Al-Qudaiy
Muhammad ibn Salama al-Qudaiy | |
|---|---|
| Shaxsiy maʼlumotlar | |
| Tavalludi |
Abu Abdulloh Muhammad ibn Salama ibn Jaʼfar al-Qudaiy |
| Vafoti | 1062 |
| Dini | Islom |
| Millati | Fotimiy |
| Tanilgan sohasi | Samodagi nur, Fazilatlar xazinasi |
| Kasbi | Sudya, voiz va tarixchi |
Muhammad ibn Salama al-Qudaiy (454/1062-yilda vafot etgan) Shimoliy Afrikadagi Fotimiylar xalifaligida shofiʼiylik mazhabi boʻyicha sunniylarga qozilik qilgan, voizlik va tarixnavislik bilan shugʻullangan. Asli eronlik boʻlgan[1].
Al-Qudaiy yettita muhim asar va boshqa bir qancha kitoblar muallifi boʻlgani bilan mashhur. Qimmatli asarlari qatorida Osmondagi nur va Fazilatlar xazinasi asarlari ham boʻlib, ular Muhammad paygʻambar va Alining vaʼzlari, hadislari, hikmatlari hamda boshqa rivoyat qilingan taʼlimotlarini oʻz ichiga olgan toʻplamlardir[2]. Asl qoʻlyozmalarida biri — paygʻambarning tarjimai holi saqlanib qolgan[3].
Faoliyati
Al-Qudaiy vazir Ali ibn Ahmad al-Jarjaraiy (1045-yilda vafot etgan) huzuridagi devonxonada kotib boʻlgan. Bagʻdodda tugʻilgan boʻlib, vazirning kotib, baʼzilarning aytishicha esa, vazir oʻrinbosari boʻlgan edi[4]. Al-Qudaiy olim al-Muʼayyad fi ad-Din ash-Sheroziy (1078-yilda vafot etgan) bilan bir paytda devonxonada xizmat qilgan. Fotimiylar davrida sunniy aholi ustidan qozilik qilgan. 1053-yilda haj qilgan. 1055-yilda xalifaning elchisi sifatida Vizantiyaga tashrif buyurgan[5].
Al-Qudaiy oʻzining ilmiy faoliyati, ayniqsa hadis ilmi borasidagi bilimi uchun katta hurmat qozongan va koʻplab hadis asarlarida roviylar qatorida tilga olingan. Shofiʼiy faqihi Abu Tohir as-Silafiy (1180-yilda vafot etgan) al-Qudaiy haqida shunday degan: „Uning shuhrati tufayli men batafsil tushuntirib oʻtirmayman.... u ishonchli roviylar qatoriga kiradi“. Shogirdi Ali ibn Makula taʼrifiga koʻra, „turli-tuman fanlar ustasi edi... Misrda uning darajasiga yetadigan boshqa biror kishini bilmayman“[5]. Al-Qudaiy Muhammad paygʻambar haqidagi asardan tashqari, paygʻambarlar va xalifalarning qisqa va loʻnda tarixini ham yozgan[3]. Kirish qismida qisqalikka eʼtibor bergani, biroq bu „koʻngilochar vaqt oʻtkazish va suhbatlashish uchun mutlaqo yetarli“ ekanini taʼkidlagan[6]. Baʼzi hollarda xalifalar haqidagi tarixiy maʼlumoti faqatgina qisqa shaxsiy tavsif hamda hukmronlik davrida faoliyat yuritgan amaldorlarning nomlaridangina iborat boʻlib qolgan[7].
Al-Qudaiyning Fotimiylar tarixi haqidagi asari[8] keyinchalik al-Maqriziy va boshqa olimlar uchun manba vazifasini bajargan[9]. Al-Qudaiyning vafotidan keyin tanazzulga yuz tutgan Fustat shahrining holati haqidagi taʼrif al-Maqriziy uchun shaharning tarixiy joylashuvi haqida maʼlumot berishda asosiy manba boʻlgan[10]. Shuningdek, al-Qudaiy Molikiylik mazhabining eng mashhur qonunlarini oʻz ichiga olgan risola ham yozgan[11].
