Kontent qismiga oʻtish

Biosiyosat

ZiyoSfera, erkin ensiklopediya

Biosiyosat — ijtimoiy va gumanitar fanlardagi yetakchi paradigma boʻlib, u hayot zamonaviy siyosatning markaziy boʻgʻini hisoblanadi degan qoidaga tayanadi. XIX asrning boshlarida biosiyosat „hayot“ga daxldor bir qator masalalar, masalan, aholi sonining haddan tashqari oshib ketishi, jamoat gigiyenasi, biologik irqchilik kabi soxta ilmiy nazariyalar hamda fashistlar Germaniyasi misolidagi biologik hukmronlikning davlat shakllari bilan bogʻliq holda oʻziga xos siyosat koʻrinishida yuzaga keldi. Bugungi kunga kelib esa, iqlim oʻzgarishiga qarshi kurash, yuqumli kasalliklar va pandemiyalarning global miqyosda tarqalishining oldini olish, shuningdek, gen muhandisligi, reproduktiv texnologiyalar va hatto protezlash kabi bio-tibbiyot yutuqlari fonida inson boʻlish tushunchasini qayta anglash kabi zamonaviy muammolar hayotni siyosatning eng oldingi safiga olib chiqdi.

Biosiyosat tushunchasi fransuz faylasufi Michel Foucault tomonidan ishlab chiqilgan[1]. 1970-yillardagi qator asarlari va maʼruzalarida Michel Foucault hayotning uni boshqarishga qaratilgan hokimiyat/bilimning bir necha apparatlari (dispozitivlari) tuzogʻiga asta-sekin qanday ilinib qolganini tadqiq etgan. Bunda hayot boshqarilgan, tartibga solingan, nazorat qilingan va alohida holatlarda muhofaza etilgan. Michel Foucault oʻz tezisida zamonaviy hokimiyat tuzilmalari shunchaki alohida shaxslarning xulq-atvori yoki harakatlariga eʼtibor qaratishdan koʻra, tobora hayotning oʻzini maʼmuriy boshqarish bilan koʻproq band boʻlib borayotganini daʼvo qiladi[2]. Shunga koʻra, biosiyosat kengroq siyosiy va iqtisodiy maqsadlarga xizmat qiladigan tarzda aholining salomatligi, mahsuldorligi va reproduktiv qobiliyatini optimallashtirishga urgʻu berib, aholini biologik birlik sifatida boshqarishni koʻzda tutadi[3]. Oʻz mohiyatiga koʻra, biosiyosat siyosiy hokimiyatning biologik hayot bilan qanday kesishishini hamda turli strategiyalar va nazoratlar orqali aholining tanasi, xulq-atvori va farovonligini qanday shakllantirishini oʻrganadi.

Ushbu fanlararo soha siyosiy hokimiyat va institutlar anʼanaviy boshqaruv shakllaridan tashqariga chiqqan holda aholi ustidan nazoratni qaysi mexanizmlar orqali amalga oshirishini sinchiklab tekshiradi[4]. Bu sogʻliqni saqlash, reproduksiya, jinsiy hayot va biologik mavjudlikning boshqa jihatlarini tartibga solish kabi yoʻnalishlarni qamrab oladi[5]. Biosiyosatning boshqaruv hokimiyati kuzatuv, sogʻliqni saqlash siyosati, aholi sonini nazorat qilish choralari, genderga asoslangan qonunlar va biometrik identifikatsiya tizimlarini joriy etish kabi amaliyotlar orqali namoyon boʻladi.

Tarixi

Ushbu tushunchaga oid ilk qarashlar oʻrta asrlarga — John of Salisbury qalamiga mansub „Policraticus“ asariga borib taqaladi. Mazkur asarda birinchi marta „siyosiy tana“ iborasi yaratilgan va qoʻllanilgan. „Biosiyosat“ atamasini esa birinchi boʻlib (shuningdek, „geosiyosat“ atamasini ham fanga kiritgan) siyosatshunos olim Rudolf Kjellén oʻzining 1905-yilda chop etilgan ikki jildlik „The Great Powers“ („Buyuk davlatlar“) asarida ishlatgan[4][6]. Rudolf Kjellén bu atamani (davlatni tashkil etuvchi) „ijtimoiy guruhlar oʻrtasidagi fuqarolar urushi“ni biologik nuqtai nazardan oʻrganish maqsadida qoʻllagan va shu tariqa oʻzi asos solgan taxminiy fanni „biosiyosat“ deb nomlagan[7]. Rudolf Kjellénning organitsistik qarashlariga koʻra, davlat kvazibiologik organizm, yaʼni „shaxs ustidan yuqori turuvchi mavjudot“ boʻlgan. Keyinchalik natsistlar ham ushbu atamani oʻzlarining irqiy siyosati doirasida qoʻllashgan; xususan, Hans Reiter 1934-yilgi nutqida irqiy ustunlikka asoslangan millat va davlat konsepsiyasini ifodalash uchun aynan shu termindan foydalangan[8].

