Al-Fadl ibn Sahl

Al-Fadl ibn Sahl
	; Xalifa al-Maʼmun va al-Fadl (unvoni Zul Riasatayn) nomlari yozilgan Abbosiylar oltin dinori
Tavalludi	tax. 770; Xuroson, Abbosiylar xalifaligi
Vafoti	Saraxs, Abbosiylar xalifaligi (hozirgi Eron)
Kasbi	Vazir va amaldor
Faoliyat yillari	tax. 813—817
Otasi	Sahl
Qarindoshlari	Hasan (ukasi); Buran (jiyani)

Abulabbos al-Fadl ibn Sahl ibn Zazanfarux al-Saraxsiy (arabcha: أبو العباس الفضل بن سهل بن زادانفروخ السرخسي‎‎; 818-yilda vafot etgan), unvoni Zul-Riasatayn (arabcha: ذُو الرَّياسَتَيْن‎‎, „ikki lavozim egasi“) Xurosonda abbosiylar davrida xalifa al-Maʼmun (h. 813–832) qoʻl ostida xizmat qilgan mashhur forsiy vazir^[1]. Al-Maʼmun va uning ukasi al-Amin (h. 809–813) oʻrtasidagi fuqarolar urushida hal qiluvchi rol oʻynagan va 817-yilgacha Abbosiylar xalifaligining vaziri lavozimida xizmat qilgan.

Oilasi

Fadlning otasi Sahl kufalik zardushtiy boʻlib, islom dinini qabul qilgan va barmakiylar xizmatiga kirgan. Barmakiy Yahyo ibn Xolidning daʼvati bilan Fadl ham, ehtimol 806-yilda islom dinini qabul qilib, xalifa Horun ar-Rashid hamda uning oʻgʻli al-Ma’mun xizmatiga kirgan^[2].

Fadl Horun ar-Rashid vafotidan soʻng taxt uning oʻgʻillari oʻrtasida nizoli boʻlishini juda erta anglab, fors kanizagidan tugʻilgan al-Maʼmunni Eron hududlarida oʻz mavqeini mustahkamlash uchun otasining Xurosonga qilgan yurishiga hamroh boʻlishga undadi. Voqealar Fadl bashorat qilganidek sodir boʻlgach, al-Maʼmun oʻz akasi al-Amin bilan boʻlgan fuqarolar urushi davrida Fadlni oʻzining bosh maslahatchisi va ishonchli yordamchisiga aylantirdi.

Siyosiy mavqei

Al-Aminni magʻlubiyatga uchratgan al-Maʼmun butun sharqiy islom dunyosida, birinchi navbatda, Eron yerlarida yangi xalifa boʻlib, Fadlni ushbu hududlarning vaziri va amiri etib tayinladi. Oʻzining fuqarolik va harbiy rahbar sifatidagi mahalliy vazifasi tufayli ikki lavozim egasi degan maʼnoni anglatuvchi ذو الرئاستين faxriy unvoniga sazovor boʻlgan^[3]. Bundan tashqari, ulkan boylik va avloddan-avlodga oʻtadigan mulk bilan taqdirlandi^[2]. Fadlning ukasi al-Hasan ibn Sahl ham Moliya vaziri etib tayinlandi^[2].

Al-Maʼmun toʻrtinchi fitnada gʻalaba qozongan boʻlsa-da, bir qancha qoʻzgʻolonlarga va arab zodagonlarining kuchli qarshiligiga duch keldi. Bu qarshilik, ayniqsa, Bagʻdod va Suriyada yaqqol namoyon boʻldi. Tarixchilar al-Azraqiy va Ibn Babuyaning maʼlumotlariga koʻra, Fadl Xuroson va unga qoʻshni hududlarga bir necha harbiy yurishlar uyushtirgan. Bu yurishlar natijasida mahalliy hukmdorlar, jumladan qarluq turklari (ularning rahbarlari qochishga majbur boʻlgan) hamda Kobulshohlar qatʼiy magʻlubiyatga uchragan. Bu gʻalabaning ahamiyatini eʼtibordan chetda qoldirish mumkin emas. Chunki Fadl nafaqat imperiyaning sharqiy chegarasini mustahkamladi, balki al-Maʼmun qoʻshini uchun yangi yollanma askarlar va harbiy qullarning oqimini ham taʼminladi.