Al-Qudaiyning hadislar haqidagi kitobi, hadislar toʻplami, keng omma orasida mashhur boʻlgan. Mazkur asarning Ispaniyada saqlanayotgan toʻrtta Morisko varianti maʼlum boʻlib, ularning uchtasi Almonaciddan keltirilgan. Ulardan ikkitasi arab tilida, bittasi toʻliq aljamiado yozuvida, qolgan ikkitasi esa yana ikki tilda yozilgan[12].
Paygʻambarning hayoti haqidagi asari hali oʻrganilmagan. Mazkur asar Shiravayh ad-Daylamiyning asari uchun asos boʻlgan. Ibn Taymiyya mazkur asarni Muhammad haqidagi xayoliy va haddan ortiq maqtovli maʼlumotlari tufayli tanqid qilgan. Bu esa al-Qudaiy mazkur asarida Muhammad paygʻambarga diniy va siyosiy rahbar emas, balki namunali inson sifatida koʻproq eʼtibor berganini koʻrsatadi[3].
Manbalar
- ↑ Religion, learning, and science in the ʻAbbasid period, 1. publ., Cambridge: Cambridge University Press, 2006 — 211-bet. ISBN 9780521028875. „In the middle of the fifth/eleventh century, al-Quda'i was at work in Egypt. He was Iranian by birth (...)“
- ↑ Quṭbuddin, Tahera. A treasury of virtues : sayings, sermons and teachings of ʻAlī al-Qāḍī al-Quḍāʼi : with the one hundred proverbs attributed to al-Jāhiẓ. New York: New York University Press, 2016 — xvii-xviii-bet. ISBN 9781479896530.
- ↑ 3,0 3,1 3,2 Katz 2007, s. 8.
- ↑ زرکلي، خير الدين،. الأعلام: قاموس تراجم لأشهر الرجال والنساء من العرب والمستعربين والمستشرقين (Arabic). بيروت: دار العلم للملايين،, 1979. OCLC 10212913.
- ↑ 5,0 5,1 Qutbuddin 2013, s. 15.
- ↑ Rosenthal 1968, s. 292.
- ↑ Rosenthal 1968, s. 87.
- ↑ MS Pococke 270, Bodleian Library, Oxford
- ↑ Daftary 1992, s. 146.
- ↑ Walker 2002, s. 145.
- ↑ Rosenthal 1968, s. 420.
- ↑ Harvey 2008, s. 146.
Adabiyotlar
- Daftary, Farhad. Ismāʻı̄lı̄s: Their History and Doctrines. Cambridge University Press, 1992-07-01 — 146-bet. ISBN 978-0-521-42974-0.
- Harvey, L. P.. Muslims in Spain, 1500 to 1614. University of Chicago Press, 2008-09-15. ISBN 978-0-226-31965-0. Qaraldi: 2013-yil 13-mart.
- Katz, Marion Holmes. The Birth of the Prophet Muḥammad: Devotional Piety in Sunni Islam. Routledge, 2007-07-30 — 8-bet. ISBN 978-0-415-77127-6. Qaraldi: 2013-yil 13-mart.
- Qutbuddin, Tahera. A Treasury of Virtues: Sayings, Sermons and Teachings of 'Ali. NYU Press, February 2013 — 15-bet. ISBN 978-0-8147-7185-3. Qaraldi: 2013-yil 13-mart.
- Rosenthal, Franz. A History of Muslim Historiography. Brill Archive, 1968. GGKEY:0A2FDA6UL61. Qaraldi: 2013-yil 13-mart.
- Walker, Paul Ernest. Exploring An Islamic Empire: Fatimid History and Its Sources. I.B.Tauris, 2002-08-03 — 145-bet. ISBN 978-1-86064-692-8. Qaraldi: 2013-yil 13-mart.