Kontent qismiga oʻtish

Ruqayya bint Husayn

ZiyoSfera, erkin ensiklopediya
Ruqayya bint al-Husayn
arabcha: رُقَيَّة بِنْت ٱلْحُسَيْن‎‎

Ruqayya bint Husayn ismining nasx uslubida bitilgan xattotlik namunasi
Tavalludi tax. milodiy 676-yil
Madina, Umaviylar xalifaligi
Vafoti tax. milodiy 680-yil
Damashq, Umaviylar xalifaligi
Dafn etilgan joyi Sayyida Ruqayya masjidi, Damashq
Otasi Husayn ibn Ali

Ruqayya bint al-Husayn (رُقَيَّة بِنْت ٱلْحُسَيْن (arab tili)) islom paygʻambari Muhammadning chevarasi va Husaynning qizi boʻlgani aytiladi. Husayn va uning kichik tarafdorlaridan iborat guruh 680-yilda Karbalo jangida Umaviy xalifa Yazid buyrugʻi bilan shafqatsizlarcha qirgʻin qilingach, ularning ayollari va bolalari esa asir olinib, poytaxt Damashq shahriga olib ketilgan. Aytishlaricha, Ruqayya taxminan 3 yoshida, ehtimol, uni asir olganlarning unga boʻlgan shafqatsiz munosabati oqibatida vafot etgan. Damashqdagi Sayyida Ruqayya masjidi shialarning mashhur ziyorat maskani hisoblanadi.

Ota-onasi

Baʼzi ilk tarixchilar Husayn ibn Alining faqat ikki qizi — Fotima va Sakinani sanab oʻtadi[1][2][3]. Ular qatoriga sunniy mualliflar Ibn Sa'd (d. 845) va al-Baladhuri (d. 892), shuningdek oʻn ikki imomiy mualliflar al-Mufid (d. 1022) va al-Tabarsi (d. 1153) kiradi[1]. Baʼzi mualliflar uchinchi qiz sifatida Zaynabni qoʻshadi[1][2]. jumladan, oʻn ikki imomiy Ibn Shahrashub (d. 1192) va Imodiddin at-Tabariy (d. tax. 1300)[1]. Nihoyat, boshqalar Husaynning toʻrt qizi boʻlganini xabar qilgan, ular orasida shia Bahouddin al-Irbiliy (d. 1293-4) va sunniy Ibn Talha Shofeʼiy (d. 1339) bor. Bu toʻrt qizdan soʻnggi muallif faqat Fotima, Sakina va Zaynabning ismini keltiradi[2]. Mashhur qomusiy olim Ibn Fondoʻq (d. 1170) toʻrt qizni Fotima, Sakina, Zaynab va Umm Kulsum deb sanaydi, biroq oxirgi ikkisining bolaligida vafot etganini taʼkidlaydi[1][4]. Ibn Fondoʻq boshqa joyda Husayndan keyin Fotima, Sakina va Ruqayya qolganini yozadi[1][2]. bu esa Ruqayya Umm Kulsum bilan ayni shaxs boʻlishi mumkinligini anglatadi[4]. Shunday qilib, Fotima va Sakinadan tashqari manbalar turlicha maʼlumot beradi va baʼzilari Ruqayyani Husayn qizlari qatorida sanaydi[5].

Bu ism Husaynning jang maydoniga soʻnggi bor yoʻl olishidan oldin oilasi bilan vidolashuv soʻzlari haqidagi ayrim rivoyatlarda ham tilga olinadi, biroq oʻn ikki imomiy ulamo M. Rayshahriy (d. 2022)ning yozishicha, bu Muslim ibn Aqilning xotini, Husaynning Kufaliklar huzuridagi oʻldirilgan elchisi boʻlgan Ruqayya bint Aliga ham ishora boʻlishi mumkin[6]. Ruqayya ismi Husayn haqidagi, Ja'far al-Sadiq (d. 765)ning sahobasi boʻlgan Sayf ibn Umayra Naxaʼiyga nisbat berilgan sheʼrda ham ikki marta uchraydi; Jaʼfar as-Sodiq oʻn ikki imomiy shialikdagi oltinchi imomdir, biroq bu sheʼrning Sayfga nisbat berilishi aniq emas[2]. Uning onasi haqida hozir juda kam maʼlumot maʼlum[2]. Karbalodan koʻp oʻtmay vafot etgan Husayn farzandi baʼzan Sakina deb koʻrsatiladi[7][8][9].