Abbosiylar xalifaligi tarixida muhim burilish nuqtasi al-Maʼmunning oʻz vorisi etib Ali ar-Rizo nomli shia imomini tayinlashi boʻldi. Ali ar-Rizoning voris etib tayinlanishi, xalifaning umumiy shiaparast munosabati hamda al-Maʼmunning xalifalikning arablar markazi Iroqda emas, balki forslar yashaydigan mashhur shahar Marvda istiqomat qilishni davom ettirishi xalifaning dushmanlariga imkoniyat yaratdi. Natijada, xalifa va uning maslahatchilari fors tarafdorlari deb hisoblanib, „arablarga qarshi“ degan tamgʻa bosildi. Shialar Fadlni xalifalik hokimiyatini yashirincha egallab olish hamda Sosoniylar imperiyasini tiklashga urinishda ayblashgan. Baʼzi manbalarga koʻra, Fadl keyinchalik xalifa taklif qilgan katta miqdordagi boylikni rad etib, tinch va zohidona hayot kechirish maqsadida oʻz lavozimini tark etgan^[2].

Oʻlimi

818-yil 13-fevral kuni Fadl Xurosonning shimolida joylashgan Saraxs shahridagi hammomda sirli tarzda oʻlim topdi. Turli maʼlumotlarga koʻra, Fadl vafot etganida 41 yoshdan 60 yoshgacha oraliqda boʻlgan. Baʼzi mish-mishlarga qaraganda, xalifaning oʻzi uning qatl etilishini buyurgan ekan. Qisqa vaqt ichida Ali ar-Rizo ham vafot etdi. Koʻpchilik zamonaviy tarixchilar, al-Maʼmunning ular bilan qalin doʻstligi va birdamligi (xalifa ular bilan nikoh orqali qarindosh boʻlgan), shuningdek, siyosat va xalifalikning birligi masalalariga qaramay, aynan ikkala erkak oʻlimiga buyruq berganiga ishonishadi^[2].

Fadl oʻzgaruvchan, baʼzida zoʻravonlikka moyil va hukmron siyosatchi ekani bilan tanilgan boʻlsa-da, manfaatparast yoki ochkoʻz boʻlmagan.

Manbalar

↑ The Cambridge History of Iran, Volume 4: From the Arab Invasion to the Saljuqs. Cambridge: Cambridge University Press, 1975. ISBN 0-521-20093-8. „...the Persian al-Fadl b. Sahl, called Dhu'l-Riyasatain...“
↑ ^2,0 ^2,1 ^2,2 ^2,3 ^2,4 Bosworth 1999
↑ Sourdel 1991^{[page needed]}

Adabiyotlar

Bosworth, C. E. (1999). Encyclopaedia Iranica, Online Edition. http://www.iranicaonline.org/articles/fazlb-sahl-b-zadanfarruk. Qaraldi: 3 September 2012.
Kennedy, Hugh. The Prophet and the Age of the Caliphates: The Islamic Near East from the 6th to the 11th Century, Second, Harlow: Longman, 2004. ISBN 978-0-582-40525-7.
Sourdel, Dominique (1965). "al-Faḍl b. Sahl b. Zad̲h̲ānfarūk̲h̲". in Lewis, B.. Encyclopaedia of Islam. Volume II: C–G (2nd nashri). Leiden: E. J. Brill. 731–732 b. OCLC 495469475. http://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-2/al-fadl-b-sahl-b-zadhanfarukh-SIM_2228.

[1] The Cambridge History of Iran, Volume 4: From the Arab Invasion to the Saljuqs. Cambridge: Cambridge University Press, 1975. ISBN 0-521-20093-8. „...the Persian al-Fadl b. Sahl, called Dhu'l-Riyasatain...“

[EIr-2] 2,0 ^2,1 ^2,2 ^2,3 ^2,4 Bosworth 1999

[EI-3] Sourdel 1991^{[page needed]}

[1]

[2]

[3]