Бобийлик

Бобийлик [Бобийлик] (Бобия Эътиқоди ҳам дейилади; форсча: بابیه) – 1844 йилда Боб (Али Муҳаммад) томонидан асос солинган дин. Пайғамбар бўлган Эронлик савдогар, ягона, англаб бўлмас Худонинг мавжудлиги ва У ўз иродасини чексиз изчилликда келадиган Илоҳий Мазҳарлар орқали намоён этишини ўргатган. Бобийлик замонавий даврга келиб, Баҳоий Эътиқоди шаклида сақланиб қолган бўлиб, Бобийларнинг аксарияти бора-бора унга ўтганлар. [1] Бобнинг идорасида кечган хизмат даври қисқа ва нотинч бўлиб, Табризда оммавий қатл қилиниши, ҳамда ХИХ асрда Эрон ҳарбийларининг энг қонли ҳаракатларидан бўлиши мумкин бўлган, Унинг минглаб издошларини ўлдирган қирғин кампанияси билан якунланди. [1]
Унинг хизмати давомида унинг унвон ва даъволари кўп эволюцияга учради, чунки Боб ўз таълимотларини прогрессив тарзда баён қилди. [2]
Бобий Эътиқоди 1852 йилгача Эронда гуллаб-яшнайди, кейин эса Усмонлилар империяси, хусусан Кипрда, шунингдек, Эрон ер тўласига сургунликда давом этади. Исломий мессианик ҳаракатлар орасида ғайритабиий ҳолат бўлган Бобий ҳаракати шиа исломидан узилишни кўрсатди ва ўзига хос қонунлари, таълимотлари ва амалиётлари билан янги диний тизимни бошлади. Бобийлик руҳоний ва ҳукумат идоралари томонидан зўравонлик билан бостирилган бўлса-да, бу Баҳоий динининг асосланишига олиб келади, қайсиким унинг издошлари Боб томонидан асос солинган динни ўзларидан олдинги дин деб билишади. Баҳоий манбаларининг таъкидлашича, Боб жасадининг қолдиқлари бир ҳовуч Бобийлар томонидан яширинча қутқарилган ва кейин яширилган. Вақт ўтиши билан қолдиқлар Баҳоъуллоҳнинг, сўнгра Абдул-Баҳонинг кўрсатмаларига кўра яширинча Исфахон, Кирмоншоҳ, Бағдод, Дамашқ, Байрут орқали, сўнгра денгиз орқали Кармал тоғи остидаги текисликдаги Акко шаҳрига 1899 -йилда олиб кетилган [3]. 1909-йил 21-мартда қолдиқлар ҳозирги Ҳайфадаги (Исроил ) Кармал тоғида Абдул-Баҳо томонидан шу мақсадда қурилган махсус мақбарага, Боб зиёратгоҳига дафн қилинади.
Баҳоий динини қабул қилмаган бобийлар Эронда Азалийлар номи билан ҳам танилган жамоани сақлаб қолишган. Улар бир неча мингга тенг деб тахмин қилинади.[4][5][6]
Этимологияси
Боб исми (том манда 'Дарвоза ') ўн иккинчи имом дарвозасига ишорадир . [7]
Бобийлик, дин тарафдорларидан эмас, балки шарқшунослардан келиб чиққан атама, арабча боб (арабча: باب отидан келиб чиққан), дарвоза маъносини билдиради. Қўшимча сифатида, Байáнí деган сўз равшанлик, фарқлаш ва ажратиш тушунчаларига тааллуқли сўзлар синфини ташкил этувчи Б-Й-Н дан иборат уч ҳарфли илдизидан келиб чиққан бўлиб, тушунтириш, шарҳлаш ёки баён этишга, шунингдек, араб риторикасининг метафора ва талқин қилиш билан боғлиқ бўлимига ишора қилиши мумкин.[8]
Тарихи
Аждодлари
Ўн иккичи шиа мусулмонлари ўн иккинчи имом Муҳаммад ал-Маҳдийни имомларнинг охиргиси деб билишади. [9] Улар Муҳаммад ал-Маҳдий милодий 874 йилда ғайбга кирган, бу вақтда имом ва мусулмонлар жамоаси ўртасидаги алоқа фақат боб (“дарвозалар”) ёки ноиблар (“вакиллар”) деб аталадиган воситачилар орқали амалга оширилиши мумкинлигини таъкидлайдилар. ). [7] 940-йилда тўртинчи ноиб имом, Муҳаммад ал-Маҳдийнинг чексиз “ катта ғайб ”га тушиб қолганини ва у халқ билан алоқани тўхтатиб қўйганини даъво қилди. Ўн иккинчилик эътиқодига кўра, Яширин Имом дунёда тирик, лекин душманларидан яширинган бўлиб, фақатгина Қиёматдан бироз олдин пайдо бўлади. Ўшанда, ҳам Маҳдий ("Тўғри ҳидоят этиълган") ва ҳам мессианик шахс бўлиб танилган ал-Қоим ("Тик кўтарилувчи") вазигфасини бажариб, Яширин Имом ёвузликка қарши муқаддас урушни бошлайди, кофирларни мағлуб этиб, адолат ҳукмронлигини бошлайди. [7]
1830-йилларда Форс Қажар заминида, Саййид Казим Рашти ўн иккичилар мазҳаби шайхийларнинг раҳбари эди. Шайхийлар Қоимнинг зоҳир бўлишини кутаётган бир гуруҳ эдилар. 1843 йилда Казим вафот этганида, у ўз издошларига тез орада пайдо бўлиши билан дунёни бузадиган Соҳиб-ул Замонни излаш учун уйларини тарк этишни насиҳат этади.[10]
Келиб чиқиши
1844-йил 22-май [11] куни Саййид Казимнинг кўзга кўринган шогирди, Хуросондаги Бошруялик Мулла Ҳусайн устозининг ал-Қоимни қидириш ҳақидаги кўрсатмасига биноан Шерозга кириб борди. Мулла Ҳусайннинг Шерозга кириб келганидан кўп вақт ўтмай, унинг Боб билан учрашуви юз беради. 1844-йилнинг 22-майга ўтар кечаси Боб Мулла Ҳусайнни ўз уйига таклиф қилади; ўша кеча Мулла Ҳусайн унга Саййид Казимнинг мумкин бўлган вориси ал-Қоимни қидираётганини айтади, шунда Боб Мулла Ҳусайнга ўзининг Саййид Казимнинг вориси ва илоҳий илм соҳиби эканини ошкор этади. [12] Мулла Ҳусайн 22-дан 23-кунга ўтар кечаси, Бобнинг Ҳақиқат эшиги ва янги башорат даврининг ташаббускори эканлигини қабул қилган биринчи инсон бўлди;[10] [12] Боб Мулла Ҳусайннинг барча саволларига қониқарли жавоб бериб, унинг ҳузурида “Қаюм-ул-Асма” номи билан машҳур бўлган Юсуф сурасининг узун тафсирини жуда тез суратда ёзиб беради ва бу тафсир, кўпинча Бобнинг биринчи нозил қилинган асари деб ҳисобланади [10], гарчи у бундан олдин Фотиҳа ва Бақара сураларига тафсир ёзган бўлса ҳам.[13] Ўшандан бери бу кеча ва кейинги кун санаси Баҳоий Эътиқодида муқаддас кун сифатида нишонланади.
Мулла Ҳусайн Бобнинг даъвосини қабул қилганидан сўнг, Боб унга янги ваҳий ҳақида бошқаларга таълим беришни бошлашдан олдин яна 17 киши Бобнинг мавқеини мустақил равишда тан олмагунча кутишни буюради.
