Al-Basasiriy

Abulhoris Arslon al-Muzaffar al-Basasiriy (1059-yil 15-yanvarda vafot etgan) turkman qul-askar (mamluk) boʻlib, Iroq buvayhiylari harbiy qoʻmondoni lavozimiga koʻtarilgan edi. Xizmatni oddiy askarlikdan boshlab, oʻz mahorati va sadoqati tufayli yuqori lavozimga erishgan. 1055-yilda Saljuqiylar buvayhiylarni hokimiyatdan siqib chiqargach, al-Basasiriy Misr Fotimiylariga bayʼat keltirdi. Shundan soʻng, Fotimiylar nomidan Bagʻdodni zabt etib, u yerda deyarli bir yil hukmronlik qildi.

Yoshlik davri

Al-Basasiriy (yoki al-Fasasiriy, al-Fasaviy) nomi dastlabki egasining yashash joyi boʻlgan Fors viloyatining Basa (Fasa) shahridan kelib chiqqan. Abulhoris esa kunya boʻlib, asl ismi turkcha Arslondir. Al-Basasiriy buvayhiylar amiri Baho ud-Davlaning (h. 988–1012) ozod qilingan quli (mavlo) boʻlgan. Harbiy faoliyatini faqatgina Bahoning oʻgʻli Jalol ud-Davla hukmronlik davrida (h. 1025–1044) amalga oshirgan. Al-Basasiriy Jalolning jiyani, Fors amiri Abu Kalijar hamda Mosulning raqib Uqayliylar sulolasi bilan boʻlgan nizolarda ishtirok etgan. Shuningdek, buvayhiylar amiri al-Malik ar-Rahimning (h. 1048–1055) sevimli kishilaridan boʻlib, undan Anbar shahrini inʼom qilib olgan edi. Bu davrda Bagʻdoddagi turkiy qoʻshinlar oʻrtasida notinchlik hamda sunniylar va shialar oʻrtasida nizolar avj olgan, kurdlarning doimiy bosqinlari va Uqayliylar bilan urush davom etayotgan davr edi.

Vazir bilan nizo (1054—1055)

Al-Basasiriy 1054-yilda turkiy qoʻshinlarning Bagʻdodda tartibsizlik va talon-taroj uyushtirishlariga qarshilik qila olmadi. Oʻsha yili Uqayliylar yetakchisi Quraysh Baradanga bostirib kirib, al-Basasiriyning tuyalari va otlarini olib ketdi. Noyabr oyida Quraysh Anbarni egallab, rasman buvayhiylar hukmronligidan voz kechgach, Saljuqiy sulton Toʻgʻrulbekning nomini juma xutbasiga qoʻshishni buyurdi.

Ibn al-Asirning Al-Komil fi-t-tarix|toʻliq tarix]]ida yozilishicha, „[Abbosiy] xalifa va Basasiriy oʻrtasidagi begonalashuv shu yilning Ramazon oyida“, yaʼni 1054-yil 4-dekabrdan 1055-yil 2-yanvargacha boʻlgan davrda boshlangan. 1054-yilda al-Basasiriy xalifalik vaziri Ibn al-Muslima bilan turkiylar siyosati masalasida janjallashib qoldi. Vazirni 1052/53-yildan beri Toʻgʻrul bilan aloqada boʻlganlikda aybladi. Ibn al-Muslima, oʻz navbatida, al-Basasiriyning Bagʻdoddagi Quraysh tarafdorlariga qarshi kurashga urinishlarini toʻsib qoʻydi. Bunga javoban, al-Basasiriy vazirning qayigʻini musodara qilib, oylik maoshini toʻxtatib qoʻydi. Shuningdek, xalifa al-Qoimning oylik nafaqasini ham bekor qildi.

1055-yil mart oyida al-Basasiriy Anbarni qayta zabt etdi. Yoʻl-yoʻlakay Dimimma va Falluja qishloqlarini talon-taroj qildi. Unga Mazyadiylar sulolasidan boʻlgan qaynogʻasi Dubays I ham qoʻshildi. Anbarni Uqayliylar vassali Abulgʻanaim ibn al-Muhallabon mudofaa qilgan. Al-Basasiriy manjaniqlar va yunon olovidan foydalanib, minora hamda ayrim mudofaa inshootlarini vayron qildi. Shahar shturm qilinib, Abulgʻanaim yuz nafar xufaja askari bilan qoʻlga olindi.

