Kontent qismiga oʻtish

Al-Azhar universiteti

Koordinatalari: 30°02′45″N 31°15′45″E / 30.04583°N 31.26250°E / 30.04583; 31.26250
ZiyoSfera, erkin ensiklopediya
Al-Azhar universiteti
جامعة الأزهر
Shiori Bilim markazi Qiblatul 'ilm
Turi jamatchilik universiteti
Asos solingan sanasi tax. 970/972 – Islomiy ilm maskani sifatida tashkil etilgan
1961 – universitet statusini olgan
Prezidenti Salama Gomaa Davud
Joylashuvi
Qohira
,
Misr

30°02′45″N 31°15′45″E / 30.04583°N 31.26250°E / 30.04583; 31.26250
Kampusi shaharda
Veb-sayti azhar.edu.eg

Al-Azhar universiteti[1] — davlat universiteti boʻlib, Misrning Qohira shahrida joylashgan. 970-yilda tashkil etilgan va Islomiy Qohiradagi Al-Azhar ash-Sharif diniy muassasasi bilan bogʻliq boʻlgan bu universitet Misrda daraja beruvchi eng qadimiy oliy oʻquv yurti, hamda dunyodagi eng qadimiy universitetlardan biridir[2]. U islomiy taʼlim boʻyicha eng nufuzli universitetlardan biri sifatida tanilgan[3][4]. Oliy taʼlimdan tashqari, Al-Azhar butun mamlakat boʻyicha qariyb ikki million talabaga ega boʻlgan maktablar tarmogʻini ham nazorat qiladi[5]. 1996-yil (1996) holatiga koʻra, Misrda 4 000 dan ortiq taʼlim muassasalari universitet bilan bogʻliq edi[6].

970 yoki 972-yillarda Fotimiy xalifaligi tomonidan islomiy taʼlim markazi sifatida asos solingan boʻlib, unda talabalar Qur’on va islom huquqini, shuningdek, mantiq, grammatika, notiqlik sanʼati va oyning fazalarini hisoblashni oʻrganishgan. Bugungi kunda u dunyodagi arab adabiyoti va islomiy taʼlimning bosh markazi hisoblanadi[7]. 1961-yilda uning oʻquv dasturiga diniy boʻlmagan qoʻshimcha fanlar ham kiritildi[8].

Universitet kutubxonasi Misrda ahamiyati jihatidan faqatgina Misr Milliy kutubxonasi va arxividan keyingi oʻrinda turadi[9]. 2005-yil may oyida Al-Azhar Dubaydagi axborot texnologiyalari korxonasi — IT Education Project (ITEP) bilan hamkorlikda Al-Azhar qoʻlyozmalarini saqlash va ularni onlayn nashr etish maqsadida H. H. Muhammad bin Rashid al-Maqtum loyihasini ishga tushirdi („Al-Azhar onlayn loyihasi“). Bu loyiha doirasida kutubxonaning taxminan yetti million sahifadan iborat noyob qoʻlyozmalar toʻplamiga internet orqali toʻliq kirish imkonini bosqichma-bosqich taʼminlash koʻzda tutilgan[10][11].

Tarixi

Fotimiylar davrida

Al-Azhar masjidi hovlisi, asosan Fotimiylar davriga oid

Al-Azhar Ismoiliy shia Fotimiy sulolasining yodgorliklaridan biridir. Bu sulola oʻz nasabini Muhammadning qizi va kuyovi, shuningdek amakivachchasi boʻlgan Alining rafiqasi Fotimadan deb daʼvo qilgan. Fotima „az-Zahrā“ (nur sochuvchi) deb atalgan va muassasa uning sharafiga shunday nomlangan[12]. Masjid sifatida u Fotimiy sarkardasi Javhar as-Siqqilliy tomonidan xalifa va imom al-Mu’izz lidinillahning Qohira shahriga asos solish haqidagi buyrugʻiga binoan barpo etilgan. Qurilish (ehtimol shanba kuni) Jumodilavval oyida, hijriy 359-yilda (milodiy 970-yil mart/aprel) boshlangan. Qurilish hijriy 361-yil 9-ramazon (972-yil 24-iyun) kuni yakunlangan. Xalifa al-Aziz Billoh hamda xalifa al-Hakim bi-amrilloh uning hududlarini kengaytirgan. Keyinchalik u al-Mustansir Billoh va al-Hofiz lidinillah tomonidan taʼmirlangan, yangilangan va kengaytirilgan[13].

