Hukumat

Hukumat — davlatning oliy kollegial ijroiya organi[1][2][3][4]. Hukumat davlat boshqaruv tizimining muhim qismi boʻlib, u mamlakatning siyosiy, iqtisodiy, ijtimoiy va huquqiy yoʻnalishlarini belgilash va boshqarish uchun masʼul hisoblanadi. Hukumat davlatning barcha fuqarolari manfaatlarini himoya qilish, qonunlar ijrosini taʼminlash va barqaror rivojlanishni taʼminlash uchun faoliyat yuritadi.Hukumat turli mamlakatlarda turlicha nom bilan ataladi: Vazirlar Kengashi (Fransiya, Italiya, Polsha), Vazirlar Mahkamasi (Buyuk Britaniya, Oʻzbekiston), davlat kengashi (XXR) va hokazo. Hukumat partiyasiz, bir partiyali va koalitsion boʻlishi mumkin. Hukumat tuzish tartibi boshqaruv shakliga bogʻliq boʻladi. Parlamentar mamlakatlarda hukumatni davlat boshligʻining topshirigʻiga koʻra bir palatali parlamentda yoki ikki palatali parlementning quyi palatasida koʻpchilik oʻringa ega boʻlgan partiyaning yetakchisi (koalitsion hukumatda partiyalar yetakchilaridan biri) — tomonidan shakllantiriladi. Prezidentlik respublikalarida hukumat prezident tomonidan shakllantiriladi, bunda bir qator mamlakatlarda (Belorussiya, Qozogʻiston, Qirgʻiziston va boshqalar) prezident tomonidan tayinlangan hukumat aʼzolarining har biri parlament tomonidan tasdiqlanishi kerak. Hukumat aʼzolari (vazirlar, davlat kotiblari va boshqalar) davlat boshqaruvining muayyan markaziy idoralariga boshchilik qiladilar. Parlamentar mamlakatlarda ular, odatda, parlement aʼzolari boʻlishi kerak, prezidentlik respublikalarida va qoidaga koʻra, yarim prezidentlik respublikalarida ham vazirlik lavozimi va deputatlik mandatini birga qoʻshib olib borish mumkin emasligi qoidasi amal qiladi. Parlamentar davlatlarda hukumat parlament oldida (ikki palatali parlementda quyi palata oldida) kollegial tarzda javobgar boʻladi. Parlamentdagi koʻpchilik tarqalib ketganda (masalan : hukumat koalitsiyasi boʻlganda) hukumat isteʼfoga ketishi kerak yokl parlament tarqatib yuborilib, muddatidan ilgari saylovlar oʻtkazish lozim boʻladi. federativ davlatlarda markaziy hukumat va federatsiya tarkibiga kiruvchi davlat tuzilmalari (shtatlar, viloyatlar) hukumati mavjud boʻladi. Hukumat yoki toʻliq tarkibda ishlashi mumkin, yoki hukumat boshligʻi tor kollegiya (Buyuk Britaniya, Hindiston va boshqa mamlakatlarda kabinet) tuzadi. Hukumat oʻz tarkibidan yordamchi hukumat qoʻmitalari tashkil etishi mumkin. Hukumat qarorlari siyosiy direktivalar tusida ham, normativ hujjatlar yoki qonun loyihalari koʻrinishida ham rasmiylashtiriladi (odatda alohida vazirliklar tomonidan ishlab chiqiladi), keyin parlament tasdigʻiga kiritiladi.
Oʻzbekistonda hukumat Vazirlar Mahkamasi deb nomlanadi. U ijtimoiy hayotning barcha sohalariga rahbarlik qiladi. Hukumat tarkibi Prezident tomonidan shakllantiriladi (yana qarang Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi).
Hukumat tushunchasi va uning ahamiyati
Hukumat jamiyat hayotining turli sohalarini boshqarish uchun yaratilgan siyosiy institutdir. Uning asosiy maqsadi davlatning barqarorligini taʼminlash, fuqarolar huquq va erkinliklarini himoya qilish, iqtisodiy oʻsish va ijtimoiy taraqqiyotga hissa qoʻshishdan iborat. Hukumat tizimi har bir davlatning siyosiy tuzilishiga qarab farqlanadi va turli xil shakllarga ega boʻlishi mumkin.
