Chagʻoniyon bekligi
Chagʻoniyon bekligi | |||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
  Location of the Principality of Chaghaniyan | |||||||||
| Din | Buddizm, Zardushtiylik | ||||||||
| Hukumat | Monarxiya | ||||||||
| Tarixiy era | V—X asrlar | ||||||||
| |||||||||
,_and_Chach_(modern_Tashkent)_to_king_Varkhuman_of_Samarkand._648-651_CE,_Afrasiyab_Museum,_Samarkand,_Uzbekistan.jpg)
Chagʻoniyon bekligi, arab manbalarida as-Sagʻoniyon nomi bilan ham uchraydi, milodiy V–asrdan VII asrgacha Eftaliylar konfederatsiyasining bir qismi boʻlgan[3]. Bundan soʻng, ehtimol mahalliy eroniy sulola ushbu hududni boshqargan. Mazkur sulola Chag‘oniyon mintaqasini milodiy VII asr oxirlaridan VIII asr boshlarigacha idora etgan[4]. Bu hukmdorlar „Chagʻonxudot“ (Oʻrta eroniycha Čagīnīgān Xvaday) unvoni bilan hukmronlik qilgan boʻlib, bu soʻz „Chagʻoniyon hokimi“ degan maʼnoni anglatadi[a][4].
Tarixi
Eftaliylar hukmronligi
Eftaliylar davlati taxminan milodiy 560-yilda Gʻarbiy turk xoqonligi va Sosoniylar davlati hujumi ostida parchalanib ketdi. Bu voqeadan soʻng Baqtriyadagi Oks daryosi atrofida Eftaliylar davlatidan saqlanib qolgan koʻplab Eftaliylar mulklari mavjud boʻlgan[5]. Ushbu mulklar Zarafshon vodiysi, Chagʻoniyon, Xuttalon, Termiz, Balx, Badgʻis, Hirot va Kobul hududlarida qayd etilgan[6]. Chagʻoniyonda Fagʻanish ismli mahalliy hukmdor oʻz sulolasiga asos solgan[7].
Taxminan 648—651-yillarda Turontosh ismli Chagʻoniyon hukmdori bosh vaziri Pukarzateni Samarqandning soʻgʻdiy hukmdori Varxuman huzuriga elchi qilib yuborgan[8]. Tashrif tafsilotlari Afrosiyob devoriy tasvirlarida eslab oʻtilgan boʻlib, soʻgʻdchada quyidagicha yozilgan:
Podshoh Varxuman Unash uning oldiga kelganda, (elchi) ogʻiz ochdi (va shunday dedi): „Men Chagʻoniyonning dapirpati (bosh vaziri) Pukarzateman. Men bu yerga Chagʻoniyon hokimi Turontoshdan Samarqandga, podshoh huzuriga keldim va podshohga hurmat yuzasidan (hozir) shu yerdaman. Menga nibatan hech qanday shubha qilmanglar. Samarqand xudolari toʻgʻrisida ham, Samarqand yozuvi haqida ham men chuqur bilimga egaman. Shuningdek, podshohga hech qanday zarar yetkazmaganman. Omadingizni bersin!“ Podshoh Varxuman Unash u bilan xayrlashdi. Shundan soʻng, Chochning dapirpati (bosh vaziri) soʻz boshladi.
— Elchi kiyimidagi yozuv[9].
Turontosh ismli Chagʻoniyon podshohi „hun“ eftaliylar hukmdori[10] yoki eftaliylar bilan bir davrda yashagan mahalliy Chagʻonxudotlardan biri boʻlgani ehtimoldan xoli emas[11].
-
![Chagʻoniyon bekligining eftaliy tangasi. Qirol va qirolicha Vizantiya uslubida toj kiygan holatda tasvirlangan, tax. 550—650-yillar[12], sugʻd tilidagi yozuv.](/images/thumb/6/6e/ChaghaniyanSogdiancoin.jpg/250px-ChaghaniyanSogdiancoin.jpg)
Chagʻoniyon bekligining eftaliy tangasi. Qirol va qirolicha Vizantiya uslubida toj kiygan holatda tasvirlangan, tax. 550—650-yillar[12], sugʻd tilidagi yozuv. -
Turontoshning elchiyuborgani eslatilgan sugʻd yozuvi, Afrosiyob.
![Chagʻoniyon bekligining eftaliy tangasi. Qirol va qirolicha Vizantiya uslubida toj kiygan holatda tasvirlangan, tax. 550—650-yillar[12], sugʻd tilidagi yozuv.](/ziyo/Fayl:ChaghaniyanSogdiancoin.jpg)
Chagʻonxudot hukmronligi
Milodiy VII asr oxirlarida Chagʻoniyon Eftaliylar hukmronligidan ozod boʻlib, ehtimol Chagʻonxudot unvoniga ega mahalliy eroniy hukmdorlar boshqaruviga oʻtdi[3][4]. Musulmonlarning Eronni zabt etishi davrida Chagʻonxudot Sosoniylarga Roshidun xalifalarga qarshi kurashda yordam bergan. Biroq arablar Sosoniylar imperiyasi hujumini bartaraf etgandan soʻng, eʼtiborlarini Xurosondagi mahalliy hukmdorlarga qaratdilar. Ular orasida Chagʻonxudot va boshqa koʻplab mahalliy hokimlar bor edi. 652-yilda Chagʻonxudot Taliqon, Guzgon va Faryob hokimlari bilan birga janubiy Toxariston hokimiga arablarga qarshi kurashda yordam berdi. Shunga qaramay, arablar jangda gʻalaba qozondilar. Biroq Roshidun xalifaligida tez orada ichki urush sodir boʻldi. Davlatni boshqa arab sulolasi egallab, Umaviylar xalifaligiga asos soldi.
705-yilda arab sarkardasi Qutayba ibn Muslim Tish ismli Chagʻonxudotni Umaviylar hukmronligini tan olishga majbur qila oldi. Tishning raqibga boʻysunishining asl sababi aslida shimoliy Toxaristondagi Axorun va Shumon kabi mahalliy hukmdorlarni magʻlub etishda yordam olish edi. Bu hokimlar Chagʻonxudotga qarshi muntazam hujumlar uyushtirib kelayotgan edi[3][13]. Qutayba tez orada ikkala hukmdorni ham yengib, Umaviylar hukmronligini tan olishga majbur qildi. Biroq 718-yilda Tish, Samarqand hukmdori Gʻurak, Narayan va Buxoro buxorxudoti Tugʻshodalar Xitoyning Tan sulolasiga elchi yuborib, arablarga qarshi kurashda yordam soʻradilar[14]. Shunday boʻlsa-da, Chagʻoniyon bekligi arablarni turgash qabilasiga qarshi kurashda qoʻllab-quvvatlashni davom ettirib, Baggage jangida arablar safida turdi. Bu jangda ular magʻlubiyatga uchrab, Chagʻonxudot halok boʻldi. Jangdan soʻng Xurosonning Chagʻoniyondan tashqari katta qismi arablar qoʻlida qoldi. Nasr ibn Sayyor davrida Chagʻoniyon yana Umaviylar xalifaligi vassaliga aylandi. Shundan soʻng, chagʻonxudotlar nomi manbalarda kam tilga olina boshlagan. VIII asr oxirlarida Chagʻoniyon 750-yilda Umaviylar xalifaligini tugatgan Abbosiylar xalifaligining bevosita boshqaruvi ostiga oʻtdi. X asrda Chagʻoniyonni oʻz nazoratiga olgan eroniy Muhtojiylar sulolasi Chagʻonxudotlardan kelib chiqqan boʻlishi mumkin.
Yana qarang
Manbalar
- ↑ Baumer, Christoph. History of Central Asia, The: 4-volume set (en). Bloomsbury Publishing — 243-bet. ISBN 978-1-83860-868-2.
- ↑ Whitfield, Susan. The Silk Road: Trade, Travel, War and Faith (en). British Library. Serindia Publications, Inc. — 110-bet. ISBN 978-1-932476-13-2.
- ↑ 3,0 3,1 3,2 Bosworth 1990, ss. 614–615.
- ↑ 4,0 4,1 4,2 Bosworth 1984, ss. 764–766.
- ↑ Dani, Ahmad Hasan; Litvinsky, B. A.. History of Civilizations of Central Asia: The crossroads of civilizations, A.D. 250 to 750 (en). UNESCO, January 1996 — 368-bet. ISBN 978-92-3-103211-0.
- ↑ Kim, Hyun Jin. The Huns (en). Routledge — 56-bet. ISBN 978-1-317-34091-1.
- ↑ Dani, Ahmad Hasan; Litvinsky, B. A.. History of Civilizations of Central Asia: The crossroads of civilizations, A.D. 250 to 750 (en). UNESCO — 176-bet. ISBN 978-92-3-103211-0.
- ↑ Hansen 2012, s. 127.
- ↑ „Afrosiab Wall Painting“. contents.nahf.or.kr. NORTHEAST ASIAN HISTORY FOUNDATION.
- ↑ Allworth, Edward A.. The Modern Uzbeks: From the Fourteenth Century to the Present: A Cultural History (en). Hoover Press — 322-bet. ISBN 978-0-8179-8733-6.
- ↑ Dani, Ahmad Hasan; Litvinsky, B. A.. History of Civilizations of Central Asia: The crossroads of civilizations, A.D. 250 to 750 (en). UNESCO — 177-bet. ISBN 978-92-3-103211-0.
- ↑ Kurbanov, Aydogdy (2013). „THE HEPHTHALITE NUMISMATICS“ (PDF). Tyragetia. VII-jild. 370-bet.
- ↑ Gibb 1923, s. 32.
- ↑ Gibb 1923, s. 60.
Adabiyotlar
- Bosworth, C. E. (1986). "Ḳutayba b. Muslim". in Bosworth, C. E.. Encyclopaedia of Islam. Volume V: Khe–Mahi (2nd nashri). Leiden: E. J. Brill. 541–542 b. ISBN 978-90-04-07819-2. http://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-2/kutayba-b-muslim-SIM_4577?s.num=14.
- Gibb, H. A. R.. The Arab Conquests in Central Asia. London: The Royal Asiatic Society, 1923. OCLC 499987512.
- Shaban, M. A.. The 'Abbāsid Revolution. Cambridge: Cambridge University Press, 1979. ISBN 0-521-29534-3.
- B. A. Litvinsky, Ahmad Hasan Dani. History of Civilizations of Central Asia: The crossroads of civilizations, A.D. 250 to 750. UNESCO, 1996 — 1–569-bet. ISBN 9789231032110.
- Wellhausen, Julius. The Arab Kingdom and Its Fall. University of Calcutta, 1927.
- Bosworth, C. Edmund (1990). "ČAḠĀNĪĀN". Encyclopaedia Iranica, Vol. IV, Fasc. 6. London et al.: C. Edmund Bosworth. 614–615 b. http://www.iranicaonline.org/articles/caganian-middle-pers.
- Bosworth, C. Edmund (1984). "ĀL-E MOḤTĀJ". Encyclopaedia Iranica, Vol. I, Fasc. 7. London et al.: C. Edmund Bosworth. 764–766 b. http://www.iranicaonline.org/articles/al-e-mohtaj-a-local-dynasty.
- Hansen, Valerie. The Silk Road. Oxford University Press, 2012 — 1–304-bet. ISBN 9780195159318. „Diwashini.“