Беш ой ичида Саййид Казимнинг яна ўн етти нафар шогирдлари Бобни Худонинг Мазҳари сифатида мустақил равишда тан олдилар.[14] Улар орасида бир аёл, кейинчалик Тоҳираҳ (Покиза) номини олган шоира Заррин Тож Барақоний ҳам бор эди. Бу 18 шогирд, кейинчалик Тириклик Ҳарфлари сифатида танилади ва уларга янги эътиқодни Эрон ва Ироқ бўйлаб тарқатиш вазифаси берилади. [12] Боб ўзи билан бирга ўз динининг илк “Воҳид”лигини яратган ушбу 18 кишининг алоҳида руҳий мавқега эгалигини таъкидлайди. [15]
Ўзини эълон қилгач, у тез орада Боб унвонини олди. Бир неча йил ичида ҳаракат бутун Эрон бўйлаб тарқалиб, тортишувларга сабаб бўлди. Унинг даъвоси аввалига ўша пайтдаги баъзи жамоатчилик томонидан шунчаки Муҳаммаднинг яширин имоми дарвозасига ишора сифатида тушунилган эди, лекин у буни очиқчасига рад этди. Кейинчалик, у Форс тахти вориси ва бошқа таниқли кишилар ҳузурида ўзини ал-Қоим деб эълон қилди. Бобнинг асарларида Боб ўзини Муҳаммад ал-Маҳдийнинг дарвозаси (боб) сифатида кўрсатади ва кейинчалик у ўз мавқеини Яширин Имом ва Худонинг янги элчисига тенг деб эълон қила бошлайди. [7] Сайидий Боб даъво қилган юксак ўзига хослигини таъкидлайди, лекин одамларнинг қабули туфайли унинг ёзувлари у фақат яширин ўн иккинчи имомнинг дарвозаси эканлиги ҳақидаги таассуротни билдиради. [7] Дастлабки имонлилар доирасига Боб ўзининг аниқ мавқеи ҳақида иккиланар эди ва аста-секин уларга ўзини Яширин Имомга борадиган эшик эмас, балки Яширин Имом ва ал-Қоимнинг Зоҳири эканлигини таъкидлади.[16] Мулла Ҳусайн билан дастлабки учрашувларида Боб ўзини Устоз ва Ваъда қилинган Зот деб таърифлаган; у ўзини фақатгина Саййид Казим Раштининг вориси деб ҳисобламади, балки пайғамбарлик мақомига даъво қилдики, унга у нафақат яширин имомнинг, балки илоҳий ҳокимиятнинг ваколатига эгалигини олдинга сурди; [15] Унинг “Юсуф сурасининг шарҳи” каби дастлабки матнларида илоҳий ҳукмронликни англатувчи Қуръон тилидан фойдаланилган ва ўзини Имом дея белгилаган. [12] [15] Тириклик Ҳарфининг иккинчиси Мулла Али Бастомий Бағдодда Боб ҳақида ва’з қилгани учун судга тортилганида, уламолар Юсуф сурасининг “Тафсир”ини ўрганиб, унда илоҳий зуҳурнинг даъвоси борлигини тан олишади ва муаллифнинг мессианик даъвосини исботлаш учун ундан кенг иқтибос келтиришади. [15]
Тарқалиши
"Бобийлик ҳаракати… ўн тўққизинчи асрнинг ўрталаридаги Эрон учун динлараро тотувликни, жинслар орасидаги ижтимоий тенгликни, ҳамда инқилобий анти-монархизмни тарғиб этувчи ижтимоий тараққиётнинг муҳим катализаторига [айланди]. Бобийлик, ўзида қадимий Эронни, яъни еттинчи асрдан бошлаб, Исломнинг асосий ўқимига қарши масиҳчиликни кўпайтириб келган Эронни акс эттирди... Ваҳоланки, янги ҳаракат, Эроннинг янгиланиш ва ўзгаришларга қаршилигининг самараси ўлароқ келиб чиқди ва [Бобийлик ҳаракати] секюларизм, интернационализм ва урушни рад қилишга асосланган замонавий қарашни тақдим этди.Айнан мана шу қараш, уни ўн тўққизинчи асрнинг охирида Бобийликдан вужудга келган Баҳоийлик тариқасида бугунга қадар тирик қолишга қодир этдики, у ўз ичига 5 миллион жонлик жамоа ва жойларни қамрайди, бу эса, уни Ўрта Шарқ модернизацияси ҳақидаги ҳар қандай қиссага киритилишга ҳақли этади." [17]
Бобнинг хабари Эрон ва жанубий Ироқ бўйлаб Тириклик Ҳарфлари орқали тарқалди. Ушбу дастлабки тадбирлардан бири 1845-йил 8-январдан бошлаб, иккинчи Ҳарф бўлмиш Мулла Али Бастамий тақдирига оид дипломатик ҳисоботлар алмашинуви сифатида Ғарбга етказилди.[18] Бу биринчи бўлиб Стратфорд Коннинг, Стратфорд де Редклиффнинг 1-Виконтига хат ёзган Сир Ҳенрй Раwлинсон, 1-Баронўртасидаги алмашинувлар эди. Таъқиблар 1846 йилгаüча, токи у Усмонлилар томонидан денгиз кемасозлик заводларида оғир меҳнатда хизмат қилишга маҳкум бўлгунга қадар давом этди - Усмонлилар ҳукмдори "унинг фаолиятини назорат қилиш ва унинг ёлғон ғояларини тарқатишига йўл қўймаслик қийин" бўлгани сабаб, уни қувишдан бош тортди.[18] Ҳарфлардан ҳар бири ва бошқа илк мўминлар ҳам янги динни оммага тақдим қилиш учун турли вазифаларга юборилган. Дарҳақиқат, Боб бошлаган турли тадбирлар, масалан таблиғ ва жамоанинг саволларига жавоб бериш каби ишлар Тириклик Ҳарфларига топширилган эди. [19] Хусусан, ушбу биринчи оммавий тадбирлар кўпайиб борар экан, Ислом руҳонийларининг қаршиликлари кўтарилиб, улар Шероз ҳокимини Бобни ҳибсга олиш буйруғини беришга ундади. Боб ҳибсга олиш ҳақидаги буйруқни эшитиб, 1845 йилнинг июн ойида Бушеҳрдан Шерозга келди ва ўзини ҳокимиятга тақдим этди. Ушбу воқеалар туркуми 1845-йил 1-ноябрда Лондоннинг Тҳе Тимес газетасида нашр этилганидан сўнг, Ғарбдаги янги диннинг биринчи оммавий ҳисоботига айланди.[20] Ҳикоя 15-ноябрдан бошлаб Литерарй Газетте [21] томонидан нашр этилган ва кейинчалик кенг акс-садо берган.[22] Бу орада, Боб амакисининг уйида уй қамоғига олинган бўлиб, 1846 йилнинг сентябрида шаҳарда вабо эпидемияси бошланмагунча шахсий фаолияти чекланган бўлади.[12]
Боб озод қилинади ва Исфаҳонга жўнайди. У ерда кўпчилик уни кўргани маҳаллий руҳонийлар бошлиғи имом жумъиҳнинг уйига келишади. Боб маҳаллий руҳонийлар билан мунозарага киришиб, бир лаҳзали мисралар яратишда тезлигини намойиш этган норасмий йиғилишдан сўнг, унинг машҳурлиги ошади. [15] Исфахон губернатори, унинг тарафдорига айланган эронлик грузин Манучеҳрхон Горжи [23] вафотидан сўнг вилоят руҳонийларининг босими шоҳ Муҳаммад Шоҳ Қожарга олиб келди ва Бобни Теҳронга олиб келишни буюрди. [15] Теҳрон ташқарисидаги чодирларда бир неча ой бўлганидан сўнг ва Боб Шоҳ билан учрашишидан олдин Бош вазир Бобни мамлакатнинг шимоли-ғарбий бурчагидаги Табризга, кейинроқ Маку ва Чеҳриқга жўнатди. у қамалди. [12] Қамоққа олинганда у ўзининг сабр-тоқати ва қадр-қиммати билан қамоқхона ходимларини ҳайратда қолдиргани айтилади.[24] Боб ва унинг издошлари ўртасидаги алоқа бутунлай узилмаган, аммо жуда қийин бўлган ва у ўз таълимотини оммага тушунтира олмагани учун кўпроқ масъулият Ҳарфлар [19] зиммасига юкланган. [19] Бобий таълимотлари энди асосан унинг издошлари томонидан тарқалиб кетганлиги сабабли, улар ўзлари ҳам тобора кучайиб бораётган таъқибларга дуч келишади. [19]
Тоҳираҳнинг Карбалода тутган ўрни айниқса аҳамиятли бўлди. У Тириклик Ҳарфлари ва Фотима алайҳиссаломнинг мужассамланиши сифатидаги мавқеига асосланиб, динда янгилик яратишга ҳаракат қила бошлади. Боб ўзининг дастлабки таълимотларида шариатга риоя қилишга ва ғайриоддий тақводорликка урғу берган. Бироқ, унинг Боб, яъни Худо томонидан тўғридан-тўғри ҳокимият эканлиги ҳақидаги даъвоси шариатни қўллаб-қувватлашнинг консерватив позициясига зид эди. Тоҳираҳ Бобнинг мавқеининг Исломий шариатдан устунлигини тушунишда илғор бўлиб, Бобнинг диний ҳокимиятда устунлик тушунчасини шайхийликдан келиб чиққан ташқи конформизм даврига ишора қилган ғоялар билан боғлаб янгилайди. У бу боғлиқликни тах. ҳижриий 1262 да, ҳатто Бобнинг ўзидан олдин ўрнатган кўринади. Бу масала Бадашт конференсиясида кенг жамоатчилик томонидан кўриб чиқилади. [19]
Бу конференция Бобий ҳаракатининг энг муҳим воқеаларидан бири бўлиб, унинг 1848-йилда Ислом ва Ислом ҳуқуқидан ажралиши аниқлаштирган.[10] Конференцияда қатнашган учта асосий шахс - Баҳўуллоҳ, Қуддус ва Тоҳираҳ эдилар. Тоҳираҳ конференция давомида қолган кўпчиликни Бобнинг мавқеи ва кечки cонформизм даврига асосланиб Бобийликнинг Исломдан айри эканлигига ишонтира олди. У камида бир марта конференция давомида жамоат олдида ҳижобсиз пайдо бўладики, бу ўша замондаги ислом оламидаги бидъатдан ва бўлинишдан далолат берди.[10] Ўша ойда Боб Табризда судга тортилди ва валиаҳд шаҳзода ва шиа руҳонийларига ўзининг Маҳдий эканлигини даъво қилди. [9]
Бир қанча манбалар 1848 ёки 1850 йилларга келиб Бобийликни қабул қилганлар сони 100 000 кишини ташкил этганига қўшиладилар.[25] 1850-йилнинг кузги газетаси тез ривожланаётган воқеалардан орқада қолди. Бобнин исми биринчи марта [26][27] эсланган бўлсада, ҳаётда у аллақачон қатл этилган эди.