Zamonaviy AQSh siyosatshunoslik tadqiqotlarida ushbu atamaning qoʻllanilishi asosan ikki guruhga boʻlinadi: birinchi guruh — Michel Foucault tomonidan berilgan maʼnoni (hayot ustidan ijtimoiy va siyosiy hokimiyatni anglatuvchi) qoʻllovchi poststrukturalistlar boʻlsa, ikkinchi guruh — uni biologiya va siyosatshunoslik oʻrtasidagi aloqalarni oʻrganuvchi tadqiqotlarni ifodalash uchun ishlatuvchilardir[8]. Michel Foucault ijodida biosiyosat „bio-hokimiyat“ (siyosiy hokimiyatning inson hayotining barcha jabhalariga tatbiq etilishi va taʼsiri) vositasida aholini tartibga soluvchi boshqaruv uslubini anglatadi[5][3].

Manbalar

  1. ↑ Michel, Foucault. Society Must Be Defended, 1975 — 241–244, 252-bet. 
  2. ↑ Foucault, Michel. Society Must Be Defended: Lectures at the Collège de France, 1975–1976. New York, NY: St. Martin's Press, 1997 — 242-bet. ISBN 0312422660. 
  3. ↑ 3,0 3,1 Michel Foucault: Security, Territory, Population, p. 1 (2007)
  4. ↑ 4,0 4,1 Roberto Esposito. Bios: Biopolitics and Philosophy. U of Minnesota Press, 2008 — 16-bet. ISBN 978-0-8166-4989-1. 
  5. ↑ 5,0 5,1 Foucault. Religion and culture: Michel Foucault. Taylor & Francis, 1999. ISBN 0-415-92362-X. 
  6. ↑ Gunneflo, Markus (2015). "Rudolf Kjellén: Nordic biopolitics before the welfare state". Retfærd 35 (3). ISSN 0105-1121. https://lup.lub.lu.se/search/publication/014e3f7b-0a6b-4535-8e83-d04a04d2008c. 
  7. ↑ Thomas Lemke. Biopolitics: An Advanced Introduction. NYU Press, 2011 — 9–10-bet. ISBN 978-0-8147-5241-8. 
  8. ↑ 8,0 8,1 Liesen, Laurette T. and Walsh, Mary Barbara, The Competing Meanings of 'Biopolitics' in Political Science: Biological and Post-Modern Approaches to Politics (2011). APSA 2011 Annual Meeting Paper SSRN 1902949

Adabiyotlar

  • Bird, Greg and Heather Lynch (2019). "Introduction to the Politics of Life: A Biopolitical Mess." European Journal of Social Theory 22(3), pp. 301–316.
  • Campbell, Timothy and Adam Sitze (2013). Biopolitics: A Reader. Duke University Press.
  • Campbell, Timothy (2011). Improper Life: Technology and Biopolitics from Heidegger to Agamben. Minneapolis: University of Minnesota Press.
  • Ojakangas, Mika (2016). On the Greek Origins of Biopolitics: A Reinterpretation of the History of Biopower. Routledge
  • Roper, Allen G (1913). Ancient eugenics, the Arnold prize essay for 1913 Oxford: Blackwell
  • Brianna Theobald (2019). Reproduction on the Reservation: Pregnancy, Childbirth, and Colonialism in the Long Twentieth Century. University of North Carolina Press. ISBN 9798890854865.
  • Research in Biopolitics: Volume 1: Sexual Politics and Political Feminism Glendon A Schubert. Editor Albert Somit (1991)
  • Research in Biopolitics: Volume 2: Biopolitics and the Mainstream: Contributions of Biology to Political Science Editor Albert Somit (1994)
  • Research in Biopolitics: Volume 3: Human Nature and Politics Editors Steven A. Peterson Albert Somit (1995)
  • Research in Biopolitics: Volume 4: Research in Biopolitics Editors Albert Somit Steven A. Peterson (1996)
  • Research in Biopolitics: Volume 5: Recent Explorations in Biology and Politics Editors Albert Somit Steven A. Peterson (1997)
  • Research In Biopolitics: Volume 6: Sociobiology and Politics Editors Albert Somit Steven A. Peterson (1998)
  • Research In Biopolitics: Volume 7: Ethnic Conflicts Explained By Ethnic Nepotism Editors Albert Somit Steven A. Peterson (1999)
  • Research In Biopolitics: Volume 8: Evolutionary Approaches In The Behavioral Sciences: Toward A Better Understanding of Human Nature Editors Steven A. Peterson Albert Somit (2001)
  • Research In Biopolitics: Volume 9: Biology and Political Behavior: The Brain, Genes and Politics – the Cutting Edge; Editor Albert Somit (2011)

Havolalar

"https://ziyosfera.uz/index.php?title=Biosiyosat&oldid=329402" dan olindi