.1073/pnas.1100628108. ISSN 0027-8424. PMID 21536881. PMC 3100969. //www.pubmedcentral.nih.gov/articlerender.fcgi?tool=pmcentrez&artid=3100969. 

Qo'shimcha adabiyotlar

"https://ziyosfera.uz/index.php?title=Divergent_evolutsiya&oldid=398357" dan olindi