Қўзғолон ва қирғинлар
1848 йилга келиб, Бобийларнинг қизғинлиги ортиб, руҳоний мухолифатнинг кучайиши Бобийлар ва уларнинг ҳукумати, ҳамда руҳонийлари ўртасида қатор қарама-қаршиликларга олиб келди. [9] Эрон шоҳи Муҳаммадшоҳ Қожар вафотидан кейин мамлакатда қатор қуролли курашлар ва ғалаёнлар бошланди, жумладан Табарсийда. [9] Бу қарама-қаршиликларнинг барчаси Бобийларнинг қирғинларига олиб келди; Баҳоий муаллифлари 1844 йилдан ҳозирги кунгача 20 000 Бобий ўлдирилганини тахмин қиладилар, ўлимларнинг аксарияти дастлабки 20 йил ичида содир бўлган.[28] Бобийларнинг тарихда қайд этилган биринчи йирик қатллари Қазвинда содир бўлган. Ўшандан бери таниқли уламолар ва уларнинг издошлари томонидан Бобийларга қарши ҳужумлар кенгайиб борган ва баъзи Бобийлар ҳам қурол кўтаришга мажбур болла бошладилар.[28] Олис ва чекка жойларда тарқоқ Бобийлар ҳужумга учраб, ўлдирилган, кўп сонли Бобийлар яшайдиган жойларда эса, улар ўзларини ҳимоя қилишган.[29] Ушбу ҳужумлардан бири Мозандароннинг Бабол шаҳрида содир бўлади, бу бир неча Бобийлар ва уларнинг рақибларининг ўлимига, шунингдек, Бобийлар ва уларнинг душманлари ўртасида Табарсий-Қалъасидаги қуролли тўқнашувга олиб келади. Шундан сўнг Эрон шимоли ва жанубидаги Занжон ва Нейриз шаҳарларида Бобийлар ва уларнинг рақиблари ўртасида яна иккита катта тўқнашув, шунингдек, Яздда кичикроқ тўқнашувлар бўлиб ўтади. Бу тўқнашувларда жами бўлиб бир неча минг Бобий ҳалок бўлади.[28] Табарсий, Занжон ва Нейриздаги учта асосий тўқнашувда Бобийлар душманлари томонидан ҳукуматга қарши қўзғолон кўтаришда айбланган.[30] Бироқ, бу ҳаракатлар соф инқилобий бўлиши даргумон.[30] Учала ҳолатда ҳам содир бўлган жанглар мудофаа характерига эга бўлиб, ҳужумга асосланган жиҳод ҳисобланмайди, чунки Боб бунга йўл қўймаган ва иккита шаҳар тўқнашувига келганда (Нейриз ва Занжонда), улар олдинги жанглар билан боғлиқ бўлган шаҳарлардаги мавжуд ижтимоий ва сиёсий тарангликлар сабабли эди.[30][31] Шунингдек, келишилган ҳаракатлар режаси ҳақида ҳеч қандай далил йўқ.[30] 1850 йил ўрталарида янги бош вазир Амир Кабир Бобилар ҳаракати таҳдид деб билиб, Бобни қатл қилишни буюради, бундан кейин эса, кўплаб бобийлар ўлдирилди. [9]

Табарсий қалъаси
Бобийлар ва ҳокимият ўртасидаги тўқнашувлардан биринчиси ва энг танилгани Мозандарон шаҳрида, Барфарушдан (замонавий Бабол ) 22 километр жануби-шарқда жойлашган Шайх Табарсий зиёратгоҳида содир бўлган. 1848 йилнинг октябридан 1849 йилнинг майигача Қуддус ва Мулла Ҳусайн бошчилигидаги 300 га яқин бобийлар (кейинчалик 600 га кўтарилади) шаҳзода Маҳди Қули Мирзо қўмондонлиги остида маҳаллий қишлоқ аҳолиси ва шоҳ қўшинлари аъзолари ҳужумларидан ўзларини ҳимоя қилдилар. [9] Улар ўлим ва очлик туфайли заифлашганидан сўнг, хавфсизлик тўғрисида ёлғон ваъдалар орқали бўйсундирилган ва ўлдирилган ёки қулликка сотилган.[10] [9]
Занжон қўзғолони
Эрон шимоли-ғарбидаги Занжондаги Али Марданхон қалъасидаги қўзғолон барча тўқнашувлар ичида энг шиддатлиси бўлди. Унга Мулла Муҳаммад Али Занжоний бошчилик қилган, у Ҳужжат деб аталган ва у ҳам етти-саккиз ой (1850 йил май – 1851 йил январ) давом этган. Шаҳардаги диний уламолардан бири Бобий ҳаракатига қўшилганидан кейин шаҳардаги Бобийлар жамоаси 3000 га яқин кўпайди. [9] Можародан олдин етакчи ислом руҳонийлари ва янги кўтарилган Баби раҳбарияти ўртасида йиллар давомида кучайиб бораётган кескинлик кузатилди. Шаҳар губернатори шаҳарни икки қисмга бўлишни буюрди, шундан сўнг тез орада ҳарбий ҳаракатлар бошланади. [9] Бобийлар кўп сонли мунтазам қўшинларга қаршилик кўрсатдилар ва бир неча минг бобийларнинг ўлимига сабаб бўлдилар. [9] Ҳужжат ўлдирилиб, Бобийлар сони сезиларли даражада камайгач, 1851-йил январида бобийлар таслим бўлиб, армия томонидан қирғин қилинган. [9]
Найриз ғалаёнлари
Боб қатл қилинганидан кейин

1850-йилда Боб шогирдларидан бири билан биргаликда “Жабал алшадид ” деб аталган Чеҳриқ қўрғонидаги қамоқхонадан Табризга олиб келиниб, халқ олдида отиб ташланганида, Занжон ва Найриздаги қўзғолонлар давом этар эди. Унинг жасади бир неча кун очиқ қолдирилгандан сўнг, Бобийлар томонидан Теҳрон яқинидаги зиёратгоҳга олиб ўтилади ва у ердан Ҳайфага кўчирилади, ҳозир ўшса ерда сақланмоқда . [32]
1860-йилдан кейин Боб Эътиқодини кўриб чиққан ғарблик олимларнинг кўпчилиги бу вазиятни Ғарб, ҳамда насронийлик идеалларининг “ёпиқ ва қаттиққўл мусулмон тузуми”га киришнинг бир йўли деб билишган ва бу жараёнда кўпми камми Бобнинг ҳақиқийлигини ҳам эътироф этишган.[18] Бироқ, баъзилари янада узоқроқ қарашди. 1866-йилда бир қанча дипломатик лавозимларда хизмат қилган британиялик дипломат Роберт Грант Уоцон (1834-йил 8-феврал, 1892-йил 28-октабр) Форсда ХИХ асрнинг дастлабки 58 йиллик тарихини нашр этади,[33][34][35] Уоцон Бобнинг Форсдаги таъсирини шундай умумлаштиради:
Кейинги шарҳловчилар ҳам бу тарздаги қарашларни қайд этдилар: Эрнест Ренан,[36] Стивен Греэнлеаф Булфинч,[37] Чарлз Булфинчнинг ўғли ва бошқалар.[38]
Кейинги икки йил давомида Бобийлар ҳақида нисбатан кам хабар эшитилади. Бобийларнинг бир нечтаси Носириддин Шоҳ Қожарга нисбатан қасос олиш ҳақида гапирган бўлсалар, бошқалари Баҳоуллоҳ бошчилигида ҳукумат билан муносабатларни тиклашга ва Бобийларнинг ишини қатъийлик ва эзгу ўрнакли ҳаёт орқали олдинга суришга интилишган.[39][40]
Бобийларнинг жангари гуруҳи, умумий сони тахминан 100 000 кишилик Бобийлар аҳолисининг оз қисмини, ўттиз-етмиш кишисини ташкил этган. Уларнинг учрашувлари "Ҳусайн Жан" назорати остида ўтган кўриниб, у жуда ҳам жозибали ва эҳсосли шахс бўлган ва ўзига нисбатан гуруҳнинг юксак садоқатни қозонган. Ўша орада, жамоанинг кўзга кўринган раҳбарлари - Тоҳираҳ ва Баҳўуллоҳ воқеа майдонидан четга сурилган бўладилар - Тоҳираҳ ҳибсга олинади, Баҳўуллоҳ эса Карбалога ҳажга боришга таклиф этилади. 1852 йил 15 августда бу кичик бўлинма гуруҳидан уч киши, ўз ташаббуси билан ҳаракат қилиб, Носириддин Шоҳ Қожарни Ниаварандаги саройига қайтаётганида таъқиб этиб, ўлдиришга уринишади. [32] Қотилларнинг ёлғиз ўз бошларига ҳаракат қилганликлари ҳақидаги даъволарига қарамай, бутун Бобий жамоаси айбланди ва 1852 йил 31 августида бошланган қирғин ўттизга яқин Бобийларнинг, жумладан Тоҳираҳнин қатл этилишидан сўнг, бир неча минг Бобийларнинг қирғини билан давом этади. Доктор Якоб Эдуард Полак, ўша пайтдаги шоҳ шифокори бўлиб,[41] унинг қатл этилишининг гувоҳи бўлган.[42][43] Баҳоуллоҳ ўзини ҳукуматга топширади ва бир неча киши билан бирга Теҳрондаги ер ости зиндонида жойлашган Сиаҳчāл "Қора ўра"да қамалади. [44] Айни пайтда, зўравонликлар ҳақидаги газета сарлавҳаларининг акс-садолари 1853 йилгача давом этади.[45]
Эътиқодлар ва таълимотлар
Бобнинг таълимотларини учта кенг босқичга бўлиш мумкин, уларнинг ҳар бири асосий мавзуга қаратилган. Унинг дастлабки таълимотлари, биринчи навбатда, Қуръон ва бошқа ислом анъаналарини талқин қилиш билан белгиланади. Ушбу шарҳлаш усули унинг таълимотининг барча уч босқичида давом эца-да, унинг асосий эътибори фалсафий тушунтиришга ва ниҳоят қонунчилик баёнларига ўтади. Иккинчи фалсафий босқичда Боб борлиқ ва ижод метафизикасига изоҳ беради, учинчи қонунчилик босқичида эса, унинг тасаввуфий ва тарихий тамойиллари аниқ бирлаштирилади. [7] Бобнинг уч босқичдаги асарларининг таҳлили шуни кўрсатадики, унинг таълимотларидаги барча ғоялар кўп қиррали ва кўп шаклли умумий тамойил асосида жонлантирилган. [7]
Яширин Имом
Ўн иккичилар шиа исломий эътиқодига биноан, ўн икки имом бўлган, уларнинг охиргиси Имом Маҳдий номи билан машҳур бўлиб, ўз издошлари билан фақат маълум нойиб вакиллар орқали мулоқот қилган.[46] Ўн иккичиларнинг эътиқодига кўра, бу вакилларнинг охиргиси вафот этгандан сўнг, Имом Маҳдий Ғайб ҳолатига тушиб қолган; ҳали тирикл бўла туриб, ўз мўминлари учун очиқ эмас эди.[46] Шиа мусулмонлари дунё зулмга учрагач, Имом Маҳдий (шунингдек, Қоим деб ҳам аталади) ғайбдан чиқиб, дунёнинг ҳалокатли охири ва ҳисоб-китоб кунидан олдин ер юзида ҳақиқий динни тиклайди, деб ишонишади.[46][47]
Бобий эътиқодида Боб Имом Маҳдийнинг қайтишидир, лекин ғайблик таълимоти сўзсиз инкор этилади; бунинг ўрнига Боб ўзининг намоён бўлишини имомнинг рамзий қайтиши эканлиги ва минг йил аввал вафот этган Имом Маҳдийнинг жисмоний қайта пайдо бўлиши эмаслигини айтди.[46] Бобий эътиқодида Имом Маҳдийга оид олдинги ваҳийлардан айтилган гаплар рамзий ифодаларни англатган.[46] Боб, шунингдек, у нафақат шиаларнинг қоимларга бўлган умидларини рўёбга чиқарган, балки у янги пайғамбарлик даврининг бошланиши эканлигини ҳам таъкидлаган.[47]
Тирилиш, қиёмат куни ва циклик зуҳур
Боб ўргатганки, унинг ваҳий зуҳури апокалиптик жараённи бошлаб беради, бу эса исломий шариъя даврни циклик охирига етказади ва янги даврни бошлайди.[47] У шиаларнинг охирзамонга оид башоратларида қўлланган “қайта тирилиш”, “қиёмат куни”, “жаннат” ва “дўзах” атамалари рамзий маънога эга эканлигини ўргатган. У “Тирилиш” янги ваҳий-зуҳурнинг пайдо бўлишини, “ўликларнинг тирилиши” эса, ҳақ диндан узоқлашганларнинг маънавий уйғонишини билдиради. У яна айтдики, "Қиёмат куни" Худонинг янги Мазҳари келишига ва Ердагиларнинг Уни қабул қилиш ёки рад этишига таалуқли эканлигини англатади. Шундай қилиб, Боб ўзининг зуҳури билан охирзамон тугаганини ва тирилиш даври бошланганини ва охирзамон тушунчаси ўтмишдаги пайғом-башорат даврининг охири сифатида рамзий маънога эга эканлигини ўргатди.[47] Боб ёзган: “Албатта, дунё ва охират икки руҳий ҳолатдир. Агар Оллоҳ таолога юзлансангиз, жаннатдасиз, нафсингиз билан машғул бўлсангиз, жаҳаннам ва дунёда бўласиз. Шунинг учун бу ишораларни англанг” [48] .
