Al-Mutavakkil Ali al-Mutahhar

Imom al-Mutavakkil Ali al-Mutahhar (arabcha: المطهر بن محمد‎‎) sanolik Yaman hukmdori boʻlib, 1436-yildan 1474-yilgacha hukmronlik qilgan. U ajdodlari paygʻambar Muhammaddan boʻlgan Qosimiylar sulolasiga mansub edi. Oʻz hukmronligini Qur’on va Sunnat asosida olib borgan va hadis ilmi boʻyicha bir qancha asarlar, shu jumladan Muhammadni madh etuvchi sheʼrlar qoldirgan.

Imomlik uchun raqobat

Al-Mutahhar ibn Muhammad soʻnggi uch avlod davomida imom bergan oilaning yaqin qarindoshi emas edi. U 14-avlodda Zaydiya firqasi tashkilotchisi al-Qosim ar-Rassi (vafoti 860) ning avlodi edi^[1]. 1436-yilda Yaman vabo tarqalgan va keksa imom al-Mansur Ali vafot etgan. Shunda al-Muttahar u imomatga daʼvat – oʻzining daʼvatiini ilgari surgan uch nafar nomzoddan biri edi. U al-Mutavakkil al-Mutahhar faxriy unvonini oldi. Qolgan ikki daʼvogar al-Mahdiy Solih ad-Din (vafoti 1445) va al-Mansur an-Nosir (vafoti 1462) edi. Shulardan al-Mansur dastlab hukmronlikni oʻz qoʻliga olib, ikki raqibini hibsga oldi. Al-Mahdiy asirlikda vafot etgan boʻlsa, al-Mutavakkil maʼlum vaqtdan soʻng oʻzini asir olgan kishi tomonidan ozod qilindi^[2]. Bir paytlar qudratli boʻlgan Rasuliylar sulolasi tez sur’atlar bilan tanazzulga yuz tutib, 1442–1454-yillarda butunlay qulab tushdi. 1454-yilda yangi tekisliklar davlati – Tohiriylar sulolasi hokimiyatni qoʻlga oldi. Ular Zaydiya davlatining ahvolini ilk kundan boshlab imkon qadar ogʻirlashtirishga harakat qildilar.

Hududiy yoʻqotishlar

Bir qancha toʻqnashuvlardan soʻng, Tohiriy sulton Ali 1460-yilda vaqtincha Zamarmni egalladi. Keyingi yili Ali bir zaydiya qoʻzgʻolonchisining yordami bilan Sanoni qoʻlga kiritib, al-Mutavakkilni shahardan quvib chiqishga muvaffaq boʻldi^[3]. Imomning oʻgʻillaridan biri mulk egasi sifatida tayinlanib, Tohiriylar noibi al-Baʼdaniy bilan birgalikda hokimiyatni yuritdi. Biroq allaqachon 1464-yilda raqib imom al-Mu’ayyad Muhammad Sano shahrini harbiy hiyla yoʻli bilan egallab, 1503-yilda vafotiga qadar uni oʻz qoʻlida ushlab turdi^[4]. Al-Mutavakkil al-Mutahhar 1474-yilda Zamarmda vafot etdi va uning oʻrni yana uch nafar imomlik daʼvogarlari tomonidan talab qilinib, Zaydiya yurtlaridagi murakkab siyosiy manzarani yanada chigallashtirdi. Al-Mutavakkil bir qator asarlar, paygʻambar Muhammadni madh etuvchi sheʼrlar va fiqhiy savollarga javoblar qoldirdi. Uning nabirasi Yahyo ibn al-Muxtor ibn al-Mutahhar Tohiriy sulton Amir davrida Taizning amiri boʻlgan^[5].

Yana qarang

Adabiyotlar

↑ The filiation is: al-Qasim ar-Rassi – al-Husayn – Abdallah – Yahya – Abd ar-Rahman – al-Husayn – Muhammad – Muhammad – Ali – Hamzah – al-Husayn – Yahya – Sulayman – Muhammad – al-Mutawakkil al-Mutahhar. See Carl Brockelmann, Geschichte der arabischen Litteratur, Vol. I. Leiden 1943, p. 231.
↑ Imam Zaid bin Ali Cultural Foundation, .http://www.izbacf.org/page_display.php?book_id=37&page_num=51 (in Arabic).
↑ R. B. Serjeant & R. Lewcock, Sanʼaʼ; An Arabian Islamic City. London 1983, p. 67.
↑ Lein O. Schuman, Political History of the Yemen at the Beginning of the 16th Century. Groningen 1960, p. 52-3
↑ Carl Brockelmann, p. 231

Oʻtmishdoshi: al-Mansur Ali ibn Solih ad-Din	Zaydiya Yaman imomi 1436–1474	Vorisi: An-Nosir Muhammad bin Yusuf, al-Hodiy Izz ad-Din va al-Mansur Muhammad

[1] The filiation is: al-Qasim ar-Rassi – al-Husayn – Abdallah – Yahya – Abd ar-Rahman – al-Husayn – Muhammad – Muhammad – Ali – Hamzah – al-Husayn – Yahya – Sulayman – Muhammad – al-Mutawakkil al-Mutahhar. See Carl Brockelmann, Geschichte der arabischen Litteratur, Vol. I. Leiden 1943, p. 231.

[2] Imam Zaid bin Ali Cultural Foundation, .http://www.izbacf.org/page_display.php?book_id=37&page_num=51 (in Arabic).

[3] R. B. Serjeant & R. Lewcock, Sanʼaʼ; An Arabian Islamic City. London 1983, p. 67.

[4] Lein O. Schuman, Political History of the Yemen at the Beginning of the 16th Century. Groningen 1960, p. 52-3

[5] Carl Brockelmann, p. 231

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]