Vazir bilan ziddiyat al-Basasiriy Bagʻdodga qaytganidan keyin ham davom etdi. 1055-yil iyulida, sunniylarning norozilik namoyishi paytida, vazir baʼzi mutaassiblarni bir kemaga chiqib, nasroniy savdogarga tegishli boʻlgan hamda oʻsha paytda Vositda Buvayhiylar sultoni yonida boʻlgan al-Basasiriyga moʻljallangan sharob idishlarini sindirishga undadi. Sharob nasroniylarga tegishli boʻlgani bois, al-Basasiriy Hanadidan vazirning harakatlari noqonuniy ekanligini eʼtirof etuvchi fatvo olishga erishdi. Shundan soʻng, Ibn al-Muslima al-Basasiriyni shialar bilan hamfikrlikda hamda Abbosiylarning raqibi boʻlmish Fotimiylar xalifaligi bilan aloqada boʻlganlikda aybladi. Vazir turkiy qoʻshinlar va xalifani Basasiriyga qarshi qayrab, uning Bagʻdoddagi uyini yoqib yubordi. Aslida, Fotimiylarning bosh targʻibotchisi al-Muʼayyad fi ad-Din ash-Sheroziy al-Basasiriyga maktublar yoʻllagan boʻlsa-da, bu xatlar unga Toʻgʻrulbek Bagʻdodga kirib kelganidan keyingina yetib borgan.

Ibn al-Muslima sulton al-Malik ar-Rahimga oʻzining sevimli odamini uzoqlashtirishni buyurdi, ammo sulton bunga koʻnmadi. 1055-yil 15-dekabrda Bagʻdoddagi xutbada Makkaga haj safari bahonasi bilan oʻtayotgan Toʻgʻrulbekning nomi tilga olindi. Toʻgʻrulbek 18-dekabr kuni tantanali ravishda shaharga kirib keldi. Saljuqiy qoʻshinlari shaharda ekani sababli tartibsizlik yuzaga keldi. Toʻgʻrulbek 23-dekabr kuni xalqni nazorat qila olmagani uchun buvayhiy sultonni qamoqqa oldi. Al-Malik ar-Rahim Toʻgʻrulbekni kutib olish uchun Vositdan Bagʻdodga qaytib kelgan boʻlsa-da, al-Basasiriy qaynogʻasi Dubaysning saroyiga yoʻl oldi. Toʻgʻrulbek Dubaysga al-Basasiriydan ajralishni buyurgach, u Rahbaga bordi.

Saljuqlarga qarshi Fotimiylar xizmatida (1055—1059)

Rahba noibi

Al-Basasiriy Rahbadan Fotimiylar xalifasi al-Mustansirga (h. 1036–1094) maktub yozib, Qohiraga borish uchun ruxsat hamda Suriya va Misrni saljuqiylardan himoya qilishda yordam soʻradi. Fotimiy vazir al-Yazuriy birinchi soʻrovni rad etgan boʻlsa-da, ikkinchisiga rozilik berdi. Al-Basasiriy Rahba noibi etib tayinlanib, xalifa unga 500 ming oltin dinor, 500 ming dinor qiymatidagi kiyim-kechak, 10 ming kamon, 1000 ta qilich, 500 ta ot hamda koʻp miqdordagi nayza va oʻqlarni joʻnatdi. Al-Muayyad mazkur mahsulotlar hamda tayinlov yorligʻini olib keldi.