Hukumat shakllari
Hukumatlarning tashkil etilish shakllari mamlakatning siyosiy tizimi va davlat tuzilishiga bogʻliq. Asosiy hukumat shakllari quyidagilardan iborat:
1. Monarxiya
Monarxiya – davlat boshqaruvi bir shaxs, yaʼni monarx (qirol, imperator yoki sulton) tomonidan amalga oshiriladigan siyosiy tizimdir. Monarxiya ikki xil boʻladi:
- Mutlaq monarxiya – monarx toʻliq va cheklanmagan hokimiyatga ega (masalan, Saudiya Arabistoni, Bruney);
- Konstitutsiyaviy monarxiya – monarxning vakolatlari konstitutsiya bilan cheklangan boʻlib, davlat boshqaruvi asosan parlament va bosh vazir tomonidan amalga oshiriladi (masalan, Buyuk Britaniya, Yaponiya).
2. Respublika
Respublika – davlat hokimiyati saylov yoʻli bilan shakllanadigan hukumat shaklidir. Respublika boshqaruvi asosan quyidagi turlarga boʻlinadi:
- Prezidentlik respublikasi – prezident davlat va hukumat boshligʻi boʻlib, keng vakolatlarga ega (masalan, AQSh, Braziliya, Oʻzbekiston);
- Parlament respublikasi – hukumat boshligʻi bosh vazir boʻlib, davlat boshligʻi esa asosan ramziy vakolatlarga ega boʻlgan prezident yoki monarx boʻlishi mumkin (masalan, Germaniya, Italiya);
- Aralash respublika – prezident va parlamentning vakolatlari muvozanatlangan (masalan, Fransiya, Rossiya).
Hukumat tuzilishi
Hukumat tarkibiga turli davlat organlari kiradi. Ularning asosiylari quyidagilar:
- Ijro hokimiyati – hukumatning asosiy ijrochi organi boʻlib, u davlatni boshqarish, qonunlarni amalga oshirish va davlat siyosatini yuritish uchun masʼuldir. Masalan, vazirlar mahkamasi va turli vazirliklar.
- Qonun chiqaruvchi hokimiyat – parlament yoki qonun chiqaruvchi organ qonunlarni ishlab chiqadi va qabul qiladi.
- Sud hokimiyati – sudlar qonunlarning ijrosini taʼminlash va fuqarolarning huquqlarini himoya qilish uchun masʼul.
Hukumatning asosiy funksiyalari
Hukumat jamiyat va davlat barqarorligini taʼminlash uchun quyidagi funksiyalarni bajaradi:
- Ichki siyosat – ijtimoiy barqarorlik va qonun ustuvorligini taʼminlash;
- Tashqi siyosat – boshqa davlatlar bilan diplomatik va iqtisodiy aloqalarni yoʻlga qoʻyish;
- Iqtisodiy boshqaruv – davlat byudjeti, soliqlar va iqtisodiy siyosatni boshqarish;
- Mudofaa va xavfsizlik – milliy xavfsizlikni taʼminlash va harbiy mudofaani boshqarish;
- Ijtimoiy taʼminot – sogʻliqni saqlash, taʼlim, pensiya tizimi va boshqa ijtimoiy xizmatlarni taʼminlash.
Manbalar
- ↑
Экономика. Толковый словарь. Muharrir(lar) д. э. н. Осадчая И.М Mamlakat Москва Nashr etilgan sanasi 2000 Nashriyot ИНФРА-М - ↑
Юридический словарь Muallif(lar) И. С. Масликов Nashr etilgan sanasi 2010 Nashriyot Дашков и Ко ISBN 978-5-394-01098-9 - ↑
Современный толковый словарь русского языка. В 3 томах Muallif(lar) Т. Ф. Ефремова Muqova artist(lar)i 3 Nashriyot АСТ ISBN 5-17-035822-9 - ↑
Большой энциклопедический словарь Muharrir(lar) A.M. Proxorov Nashr etilgan sanasi 2002 Nashriyot Большая Российская энциклопедия ISBN 5-85270-160-2
| Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |
| Ushbu maqola çaladir. Siz uni boyitib, ZiyoSferaga yordam berişingiz mumkin. Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |