Ahmad ibn Isa ash-Shayboniy
| Ahmad ibn Isa ash-Shayboniy | |
|---|---|
| أحمد بن عيسى الشيباني | |
| Vafoti | 898 |
| Kasbi | Arab yetakchisi |
Ahmad ibn Isa ash-Shayboniy (arabcha: أحمد بن عيسى الشيباني) (898-yilda vafot etgan) - Shaybon qabilasining arab yetakchisi. 882/3-yilda otasi Iso ibn ash-Shayx oʻrniga Diyor Bakrning amalda mustaqil hukmdori boʻlib, tez orada oʻz hukmronligini janubiy Armanistonning ayrim hududlariga ham yoydi. 891/2-yilda Mosul ustidan ham nazoratni qoʻlga kiritdi. Biroq, qayta kuch toʻplagan Abbosiylar xalifaligi bilan toʻqnashgach, shahardan quvib chiqarilib, xalifa al-Mu’tamidning vassali holatiga tushishga majbur boʻldi. 898-yilda vafot etganidan koʻp oʻtmay, xalifa Ahmadning oʻgʻli va merosxoʻri Muhammadni oila boshqaruvi ostidagi soʻnggi hududlardan ham mahrum qildi.
Hayoti
Ahmad Iso ibn ash-Shayx ash-Shayboniyning oʻgʻli boʻlgan. 860-yillarda Iso Abbosiylar xalifaligini izdan chiqargan va viloyatlarda ayirmachilikni kuchaytirgan Samarradagi anarxiyadan foydalanib, qisqa muddat ichida Falastindagi amalda mustaqil boʻlgan badaviylar davlati hukmdoriga aylandi. Oxir-oqibat Falastinni tark etib, Arminiya noibligini oʻz zimmasiga olishga majbur boʻldi. Biroq, mahalliy hukmdorlarga oʻz hukmini oʻtkaza olmagach, 878-yilda viloyatni tashlab, o‘z vatani Jaziraga (Yuqori Mesopotamiya) qaytib ketdi. Bu yerda Amidni poytaxtga aylantirib, Diyor Bakr hukmdori boʻldi[1][2][3].
882/3-yilda Isoning vafotidan keyin Ahmad otasining oʻrnini egalladi. Shuhratparast boʻlgan Ahmad deyarli mustaqil noib lavozimidan foydalanib, Jaziraning qolgan qismi hamda shimolda Armanistonga ham oʻz taʼsirini oʻtkazdi[4]. Otasidan farqli oʻlaroq, Armanistonda xalifalik nomidan rasmiy lavozimga ega boʻlmagan boʻlsa-da, 887-yilda xalifa al-Muʼtamid nomidan deyarli mustaqil arman qirolligiga asos solgan bagratiy shahzodasi Ashot Iga qirollik tojini topshirish uchun borgan[4].
Jazirada, xuddi otasida boʻlgani kabi, Mosulning xalifa rasman tan olgan turkiy hukmdori Isʼhoq ibn Kundoj qarshilik koʻrsatdi. Ibn Kundoj 891/2-yilda vafot etganidan keyingina Ahmad oʻz hududlarini kengaytirishga muvaffaq boʻldi. Avval Mardinni, soʻngra Mosulning oʻzini ham egallab, Ibn Kundojning oʻgʻli Muhammadni u yerlardan quvib chiqardi[2][5]. Ahmadning muvafaqqiyati uzoq davom etmadi. 893-yilda yangi gʻayratli Abbosiy xalifa al-Muʼtazid Jaziraga yurishni amalga oshirib, Mosulni bevosita nazorati ostiga oldi. Natijada, shayboniylarning taʼsir doirasi ularning asl viloyati boʻlgan Diyor Bakr bilan cheklab qoʻyildi[2][4]. Al-Muʼtazid davrida Abbosiylar saltanatining mavqei qayta tiklanganini koʻrgan Ahmad oʻz mavqeini mustahkamlash maqsadida xalifaning iltifotini qozonishga intildi. Shu sababli xalifaning iltimosiga koʻra, Ibn Kundojning xazinasini Bagʻdodga joʻnatdi. Xazinaga qoʻshimcha ravishda koʻplab sovgʻalar, shuningdek qoʻlga olingan xorijiy isyonchini ham joʻnatdi[4]. Al-Mu’tazidning amakivachchasi va maddohi Ibn al-Mu’tazz Ahmadning boʻysunishini maqtagan hamda uning „Vizantiya hududiga oʻtib, nasroniy boʻlishni oʻylagani“ haqida ta’kidlagan. Biroq, Marius Canard fikrdagi ikkinchi qismni shubha ostiga olgan[4].
Ahmad tax. 890-yildan boshlab Armaniston hisobidan oʻz hududlarini kengaytira boshladi. Janubiy Armanistondagi Arzen amiri Abulmagʻra ibn Muso ibn Zurorani hibsga oldi. Abulmagʻra bagratiylar sulolasi bilan qarindosh boʻlib, hatto yashirincha nasroniylikni ham qabul qilgan edi. Ahmad uning mulklarini oʻz hududiga qoʻshib oldi[4][6]. Ashot Iʼning vorisi Smbat I va sojiy Muhammad al-Afshin oʻrtasidagi urushdan foydalangan Ahmad Taron knyazligiga bostirib kirib, Sasonni qoʻlga kiritdi. Shahzoda Dovud vafotidan soʻng, Ahmad oʻz jiyani va vorisi Gurgenni qatl ettirib, butun knyazlikni qoʻlga kiritishga muvaffaq boʻldi (895-yil yoki 896-yil boshlarida)[4][6].
Taron shahzodalari bagratiylar xonadoniga mansub boʻlgani bois, bu harakat Ahmadni podsho Smbat I bilan bevosita nizoga tortdi. Shuning uchun Smbat I Armanistonda xalifaning vakolatli noibi etib tayinlanishiga rozi boʻlish evaziga Shayboniy amirdan Taronni boʻshatishni talab qildi[4][6]. Ahmad talabga rozi boʻlmagach, Smbat I qarshi kurash uchun ulkan qoʻshin toʻpladi (oʻrta asrlar manbalariga koʻra, qoʻshin 60 000 yoki hatto 100 000 kishidan iborat boʻlgan). Smbatning yurishi Vaspurakan hukmdori Gagik Apumrvan Artsrunining sotqinligi tufayli barbod boʻldi. Smbat qoʻshini Gagikni ishonchli yoʻl koʻrsatuvchi deb bilgan edi. Biroq, Gagik ularni ataylab togʻlar osha mashaqqatli soʻqmoqlardan boshlab bordi. Oqibatda, arman lashkari Taronga yetib kelganida, tamomila holdan toygan edi. Gagik askarlarning ruhini tushirish uchun qilgan harakati tufayli keyingi jangda qirol qoʻshini deyarli toʻliq tor-mor etildi. Qirol Smbatning oʻzi esa zoʻrgʻa qochib qutuldi[4][7].
Ahmad 898-yilda vafot etib, oʻrniga oʻgʻli Muhammad taxtga oʻtirdi. Muhammad qisqa muddat hukmronlik qildi. Bir yil oʻtgach, al-Muʼtazid shayboniylar hukmronligiga barham berib, Diyor Bakrni oʻzining toʻgʻridan-toʻgʻri nazoratiga oldi[2][4]. Taronda hokimiyatni oʻldirilgan knyaz Gurgenning amakivachchasi Grigor egalladi[8].
Merosi
Zamonaviy musulmon tarixchilari Ahmad va uning otasini „zoʻravonlik bilan hokimiyatni egallab olganlar“ (ʿalā sabīl al-taghallub) deya qattiq tanqid qilsalar-da, M. Canardning fikricha, „Mesopotamiya arablari yashagan notinch davrda ularning xatti-harakatlari Abbosiylar tuzumining boshqa omadli harbiylariga nisbatan yomon emas edi“[4]. Biroq, barcha shayboniylar singari Iso va Ahmad ham oʻzlarining yuqori darajadagi shoirlik isteʼdodlari bilab hurmat qozonishgan edi[9]. Tarixchi al-Mas’udiy oʻzining hozirda yoʻqolgan Axbor az-zamon asarida Ahmad haqida batafsil ma’lumot yozib qoldirgan[4].
Manbalar
- ↑ Canard (1978), pp. 88–90
- ↑ 2,0 2,1 2,2 2,3 Kennedy (2004), p. 182
- ↑ Ter-Ghevondyan (1976), pp. 25–26, 29, 56–57
- ↑ 4,00 4,01 4,02 4,03 4,04 4,05 4,06 4,07 4,08 4,09 4,10 4,11 Canard (1978), p. 90
- ↑ Canard (1978), pp. 89–90
- ↑ 6,0 6,1 6,2 Ter-Ghevondyan (1976), p. 63
- ↑ Ter-Ghevondyan (1976), pp. 63–64
- ↑ Ter-Ghevondyan (1976), p. 66
- ↑ Bianquis (1997), pp. 391–392
Adabiyotlar
- Bianquis, Thierry (1997). "S̲h̲aybān". in Bosworth, C. E.. Encyclopaedia of Islam. Volume IX: San–Sze (2nd nashri). Leiden: E. J. Brill. 391–392 b. ISBN 978-90-04-10422-8. http://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-2/shayban-SIM_6885.
- Canard, Marius (1978). "ʿĪsā b. al-S̲h̲ayk̲h̲". in van Donzel, E.. Encyclopaedia of Islam. Volume IV: Iran–Kha (2nd nashri). Leiden: E. J. Brill. 88–91 b. OCLC 758278456. http://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-2/isa-b-al-shaykh-SIM_3601.
- Kennedy, Hugh. The Prophet and the Age of the Caliphates: The Islamic Near East from the 6th to the 11th Century, Second, Harlow: Longman, 2004. ISBN 978-0-582-40525-7.
- Ter-Ghewondyan, Aram. The Arab Emirates in Bagratid Armenia. Lisbon: Livraria Bertrand, 1976. OCLC 490638192.