Форсча Баёнда Боб диний шариатлар фасллар каби даврийликда келиб, инсоният учун "диннинг софлигини" янгилаб туриши ҳақида ёзган.[47] Бундай давомийлик тушунчаси Бобдан кейинги келажакдаги башоратли зуҳурлар келишини кутади.[47]
Оллоҳ зоҳир этгувчи Зот
Бобийлик таълимотининг асосий ғояларидан бири, тез орада Оллоҳ зоҳир этгувчи Зотнинг, Боб бошлаган зуҳурни якунлайдиган мессианик шахс, янги пайғамбарнинг келишида бўлган( арабча: من يظهر الله </линк> , форсча: مظهر کلّیه الهی </линк> ). [49] [50] Боб бу мессианик сиймони барча илоҳий сифатларнинг келиб чиқиши деб таърифлайди ва унинг амри Оллоҳнинг амрига тенг эканлигини таъкидлайди.[51] Олдинги динлардаги бўлажак ваъда қилинган сиймолар ҳақида аҳён-аҳён учраган фақатгина ишораю, ташбеҳлардан фарқли ўлароқ, Бобий даврининг она китоби бўлмиш Баён деярли тўласинча, моҳиятан Бобнинг ўзидан ҳам буюкроқ, Оллоҳ зоҳири этиши керак бўлган мессианик шахс ҳақидаги дискурсдан иборатдир. Боб ўз зуҳури ва қонунларини доим ушбу ваъда қилинган сиймо контекстида муҳокама қилади. [7] Бобнинг ўз миссиясининг моҳияти ва мақсади, у доимо таъкидлаганидек, халқни унинг келишига тайёрлаш эди. [7] У ўз издошларидан ваъда қилинган зотни мустақил равишда тадқиқ қилиш ва излашни ва уни ташқи сабабларга кўра эмас, балки унинг ички воқеълиги, амаллари ва хусусиятларига қараб таниб олишларини сўрайди. [7] У ҳаттоки, аввалги динларнинг издошлари кейинги пайғамбарга ўзларининг муқаддас китобларидан иқтибос келтирган ҳолда қарши чиққанлари каби, Бобнинг асарларидан унга қарши баҳс юритиб, уларни ваъда қилинганидан маҳрум бўлмасликлари ҳақида огоҳлантиради. [7] Бундан ташқари, Боб ваъда қилинган зотнинг келиши яқинлиги ҳақида гапириб, унинг келиш вақтини тўққизинчи ва ўн тўққизинчи йил деб атайди. [7] 1850 йилда Боб қатл этилгандан сўнг, ўзларини "Оллоҳ зоҳир этган Зот", деб даъво қилган баъзи Бобийлар бўлган. [9] Кейинчалик, 1863 йилда, Боб эълон қилинганидан ўн тўққиз йил ўтгач, Баҳоуллаҳ ўзини мессианик шахс деб эълон қилади ва 1866-1868 йилларда ўз даъвосини оммага ошкор қилади. Унинг даъвоси ҳозиргача энг муваффақиятли бўлиб келган. Бобийларнинг аксарияти унга эргашган ва кейинчалик, Баҳоийлар номи билан машҳур бўлганлар [52] Азалилар (Баҳоуллоҳни қабул қилмаган Бобийлар) Баҳоуллоҳнинг баёнига эътироз билдиришган. [9] [44]
Диний қонун-шариат
Боб ислом қонунларини бекор қилди ва Форсча Баёнда Бобий қонуни тизимини эълон қилди ва шу тариқа исломдан фарқли бўлган алоҳида динни ўрнатди. [53] [54] Баъзи янги қонунлар, қибла йўналишининг Эроннинг Шероз шаҳридаги Бобнинг уйига ўзгартириш, тақвимни ўн тўққиз кундан иборат ўн тўққиз ойлик қуёш тақвимига ўзгартириш (бу Баҳоий тақвимига асос бўлган) ва ундаги охирги ойни рўза қилиб белгилашни ўз ичига олади. [44] Боб, шунингдек, Оллоҳ ва Унинг Мазҳаридан бошқа кишининг олдида гуноҳларга иқрор бўлиб, кечирим излашни тақиқлайди. [7]
Ўз таълимотида Боб, аёлларнинг мавқеини кўплаб жиҳатлардан кўтарган. Бобнинг ўргатишича, Худонинг эркаклик ва аёллик чегарасидан юксаклиги сабаб, У "на эркаклар ўзларини аёллардан, на аёллар ўзларини эркаклардан устун тутмасликларини истайди.[55] У ўз издошларига аёлларга нисбатан ҳатто “мижжа қоқилар лаҳза” бўлсада[56] қўпол муносабатда бўлмасликни буюради ва аёлларни қайғуга солганлик учун эркакларни қайғуга солганликка кўра икки баравар кўпроқ жазони белгилайди. ( Форсча Баён 7:18) [57] У шунингдек, аёлларнинг таълим олишини рағбатлантиради [58] ва Бобий қонунларида таълим олиш тўғрисидаги гендер фарқи борлигини кўрсатмайди.[56] Армин Эшроқи ХИХ аср Эрон контекстини таъкидлаб, "Замонавий ғарб ўқувчилари Бобнинг ушбу таълимотининг нақадар инқилобий салоҳиятга эгалигини қадрламаслиги мумкин, зеро "уларнинг жамиятида тарбия топган эркаклар ва аёлларга бир-бирига қараш, бир-бири билан гаплашиш ва бирга ўтириш"га рухсат берилган" дейди.[56] Оллоҳнинг Бирламчи Иродаси ҳам, Само Фариштаси қиёфасидаги аёл сифатида тасвирланади. [7] Боб шунингдек, бойлиги ёки ижтимоий мавқеидан қат'и назар, ҳамма фойдаланиши мумкин бўлган тезкор янгиликлар мулоқот тизими зарурлигини таъкидлаб, оммавий ахборот воситаларидаги кейинги ўзгаришларни башорат қилади. У, янгиликлар ҳақида шундай ёзади: "Бундай тузум универсал ҳолга келтирилмагунича, унинг фойдаси бутун омма учун очиқ бўладиган вақт келмагунча, салтанатнинг хизматкорларига етиб бормайди. Гарчи бугунги кунда, шоҳларнинг шахсий хат ташувчилари бор бўлсада, бу беҳуда, чунки камбағаллар бундай хизматдан маҳрум." Жамиятдаги бойлик ва қашшоқликнинг ҳаддан ташқари кўплигини изоҳлар экан, Боб, ҳам бойларнинг ҳақиқий мавқеи “Худонинг хазиналари” [59] бўлиши кераклигини таъкидлайди ва сахийлик ва хайр-эҳсонни уқтиради. У айтади: “Агар фақирга дучор бўлсангиз, уни ўз қўлингиздан келганча бойитинг... Агар қайғудаги одамни топсангиз, қўлингиздан келганича, уни юпайинг”. [7]
Жек Маклин, Надер Саиди таҳлилини сарҳисоб қилар экан, "Бобнинг асарларида ҳатто атроф-муҳитни муҳофаза қилиш ва табиий ресурсларни товарга айлантириш каби инқирознинг долзарб глобал муаммолари ҳам кўзда тутилган" деб ёзади, Боб сувнинг мутлақ тозалигига алоҳида чақирган (Баян 6: 2). Ушбу қоидадан осонгина хулоса қилиш мумкинки, атроф-муҳит ифлосланмаслиги керак, чунки барча моддалар ички сув сатҳига ва океанларга қайтади. Арабча Баён (9:11) шунингдек, тўрт элементни, ер, ҳаво, олов ва сувни товарга айлантиришни тақиқлайди.[60]
Боб шунингдек, кўплаб бошқа маросимлар, удумлар ва қонунларни яратди.[61] Улардан баъзилари фақат зарурат пайтида қурол кўтариш, тамаки чекишдан воз кечиш, [7] курсиларда ўтириш, насронийлар томонидан кўрсатилган покликни тарғиб қилиш, ҳайвонларга шафқациз муносабатда бўлмаслик, болаларни қаттиқ калтаклашни тақиқлаш, китобларни, ҳатто Муқаддас Битикларни чоп этишни тавсия қилиш ва мантиқшунослик ёки ўлик тилларни ўрганишни тақиқлаш [61] ва руҳонийликни бекор қилиш кабиларни ўз ичига олади.[62] Бошқа қонунларга зиёрат қилиш, рўза тутиш, узук ясаш, атир-упа ишлатиш, ўликларни ювиш ва кўмиш билан боғлиқ батафсил қоидалар киради.[61]
Битиклар
Бобнинг таъкидлашича, Унинг вазифасининг энг буюк далили Оллоҳ Мазҳари нозил қилган оятлар бўлиб, Бобнинг битиклари икки мингдан ортиқ лавҳлар, номалар, дуолар ва фалсафий рисолалардан иборатдир. Бу битиклар Баҳоий оятларининг бир қисмини ташкил қилади, хусусан унинг ибодатлари кўпинча алоҳида тарзда ва умумий ибодат йиғилишларида ўқилади.[63] Бобнинг асосий битиклари орасида Қайюмул-асмоъ ( Юсуф сурасининг шарҳи) ва Бобийлар учун Қуръоннинг ўрнини босувчи деб ҳисобланган форсча “Баён” киради. Иккинчиси франсуз тилига таржима қилинган; фақат қисмлари инглиз тилида мавжуд.