Vafoti

Yana qarang: Karbalo jangi
Karbalo qirgʻinining yillik xotira marosimi paytida, „Ey Ruqayya!“ yozuvli qizil boshbogʻ taqqan bola

Husayn milodiy 680-yilda Umaviy xalifa Yazid ibn Muoviyaning hokimiyatga kelishini qoraladi. Yazidning vakillari undan bayʼat qilishni talab qilganida, Husayn avval oʻz ona shahri Madinadan Makkaga ketdi, keyinroq oilasi va kichik tarafdorlar guruhi hamrohligida Kufa tomon yoʻl oldi. Ular shahar yaqinida toʻxtatib qolindi va Umaviy qoʻshinlari tomonidan qirgʻin qilindi; qoʻshinlar avval ularni bir necha kun qurshab turib, yaqin atrofdagi Furot daryosiga borish yoʻlini uzib qoʻygan edi[3]. Jangdan keyin ayollar va bolalar asir olinib, Kufa, soʻng poytaxt Damashqga olib ketildi[10]. Husaynning bir qizi asirlikda vafot etgani haqidagi eng qadimgi maʼlumot Imodiddin at-Tabariyning Kamel al-bahai asarida uchraydi, biroq unda uning ismi keltirilmagan[1][2]. U ayollarning Husaynning oʻlimini uning yosh bolalaridan, ular Yazid saroyiga olib kelinguncha, yashirib kelganini yozadi. U yerda Husaynning toʻrt yoshli qizi bir kecha yigʻlab uygʻonib, otasini soʻradi va uni tushida gʻamgin hamda iztirobda koʻrganini aytdi. Ayollarning yigʻisi Yazidni uygʻotdi va u odamlaridan buning sababini bildi. Yazid Husaynning boshini bolaning oldiga olib kelishni buyurdi. Bu dahshatli zarba bolani kasal qildi va u keyingi kunlarda vafot etdi[1][2][11]. At-Tabariy foydalangan manba sunniy olim Qosim ibn Muhammad ibn Ahmad al-Maʼmuniyning bizgacha yetib kelmagan al-Hawiya fi masalib Mu'awiya asari edi[1][2].

Soʻfiy olim Husayn Koshifiy (d. 910) oʻzining shahidlar haqidagi Rawzat al-shuhada asarida shunga oʻxshash rivoyatni keltiradi, yana bolaning ismini aytmaydi; bu safar maʼlumot Najmiddin Qosim Madhmakiniyning dastlabki toʻrt xalifa, Husayn va uning akasi Hasan (d. 670) haqidagi Kanz al-ghara'ib fi ghasas al-aja'ib kitobidan olingan[1][2]. Ikki talqin oʻrtasidagi asosiy farq shundaki, keyingi talqinda bola oʻsha kechaning oʻzida vafot etadi va keyingi manbalar aynan shuni xabar qiladi[12]. Baʼzi keyingi manbalarda bu bola Ruqayya yoki Zubayda deb aniqlashtiriladi[1][2] Qajarlar davridagi Karbalo voqealarini marosimiy xotirlashda keng tarqalgan rivoyatga koʻra, Ruqayya otasini tushida koʻrib, unga qoʻshilishga ruxsat berilishini soʻrab duo qilgan. U koʻp oʻtmay vafot etgan va uning oʻlimi shahidlikning bir turi sifatida qaralgan; shu orqali u Umaviylar qoʻlidagi azob-uqubatdan xalos boʻlgan[13]. Baʼzi zamonaviy manbalar Damashqdagi asirlikda vafot etgani aytiladigan Husaynning bu yosh farzandini Sakina deb koʻrsatadi[14][9].

