Abdurahmon Katxudaning Sabil-Kuttabi

Abd ar-Rahmon Katxudaning Sabil-Kuttabi
'سبيل وكتاب عبدالرحمن كتخدا'
Umumiy maʼlumot
Turi	sabil favvorasi kuttab boshlangʻich maktabi turargoh qismi
Joylashuvi	Al-Muʼizz li-dinillah koʻchasi, Qohira, Misr
Dizayn va konstruksiya
Meʼmor	Abdurahmon Katxuda

Abdurahmon Katxudaning Sabil-Kuttabi (arabcha: سبيل وكتاب عبدالرحمن كتخدا‎‎) Qohiraning tarixiy tumanida joylashgan qadimiy yodgorlikdir. U ommaviy favvora yoki sabil, boshlangʻich Qur’on maktabi yoki kuttab va unga tutash turar-joy hududidan iborat^{[manba kerak]}. Oʻz davriga xos boʻlgan Misr meʼmorchiligining yorqin namunasi boʻlgan bu inshoot 1744-yilda mahalliy amaldor va meʼmorchilik homiysi Abdurahmon Katxuda tomonidan qurdirilgan.

Tarixiy sharh

Katxudaning Sabil-Kuttabi Qohiraning muhim yodgorliklaridan boʻlib, Al-Muʼizz koʻchasida joylashgan. 1744-yilda qurilgan inshoot qurilish homiysi — 1776-yilda vafot etgan misrlik yanicharlar yetakchisi va mamluk amiri (shahzoda) nomi bilan ataladi. U Qohirada juda koʻp qurilish ishlarini amalga oshirgan, jumladan Al-Azhar universiteti va uning masjidini kengaytirgan. Shuningdek, u Misrdagi zilziladan soʻng Qalavun masjidi gumbazini qayta qurgan.

Sabil va kuttablar qadimgi islomiy Qohiraning deyarli har yerida, mamluklar va usmonlilar davrida mavjud boʻlgan. Sabillar yoʻldan oʻtayotgan chanqagan odamlar uchun bepul, toza ichimlik suvi taqdim etuvchi inshootlardir. Kuttablar esa bolalarga oʻqish va yozishni oʻrgatuvchi ibtidoiy boshlangʻich maktablar hisoblangan.

Sabil-Kuttab Usmonlilar fathidan (1517-yil) keyin ham shunday binolarda ustun boʻlib qolgan mamluk misr uslubida qurilgan. Bu davr meʼmorchiligi shu qadar nafis ediki, hatto sabil kabi oddiy inshootlar ham sanʼat asari darajasida loyihalashtirilgan.

Meʼmorchiligi

Tashqariga suv ulashilgan sabil xonasidagi peshtaxta

Sabil xonasidagi usmonli koshinlar, jumladan Makka bosh masjidi tasviri

Yuqori qavatdagi kuttab xonasi

Sabil-Kuttab Al-Muʼizz koʻchasida maksimal darajada koʻrinadigan qilib qurilgan. Bunga uni uch tomoni ochiq qilib barpo etish orqali erishilgan.

Bino ikki asosiy qismdan iborat. Janubiy qismi ikki qavatli boʻlib, unda sabil va kuttab joylashgan, bino nomi ham shundan kelib chiqqan. Shimoliy qismi roʻyxatga olinmagan boʻlib, hozir turar-joy kvartiralari sifatida foydalanilmoqda. Sabil arabcha soʻz boʻlib, yoʻlovchilar yoki suv soʻragan har qanday kishiga bepul ichimlik suvi taqdim etiladigan joy yoki bino degani. Kuttab esa bolalarga boshlangʻich taʼlim beriladigan maskan. U qadimgi islomiy Misrda juda keng tarqalgan edi. Hozir ham ayrim masjidlarda bolalarga Qur’on oʻqishni oʻrgatish faoliyati sifatida kuttablar mavjud.

Bino uch tomoni ochiq boʻlib, kulrang va oq toshlardan qurilgan, ular orasiga marmar relyeflar qoʻyilgan. Burchaklarida esa ichiga singdirilgan ustunli koshinlar mavjud.

Sabilning peshtoqlarida Qur’onning „Ahl al-Kahf“ haqidagi surasi hattotlik yozuvlari bilan bitilgan. Bu Katxuda tomonidan qurdirilgan binolarda tez-tez uchraydigan hol.

Kuttab ikkinchi qavatda joylashgan boʻlib, besh marmar ustun ustida turgan boʻyalgan shiftga ega. Derazalari yogʻochdan yasalgan va naqqoshinkor. Bunday turdagi derazalar „mashrabiyya“ deb ataladi va deyarli barcha islomiy Qohira binolari uchun xosdir. Eshik va shkaflar yogʻochdan boʻlib, ular o‘yib bezatilgan va boʻyalgan.

Inshoot Al-Muʼizz koʻchasining ikki tarmoqqa ajralishi natijasida hosil boʻlgan uchburchak maydonda joylashgan. U bu asosiy yoʻlakning vizual yakuniy nuqtasi vazifasini bajaradi.

Bino uch tomoni (shimoliy, janubiy va gʻarbiy) simmetrik, mutlaqo bir xil va uzunligi teng. Har birida marmardan ikki ustunga tayangan yarim doira shaklidagi old qism toʻliq takrorlanadi. Yarim doira markazida odamlar suv ichishi uchun idishlar qoʻyiladigan katta hudud bor. Bu joy noyob tarzda ishlangan mis panjara bilan yopilgan boʻlib, undagi teshiklar orasidan piyolalarni uzatish mumkin.

Sabil kirish qismi uchta eshikli kichik yoʻlakka olib kiradi. Birinchi eshik, oʻng tomonda, suv saqlanadigan hovuz (suv ombori)ga olib boradi; ikkinchi eshik, chap tomonda, odamlar suv ichadigan (sabil) xonaga olib kiradi; uchinchi eshik, kirish roʻparasida, kuttabga olib chiquvchi zinapoyaga eltadi. Sabil xonasining gorizontal oʻlchamlari 4,0 x 3,5 metrni tashkil etadi.

Kuttab xonasi ikkinchi qavatda joylashgan boʻlib, uning oʻlchamlari sabil xonasinikiga teng, uchta derazaga ega, ularning har biri mashrabiyya deb ataladi.