Бобнинг асарлари илмий таҳлил ва қизиқишни ҳам уйғотди. Элҳам Афнан Бобнинг асарларини "ўқувчиларнинг фикрларини ўзгартириб, уларни эскирган ақидалар ва ўтмишдан қолган урф-одатлар занжиридан халос этади" деб таърифлайди.[64] Жек Маклин Боб асарларининг нотаниш янги рамзийликка эгалигини таъкидлаб, "Боб қаламига мансуб муқаддас битиклар коиноти, сингувчан рамзий маънога эга дейди. Рақамлар, ранглар, минераллар, суюқликлар, инсон танаси, ижтимоий муносабатлар, имо-ишоралар, амаллар, тил (ҳарф ва сўзлар) ва табиатнинг ўзи - буларнинг барчаси исм ва сифатларнинг (асмá ва сифáт) чуқур ҳақиқатини акс эттирувчи Худонинг кўзгуси ёки белгиларидир. ".[65] Тодд Лоусон ҳам Бобнинг шарҳларини худди шунга ўхшаш тарзда таъкидлайди "барча яратилган нарсаларнинг потенциал ва якуний мазмуни, энг юқоридан энг пастгача".[66] Бобнинг асарлари лингвистик инновациялар билан ажралиб туради, жумладан у мавжуд теологик атамаларни ноадекват деб топганда кўплаб неологизмлар .[63] Баъзи олимлар диний аҳамиятга эга бўлган алоҳида сўз ёки ибораларнинг доимий такрорланишини Бобнинг барча асарларида ўзига хос хусусият сифатида аниқладилар.[67] Жон Уолбриж Бобнинг "Китоб-и-Панж Ша'н" асарида такрорланишнинг "шубҳасиз гипнозли" ишлатилишини минималист эстетикани олдиндан кўриш билан бир қаторда вақт ўтиши билан аста-секин ўзгариб турадиган "бир хил уйғотувчи сўзлар тинимсиз такрорланади" деб ҳисоблайди. Финнеганс Wаке нинг модернистик услуби.[68] Бобнинг ўзи ўз асарларини беш турга ажратган: илоҳий оятлар, дуолар, тафсирлар, араб тилида ёзилган мантиқий нутқ ва олдинги тўрттасини ўз ичига олган форсча услуб.[64] Баҳоий олимлар Бобнинг асарлари билан Ҳегел, [7] Кант [7] ва Жеймс Жойс каби Ғарб файласуфларининг асарлари ўртасида умумийлик борлигини таъкидлайдилар.[69][70]
Бобнинг аксарият ёзувлари йўқолган. Бобнинг ўзи уларнинг узунлиги беш юз минг мисрадан ошганини айтади; Қуръон эса 6300 оятдан иборат. Ҳар бир саҳифада 25 оятдан иборат бўлса, бу 20 000 саҳифа матнга тенг бўлади. [71] Набил-и-Зарандий “ Тонг шафақлари” асарида Бобнинг Маҳ-Ку қамоқхонасида бўлганида нозил қиллган Қуръоннинг тўққизта тўлиқ тафсирини эслатиб ўтади, улар изсиз йўқолган. [71] Ҳалигача сақланиб қолган асарларнинг ҳақиқий матнини аниқлаш, юқорида айтиб ўтилганидек, ҳар доим ҳам осон эмас ва баъзи матнлар катта меҳнат талаб қилади. Бошқалари эса, яхши ҳолатда; Бобнинг бир қанча асосий асарлари ишончли котибларининг қўлёзмаларида мавжуд. [71]
Бобининг аксарият асарлари, аниқ саволларга жавоблар сифатида очилган. Бу ғайриоддий эмас; мактуб жанри Тарсуслик Павлусга қадар нуфузли матнларни яратиш учун эҳтиромли восита бўлган. Янги Аҳд бобларининг тўртдан уч қисми мактублардан иборат бўлиб, улар мактубга тақлид шаклида тузилган ёки ўз ичида мактубларни қамраган.[72] Баъзан Боб ўз асарларини котиб ва гувоҳлар ҳузурида айтиб, жуда тез нозил қилган.
Баҳаи Жаҳон марказининг архив бўлимида ҳозир Бобнинг 190 га яқин лавҳалари сақланади.[73] Бобнинг бир нечта асосий асарлардан парчалар инглиз тилидаги жамланмасида чоп этилган: Боб Битикларидан сайланмалар, бошқа нашрлар орасида Бобнинг ибодатлари: Худонинг зикри киради. Денис Маcеоин ўзининг "Эрта Бобий таълимоти ва тарихи учун манбалар" асарида кўплаб асарларнинг тавсифини беради; қуйидаги хулосанинг катта қисми ушбу манбадан олинган. Асосий ишлардан ташқари, Боб ўз рафиқаси ва издошларига қарата кўплаб мактублар, турли вазиятлар учун кўплаб ибодатлар, Қуръон оятлари ёки сураларига кўплаб шарҳлар ва кўплаб хутбиҳлар ёки ваъзлар (уларнинг аксарияти ҳеч қачон айтилмаган) нозил қилган. Уларнинг аксарияти йўқолган; бошқалари тўпламлар шаклида сақланиб қолган. [71]
Мужан Момен ва Тодд Лоусоннинг [74] фикрича, Қуддуснинг “шакл ва мазмун жиҳатидан Бобга яқин ўхшашлигини кўрсатадиган” асарлари, шунингдек, Тоҳираҳнинг шеърияти ва насри ҳам бобийлик учун аҳамиятлидир.
Четдан қабул қилиниши
Баҳоий олими Надер Саидийнинг таъкидлашича, Баённинг қаттиқ қонунлари ҳеч қачон амалда қўлланилмаган, чунки уларнинг амалга оширилиши Худо зоҳир қиладиган Зотнинг зоҳирига боғлиқ бўлган, шу билан бирга агар шундай бўлмаса барча қонунлар бекор бўлади. Ваъда қилинган Зот уларни яна бир бор тасдиқлайди. Саидийнинг хулосасига кўра, улар фақат стратегик ва рамзий маънога эга бўлиши мумкин ва улар анъаналарни бузиш ва Бобнинг издошларини Худо зоҳир қиладиган Зотга итоат қилишга қаратиш учун мўлжалланган эди. [7]
Ташқи ҳаволалар
- Нур Шафаг'и: Иккиюзйилликка багъишланган филм, ҳақиқат ва маъно изидан кашфиёт. Филм дунёнинг турли бурчакларида яшовчи саккиз кишининг ҳақиқат ва маъно ахтариб қилган шахсий изланишларини коърсатади. Улардан ҳар бири инсон тафаккури ва хулқини оъзгартиришда, Оллоҳнинг бугунги кун учун юборган икки Илоҳий Мазҳари қай тариқа оъзлари учун кашф этишда босиб оътган ёълларини тасвирлайдилар.
- Дарвоза: Баҳоий динининг шафақи . (2018-йилда Баҳоий нуқтаи назаридан ҳужжатли филм).
Иқтибослар
- ↑ 1,0 1,1 де Беллаигуэ 2018.
- ↑ Ламбден 2019.
- ↑ Эффенди 1944.
- ↑ "Азалī". Энcйcлопæдиа Британниcа. 2011-09-28. ҳттпс://www.британниcа.cом/топиc/Азали. Қаралди: 2021-01-03.