Ziyoratgoh

Asosiy maqola: Sayyida Ruqayya masjidi

Damashqdagi bir ziyoratgoh koʻpincha Ruqayya bilan bogʻlanadi[1]. Boshqalar qatorida, bu oʻn ikki imomiy mualliflar Muhammad Hoshim Xurosoniy (d. 1933-4) va Muhammad Hoiriy Karakiy (milodiy 1548-yilda tirik)ning qarashidir[15]. Baʼzilar esa ziyoratgohni Husayn boshining dafn joyi deb hisoblagan, jumladan sunniy tarixchilar Ibn Kathir (d. 1373) va al-Dhahabi (d. 1348)[1]. Yana ayrimlar uni Ruqayya bint Alining qabri deb xabar qilgan[1], bu qabr esa, ehtimol, Qohirada boʻlishi mumkin[2]. Baʼzi manbalarda qabr ayol bolaniki ekani, joy taʼmiri vaqtida uning jasadi kovlab olinib, qayta dafn etilganiga oid guvohlarning hikoyalari ham bor[1][15]. Shunday qilib, Rayshahriyga koʻra, ziyoratgohning Ruqayya bint al-Husaynga nisbat berilishi aniq emas; biroq u baribir bu joy Ahl al-Bayt, yaʼni Muhammad xonadoni bilan bogʻliq deb hisoblaydi[16]. Shialar ziyorati uchun mashhur manzil boʻlgan bu ziyoratgoh Umaviylar masjidi shimolidagi Suq al-Emara bozorida joylashgan. Milodiy XV asrgacha borib taqaladigan bir necha qayta qurish va kengaytirish ishlari haqida saqlanib qolgan yozuvlar ham mavjud[1]. Hozirgi bino taxminan milodiy 1991-yilda yakunlangan[2], unda Suriya va Eron meʼmorchilik uslublari qorishmasi namoyon boʻlib, koʻzgu, koshin va oq toshlardan keng foydalanilgan[1].

Sayyida Ruqayya masjidi
  • Hovlining koʻrinishi
    Hovlining koʻrinishi
  • Namoz zali
    Namoz zali
  • Masjid qandili
    Masjid qandili
  • Minora
    Minora

Yana qarang

Manbalar

  1. ↑ 1,00 1,01 1,02 1,03 1,04 1,05 1,06 1,07 1,08 1,09 1,10 1,11 1,12 1,13 1,14 1,15 1,16 Khameh-Yar 2023.
  2. ↑ 2,00 2,01 2,02 2,03 2,04 2,05 2,06 2,07 2,08 2,09 2,10 2,11 2,12 Mohtaram-Vakili 2015.
  3. ↑ 3,0 3,1 Madelung 2004.
  4. ↑ 4,0 4,1 Reyshahri 2009, s. 383.
  5. ↑ Haj-Manouchehri 2023.
  6. ↑ Reyshahri 2009, s. 384.
  7. ↑ Pinault 1998, s. 78.
  8. ↑ Pinault 2001, s. 13.
  9. ↑ 9,0 9,1 Nematollahi Mahani 2013, s. 39.
  10. ↑ Veccia Vaglieri 2012.
  11. ↑ Reyshahri 2009, s. 385.
  12. ↑ Reyshahri 2009, s. 386.
  13. ↑ Aghaie 2009, s. 51.
  14. ↑ Pinault 2016, s. 13.
  15. ↑ 15,0 15,1 Reyshahri 2009, ss. 389–92.
  16. ↑ Reyshahri 2009, s. 393.

Adabiyotlar

"https://ziyosfera.uz/index.php?title=Ruqayya_bint_Husayn&oldid=1030784" dan olindi