1056—1057-yillarda al-Muayyad Suriya va Iroqning bir nechta amirlarini Fotimiylar tarafiga ogʻdirishga erishdi. Al-Basasiriyning sobiq homiysi boʻlgan Dubays avval Toʻgʻrubekka boʻysungan boʻlsa-da, keyinchalik bayʼatini oʻzgartirib, xutbada Fotimiy xalifa nomini tilga olishni buyurdi. Al-Basasiriy bilan yana ittifoqchilik munosabatlarini oʻrnatdi. Avvalgi yillarda al-Basasiriyga muammolar yaratgan Bagʻdod turklari Toʻgʻrulbek hukmronligiga chiday olmay, Suriyaga borib, Basasiriy safiga qoʻshildilar. Al-Basasiriy va Dubaysning turkiylar va baʼzi badaviylar bilan kuchaytirilgan qoʻshini Sinjorga yurish qilib, u yerda Qutalmish va Quraysh boshliq saljuqiylar qoʻshinini magʻlub etdi. Qutalmish asir tushishdan qochib, Ozarbayjonga chekingan boʻlsa-da, jangda yaralangan Quraysh 1057-yil 9-yanvarda taslim boʻldi.

Sinjordagi gʻalabadan soʻng, al-Basasiriy Mosulga kirib, shaharda Fotimiylar xalifasi hukmronligini eʼlon qildi. Bu holat bir necha kun davom etdi, xolos. Toʻgʻrulbek tez orada Mosulni qaytarib olib, Sinjor viloyatini vayron qilishga kirishdi. Al-Basasiriy esa Rahbaga chekindi. Dubays va Quraysh vaqtincha saljuqiylar tomoniga oʻtdilar. Biroq, saljuqiylar qarorgohidagi arablarga qarshi kayfiyat tufayli fikrlaridan qaytdilar. Dubays Jomiyonga bordi, Quraysh esa Rahbada al-Basasiriy safiga qoʻshildi.

1058-yil boshlarida Toʻgʻrulbekning ukasi Ibrohim Inal al-Basasiriy va al-Muayyad bilan kelishuvga erishdi. Unga koʻra, al-Basasiriy va al-Muayyad Ibrohim Inalni akasining taxtini egallashda qoʻllab quvvatlashi, Ibrohim Inal esa xutbaga Fotimiylar xalifasi nomini qoʻshishi kerak edi. Ibrohim Mosulni al-Basasiriyga topshirgan boʻlsa-da, qalʼani qoʻlga kiritish uchun toʻrt oy qamal qilishga toʻgʻri keldi. Bu gal ham gʻalaba uzoqqa choʻzilmay, qalʼani qoʻlga kiritgach, al-Basasiriy Rahbaga chekindi. Toʻgʻrulbek tez orada Mosulni qaytarib olib, Nisibisga yurish boshladi. Al-Basasiriy Damashqqa chekindi.

Bagʻdodning zabt etilishi

Al-Mustansir nomidan al-Basasiriy Bagʻdodda zarb qildirgan oltin dinor

Al-Basasiriy chekinayotgan vaqtda Ibrohim Jibalda qoʻzgʻolon koʻtardi. Toʻgʻrulbekning qoʻzgʻolon bilan band boʻlishi hamda Iroqda saljuqiy qoʻshinlarining deyarli qolmagani al-Basasiriyga qayta bosqinchilik yurishi boshlash imkonini berdi. Tezda Hit va Anbarni egalladi. 1058-yil 27-dekabrda Quraysh va uning 200 otliq askari hamrohligida 400 mamluk otliqlari bilan Bagʻdodga kirdi. Keyingi juma kuni, 1509-yil 1-yanvarda, asosan shialar yashaydigan gʻarbiy Bagʻdodda shialar azoni aytildi. 8-yanvar kuni al-Basasiriy Dajladan oʻtib, sharqiy Bagʻdodni egalladi. Jome masjidida Fotimiylar xalifasining nomi tilga olindi. Keyingi hafta davomida koʻchalarda toʻqnashuvlar boʻlib turdi. 19-yanvar kuni Hasaniy saroyiga hujum qilinib, Abbosiy xalifa al-Qoim oʻzi hamda oila aʼzolarini Quraysh qabilasi himoyasiga topshirdi. Al-Basasiriy 29-yanvar kuni Jome masjidi tashqarisidagi namoz maydonida (musalla) Fotimiylar bayroqlarini hilpiratib, Qurbon hayitini nishonladi.

Bagʻdodning yangi hukmdori boʻlgan al-Basasiriy Abbosiylar sulolasi hokimiyati ramzlari, yaʼni salla (mindil), rido va oʻyma panjara (shibbak) kabilarni oʻz tasarrufiga oldi. Qurayshga shahardan chiqarilib, Hadisada hibsga olingan al-Qoimni nazoratda saqlashga ruxsat berdi. Biroq, vazir Ibn al-Muslimani topshirishni buyurdi. Vazirni koʻchalar boʻylab sazoyi qilib, 1059-yil 16-fevralda qatl ettirdi.

Al-Basasiriy Bagʻdodni zabt etgandan soʻng, Vosit va Basrani ham qoʻlga kiritdi. Biroq, Xuzistonga qilgan yurishi muvafaqqiyatsizlikka uchradi. Xuziston hukmdori Hazorasp ibn Bankir Dubaysdan al-Basasiriy bilan oʻrtada vositachilik qilishni soʻradi. Al-Basasiriyga oʻlpon toʻlashni taklif qildi. Biroq, al-Basasiriy taklifni rad etib, xutba va tangalarda Fotimiylar xalifasi nomini aks ettirishni talab qildi. Hazorasp ham talabni rad etdi. Al-Basasiriy Toʻgʻrulbek qoʻshinlari yaqinlashayotganidan xabar topishi bilan sulh tuzib, Vosit tomon chekinishga qaror qildi. 1059-yil 12-sentyabr kuni shaharga yetib keldi.

1059-yil iyulda Toʻgʻrulbek ukasini magʻlub etdi. Toʻgʻrulbek Bagʻdod hokimiyatini xutba va tangalar oʻz nomida boʻlishi hamda Abbosiy xalifa qayta tiklanishi sharti bilan al-Basasiriyda qoldirishga rozi boʻldi. Al-Basasiriy xalifani saljuqiylardan uzoqlashtirishga urinib koʻrdi. Biroq, al-Qoim bunga rozi boʻlmadi. Quraysh al-Basasiriyni Toʻgʻrulbek hokimiyatini qabul qilishga koʻndirmoqchi boʻlib, rad javobi oldi. Toʻgʻrulbek Bagʻdodga yurish qildi. Al-Basasiriy 1059-yil 14-dekabrda oilasi bilan shaharni tark etdi. Toʻgʻrulbek va Abbosiy xalifa 1060-yil 4-yanvarda shaharga kirib keldi. Bagʻdod masjidlaridagi xutbalarda Fotimiylar nomi qirq marta tilga olingani aytiladi. Bu esa al-Basasiriyning Bagʻdoddagi hukmronligi qirq juma davom etganini anglatadi.

Al-Basasiriy Kufa sari yoʻl olib, Dubays bilan birlashdi. Saljuqiylar otliqlari ularga yetib olganda, Dubays qochib ketdi. Al-Basasiriy esa jangga kirishishni taklif qildi. 15-yanvar kuni al-Basasiriy Kufa shahri yaqinidagi Saky al-Furat degan joyda magʻlubiyatga uchrab, oʻldirildi. Dastlab oʻq tekkan oti halok boʻlgach, al-Basasiriyni saljuqiylar vaziri al-Kunduriyning kotibi oʻldirdi. Uning boshi Bagʻdodga keltirilib, Toʻgʻrubekka topshirildi.

Adabiyotlar

• Canard, Marius (1960). "al-Basāsīrī". in Gibb, H. A. R.. Encyclopaedia of Islam. Volume I: A–B (2nd nashri). Leiden: E. J. Brill. 1073–1075 b. OCLC 495469456. https://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-2/*-SIM_1254. 
• Daftary, Farhad. The Ismāʿı̄lı̄s: Their History and Doctrines, Second, Cambridge: Cambridge University Press, 2007. ISBN 978-0-521-61636-2. 
• The Annals of the Saljuq Turks: Selections from al-Kamil fi'l-Ta'rikh of Ibn al-Athir. Abingdon and New York: Routledge, 2000.