- ↑ Баррет (2001), п. 246
- ↑ Маcеоин, Деннис (2011). "Азали Бабисм". Энcйcлопæдиа Ираниcа. ҳттп://www.ираниcаонлине.орг/артиcлес/азали-бабисм.
- ↑ 7,00 7,01 7,02 7,03 7,04 7,05 7,06 7,07 7,08 7,09 7,10 7,11 7,12 7,13 7,14 7,15 7,16 7,17 7,18 Саиэди 2008.
- ↑ Эспито, Жоҳн Л. Тҳе Охфорд Диcтионарй оф Ислам, п. 39. ИСБН 0-19-512558-4
- ↑ 9,00 9,01 9,02 9,03 9,04 9,05 9,06 9,07 9,08 9,09 9,10 9,11 9,12 Смитҳ 2000.
- ↑ 10,0 10,1 10,2 10,3 10,4 10,5 Баусани, А. (1999). "Бāб". Энcйcлопедиа оф Ислам. Леиден, Тҳе Нетҳерландс: Конинклижке Брилл НВ.
- ↑ Меҳрабкҳани, Р.. Муллá Ḥусайн: Дисcипле ат Даwн. Лос Ангелес, CА, УСА: Калимат Пресс, 1987 — 58–73-бет. ИСБН 978-0-933770-37-9.
- ↑ 12,0 12,1 12,2 12,3 12,4 12,5 Маcеоин 1988.
- ↑ Лаwсон, Тодд „Тҳе Аутҳоритй оф тҳе Феминине анд Фатима'с Плаcе ин ан Эарлй Wорк бй тҳе Баб“, . Тҳе Мост Леарнед оф тҳе Шиʻа: Тҳе Институтион оф тҳе МаржаъТақлид, 2007 — 94–127-бет.
- ↑ „Тҳе Тиме оф тҳе Бáб“. ББC. Қаралди: 2006-йил 2-июл.
- ↑ 15,0 15,1 15,2 15,3 15,4 15,5 Аманат 1989.
- ↑ Аманат, Аббас „Ресургенcе оф Апоcалйптиc ин Модерн Ислам“, . Тҳе Энcйcлопедиа оф Апоcалйптиcисм, вол. ИИИ: Апоcалйптиcисм ин тҳе Модерн Период анд тҳе Cонтемпорарй Аге. Стеин, Степҳен Ж.: . Неw Ёрк: Cонтинуум, 2000 — 241–242-бет. ИСБН 978-0-8264-1255-3.
- ↑ де Беллаигуэ, Чристопҳер (2018). Тҳе Исламиc Энлигҳтенмент: Тҳе Модерн Струггле Бетwеэн Фаитҳ анд Реасон. Лондон: Винтаге. ИСБН 978-0-099-57870-3.
- ↑ 18,0 18,1 18,2 Моожан Момен. Тҳе Бáбí анд Баҳáъí религионс 1844–1944: соме cонтемпорарй wестерн аccоунц. Г. Роналд [1977], 1981 — хв, хви, 4, 11, 26–38, 62–5, 83–90, 100–104-бет. ИСБН 978-0-85398-102-2.
- ↑ 19,0 19,1 19,2 19,3 19,4 Маcеоин 1988а.
- ↑ Натионал Спиритуал Ассемблй оф тҳе Баҳáъíс оф тҳе Унитед Статес. Wорлд ордер. Натионал Спиритуал Ассемблй оф тҳе Баҳа'ис оф тҳе Унитед Статес., 1977. Қаралди: 2013-йил 20-август.
- ↑ "Маҳометан Счисм", Литерарй Газетте, 15 Нов. 1845, п. 757, 1ст cолумн, белоw миддле
- ↑ фор эхампле сеэ:
- ↑ Чейне, Тҳе Реcонcилиатион оф Раcес анд Религионс, 29.
- ↑
Байнес, Т. С., эд (1875–1889). Энcйcлопæдиа Британниcа (9- нашри). Неw Ёрк: Чарлес Сcрибнер'с Сонс.
- ↑ Смитҳ, Петер (Спринг–Суммер 1984). „Ресеарч Ноте; А ноте он Баби анд Баҳа'и Нумберс ин Иран“. Ираниан Студиэс. 17-жилд, № 2–03. 295–301-бет. дои:10.1080/00210868408701633. ИССН 0021-0862. ЖСТОР 4310446.
- ↑ „Эарлй ментион оф Бáбíс ин wестерн неwспаперс, суммер 1850“. Ҳисториcал доcуменц анд Неwспапер артиcлес. Баҳáъí Либрарй Онлине (2010-йил 17-сентябр). Қаралди: 2013-йил 20-август.
- ↑ Суммарй оф Генерал Неwс, Тҳе Моретон Бай Cоуриэр, 4 Жануарй 1851, паге 1с, 4тҳ cолумн, а бит доwн фром тҳе топ
- ↑ 28,0 28,1 28,2 Петер Смитҳ & Моожан Момен (Септембер 2005). "МАРТЙРС, БАБИ". Энcйcлопедиа Ираниcа. Онлине Эдитион. ҳттпс://ираниcаонлине.орг/артиcлес/мартйрс-баби-баби. Қаралди: 1 Май 2020.
- ↑ Шогҳи, Эффенди. Готт геҳт ворüбер, Ҳофҳеим, 2019 — 37–38-бет. ИСБН 978-3-87037-634-5. ОCЛC 1262336126.
- ↑ 30,0 30,1 30,2 30,3 Смитҳ, Петер. Ан интродуcтион то тҳе Баҳа'и фаитҳ. Cамбридге; Неw Ёрк: Cамбридге Университй Пресс, 2008 — 13-бет. ИСБН 978-0-521-86251-6. ОCЛC 181072578.
- ↑ Тҳе Баби Уприсинг ин Занжан, Жоҳн Wалбридге публишед ин Ираниан Студиэс, 29:3-4, пагес 339-362 1996
- ↑ 32,0 32,1 Броwне 1911.
- ↑ А Ҳисторй оф Персиа фром тҳе Бегиннинг оф тҳе Нинетеэнтҳ Cентурй то тҳе Еар 1858 бй Роберт Грант Wацон, пагес 347–352, 385–393, 407–410, Лондон: Смитҳ, Элдер анд Cо., 1866
- ↑ А Ҳисторй оф Персиа фром тҳе Бегиннинг оф тҳе Нинетеэнтҳ Cентурй то тҳе Еар 1858 бй Роберт Грант Wацон, 1866.
- ↑ сеэ: * Марíа Луз Инcидент
- ↑ Тҳе Оригинс оф Чристианитй: Тҳе апостлес, Волуме 2 оф Тҳе Оригинс оф Чристианитй, бй Эрнест Ренан, Публишер Cарлетон, 1866,* Ундер "Соме Неw Боокс", "ви", Тҳе Сун, Неw Ёрк Неw Ёрк, 11 Септембер 1898, п. 22, 5тҳ cолумн неар боттом то 6тҳ cолумн топ
- ↑ Бабисм, Студиэс ин тҳе эвиденcес оф Чристианитй, 1869, пп. 129 – 140
- ↑ Деан-Деиберт, Маргарет (1978). „Эарлй Жоурналистиc Реаcтионс то тҳе Баҳáъí Фаитҳ: 1845–1912“. Wорлд Ордер. № Суммер 1978. 17–27-бет.
- ↑ Моожан Момен. „Тҳе Аттемптед Ассассинатион оф Насир ал Дин Шаҳ ин 1852: Милленниалисм анд Виоленcе“. Баҳáъí Либрарй Онлине (2004-йил 23-март).
- ↑ Момен, Моожан (Аугуст 2008). „Милленниалисм анд Виоленcе: Тҳе Аттемптед Ассассинатион оф Насир ал-Дин Шаҳ оф Иран бй тҳе Бабис ин 1852“. Нова Религио: Тҳе Жоурнал оф Алтернативе анд Эмергент Религионс. 12-жилд, № 1. 57–82-бет. дои:10.1525/нр.2008.12.1.57. ЖСТОР 10.1525/нр.2008.12.1.57.
- ↑ "ПОЛАК, Жакоб Эдуард". Энcйcлопæдиа Ираниcа. Онлине. 15 Деcембер 2009. ҳттп://www.ираниcаонлине.орг/артиcлес/полак-жакоб-эдуард. Қаралди: 2010-07-07.
- ↑ „Мартйрдом оф Таҳириҳ (Др Жакоб Эдуард Полак)“. 2016-йил 4-мартда асл нусхадан архивланган.
- ↑ Полак, Жакоб Эдуард. Персиэн (де). Ф.А. Броcкҳаус, 1865 — 350-бет.
- ↑ 44,0 44,1 44,2 Ҳуттер 2005б.
- ↑ Персиан Ҳеретиcс анд Эхеcутионерс ундер "Энглиш Эхтраcц", Неw Зеаланд Спеcтатор анд Cоок'с Страит Гуардиан, 26 Марч 1853, Паге 3, (неар тҳе миддле)
- ↑ 46,0 46,1 46,2 46,3 46,4 Броwне, Эдwард Г. „Бáбисм“, . Религиоус Сйстемс оф тҳе Wорлд: А Cонтрибутион то тҳе Студй оф Cомпаративе Религион. Лондон: Сwанн Сонненсчеин [1889], 1890 — 333–353-бет.
- ↑ 47,0 47,1 47,2 47,3 47,4 47,5 Аманат, Аббас (2000). Степҳен Ж. Стеин (муҳ.). „Тҳе Ресургенcе оф Апоcалйптиc ин Модерн Ислам“. Тҳе Энcйcлопедиа оф Апоcалйптиcисм. ИИИ-жилд. 230–254-бет.
- ↑ Лаwсон, Тодд „Тҳе Баб'с Эпистле он тҳе Спиритуал Жоурней тоwардс Год“, . Тҳе Баҳа'и Фаитҳ анд тҳе Wорлд Религионс: Паперс пресентед ат тҳе Ирфан Cоллоқуиа, 2005 — 231–247-бет.
- ↑ Wарбург 2006.
- ↑ Фараҳ, Cаэсар Э.. Ислам: Белиэфс анд Обсерванcес. Wоодбурй, НЙ: Баррон'с Эдуcатионал Сериэс, 1970.
- ↑ Смитҳ, Петер. А Cонcисе Энcйcлопедиа оф тҳе Баҳá'í Фаитҳ (эн). Онеwорлд Публиcатионс, 2013-10-01 — 180-бет. ИСБН 978-1-78074-480-3.
- ↑ Аманат, Аббас. Иран : а модерн ҳисторй, Неw Ҳавен, CТ, 2017 — 246-бет. ИСБН 978-0-300-11254-2. ОCЛC 971223468.
- ↑ Ҳуттер 2005.
- ↑ Wалбридге, Жоҳн „Чап. 3“, . Эссайс анд Нотес он Бáбí анд Баҳáъí Ҳисторй. Эаст Лансинг, Мичиган: Ҳ-Баҳаи Дигитал Либрарй, 2002.
- ↑ Саиэди. „Тҳе Баб анд Модернитй“.
- ↑ 56,0 56,1 56,2 Эсчрагҳи, Армин. Ундермининг тҳе Фоундатионс оф Ортҳодохй: Соме Нотес он тҳе Бáб'с Шариа (Саcред Лаw) — 232-бет. Қаралди: 2021-йил 15-апрел.
- ↑ Моожан Момен (Деcембер 4, 2012) [Фебруарй 11, 2011]. "Wомен; Ин тҳе wоркс оф тҳе Баб анд ин тҳе Баби мовемент". Энcйcлопæдиа Ираниcа (Ираниcаонлине.орг). ҳттпс://ираниcаонлине.орг/артиcлес/wомен-баби. Қаралди: Мар 31, 2021.
- ↑ Кеддиэ, Никки (2008). „Модерн Иран: Рооц анд Ресулц оф Револутион“. Интернатионал Жоурнал оф Энвиронментал Студиэс. 65-жилд, № 4. 621–626-бет. Бибcоде:2008ИЖЕнС..65..621Б. дои:10.1080/00207230802281307.
- ↑ Тҳе Бáб. Тҳе Арабиc Баян [Транслатед бй А.Л.М. Ниcолас анд публишед ин Френч ин 1905], 1980 — 81-бет.
- ↑ „Гате оф тҳе Ҳеарт: Ундерстандинг тҳе Wритингс оф тҳе Бáб, бй Надер Саиэди“.
- ↑ 61,0 61,1 61,2 Маcеоин. „Деcонструcтинг анд Реcонструcтинг тҳе Шари'а: тҳе Бáбí анд Баҳáъí Солутионс то тҳе Проблем оф Иммутабилитй“. Баҳáъí Либрарй Онлине (1997). Қаралди: 2006-йил 11-июл.
- ↑ Саиэди, Надер (2021-11-26), „Тҳе Wритингс анд Теачингс оф тҳе Бáб“, Тҳе Wорлд оф тҳе Баҳá'í Фаитҳ (инглизча) (1-нашр), Лондон: Роутледге, 36-бет, дои:10.4324/9780429027772-5, ИСБН 978-0-429-02777-2, С2CИД 244695650, қаралди: 2023-01-27
- ↑ 63,0 63,1 МАРТИН, ДОУГЛАС. "Тҳе Миссион оф тҳе Бáб."
- ↑ 64,0 64,1 АФНАН, ЭЛҲАМ. "А Тwофолд Миссион." (2019) пп 3
- ↑ Жаcк МcЛеан. „Ревиэw оф: Гате оф тҳе Ҳеарт: Ундерстандинг тҳе Wритингс оф тҳе Бáб“. Баҳаи-Либрарй.cом (2009). Қаралди: 2021-йил 31-март.
- ↑ Лаwсон, Тодд „Тҳе Дангерс оф Реадинг: Инлибратион, Cоммунион анд Трансференcе ин тҳе Қур'ан Cомментарй оф тҳе Баб“, . Сcриптуре анд Ревелатион — 198-бет.
- ↑ Беҳмарди, Ваҳид; МcCанц, Wиллиам. „А Стйлистиc Аналйсис оф тҳе Бáб'с Wритингс“. Онлине Жоурнал оф Баҳа'и Студиэс. 118, 132–134-бет. Қаралди: 2 Април 2021.
- ↑ Wалбридге, Жоҳн. Тҳе Бáб'с Панж Ша'н (Фиве Модес) ин А Мост Нобле Паттерн: Cоллеcтед Эссайс он тҳе Wритингс оф тҳе Бáб, 'Алí Муҳаммад Ширази (1819–1850).
- ↑ Тодд Лаwсон „Жойcеан Модернисм ин а Нинетеэнтҳ-Cентурй Қуръан Cомментарй?: А Cомпарисон оф тҳе Баб'с Қаййūм ал асмāъ wитҳ Жойcе'с Улйссес“, . Эрин анд Иран: Cултурал Энcоунтерс бетwеэн тҳе Ириш анд тҳе Иранианс Ҳ. Э. Чеҳаби: . Бостон & Wашингтон ДC: Илех Фоундатион & Cентер фор Ҳеллениc Студиэс Трустеэс оф Ҳарвард Университй, 2015 — 79–118-бет.
- ↑ Wалбридге, Жоҳн. Тҳе Бáб'с Панж Ша'н (Фиве Модес) ин А Мост Нобле Паттерн: Cоллеcтед Эссайс он тҳе Wритингс оф тҳе Бáб, 'Алí Муҳаммад Ширази (1819–1850).
- ↑ 71,0 71,1 71,2 71,3 Маcеоин 1992.
- ↑ Он леттерс ас а медиум оф тҳе cомпоситион оф тҳе Неw Тестамент, сеэ Норман Перрин. Тҳе Неw Тестамент: Ан Интродуcтион, Проcламатион анд Паренесис, Мйтҳ анд Ҳисторй. Неw Ёрк: Ҳарcоурт Браcе Жовановитч, 1974 — 96–97-бет.
- ↑ Унпублишед леттер фром тҳе Универсал Ҳоусе оф Жустиcе. „Нумберс анд Cлассифиcатионс оф Саcред Wритингс Техц“. Қаралди: 2006-йил 16-декабр.
- ↑ Момен, Моожан. Қуддус: Ҳолй пеопле оф тҳе wорлд: а cросс-cултурал энcйcлопедиа. Блоомсбурй Аcадемиc, 2004 — 710-бет. ИСБН 9781576073551.