Al-Azhar masjidining namoz zali

Fotimiy xalifalari doimo olimlar va faqihlarni oʻz dars-doiralarini va majlislarini ushbu masjidda oʻtkazishga ragʻbatlantirgan va shu tariqa u bugungi kungacha faoliyat yuritayotgan eng qadimiy madrasa deb hisoblaniladigan taʼlim maskaniga aylangan[13][14]. Masjidda turli olimlar tomonidan turli fanlar boʻyicha taʼlim berilgan[15]. Sayid Farid Alatosning soʻzlariga koʻra, bu fanlarga islom huquqi va fiqh, arab grammatikasi, islom astronomiyasi, islom falsafasi va mantiq kirgan[16]. Fotimiylar davrida Al-Azhar, ayniqsa, shia islomini targʻib qilgan[17][18].

Salohuddinning davri

12-asrda ismoiliy Fotimiy sulolasi agʻdarilgach, Salohuddin (sunniy Ayyubiylar sulolasi asoschisi) Al-Azharni shofi’iy mazhabidagi sunniy taʼlim markaziga aylantirdi[7][19]. Shuning uchun "u saroyning barcha xazinalarini, jumladan, kitoblarni oʻn yil davomida sotib yubordi. Koʻplab kitoblar yoqib yuborildi, baʼzilari Nilga tashlandi, baʼzilari esa katta uyumga yigʻilib, ustiga qum sepildi va „kitoblar tepaligi“ hosil boʻldi, askarlar esa bu kitoblarning nafis muqovalari bilan oyoq kiyimlarini taglagan. Yoʻq qilingan kitoblar soni 120 000 dan 2 000 000 gacha deb turlicha keltiriladi."[20][21] Abdullatif Al-Azharda maʼruzalar qilib, islom tibbiyotidan saboq bergan, rivoyatlarga koʻra, yahudiy faylasufi Maymonid esa Salohuddin davrida shu yerda tibbiyot va astronomiya boʻyicha maʼruzalar oʻqigan, biroq buni tasdiqlovchi tarixiy dalillar topilmagan[22].

Salohuddin Misrda kollej tizimini joriy etdi, bu tizim Al-Azhar tomonidan ham qabul qilindi. Bu tizimga koʻra, kollej masjid majmuasi ichida joylashgan, oʻziga xos oʻquv xonalari, yotoqxonalari va kutubxonasiga ega alohida muassasa boʻlgan[23].

Mamluklar davri

Mamluklar davrida Al-Azhar nufuzi oshib, obroʻ-izzat qozondi[24]. Mamluklar oʻqituvchilar uchun maosh, talabalar uchun stipendiya belgilashdi va muassasaga vaqf ajratishdi[23]. 1340-yilda masjid tashqarisida muassasa uchun alohida kollej qurildi. 1400-yillar oxirida binolar taʼmirlanib, talabalar uchun yangi yotoqxonalar barpo etildi[23].

Bu davrda Qohirada islomiy taʼlim beruvchi yana 70 ga yaqin muassasa mavjud boʻlsa-da, Al-Azhar oʻz obroʻsi tufayli koʻplab olimlarni oʻziga jalb qilgan. Ibn Xaldun 1383-yildan boshlab Al-Azharda dars bergan[24].

Oʻsha paytda matnlar kam boʻlgan va taʼlimning katta qismi talabalar ustozlarining maʼruzalarini va qaydlarini yodlash orqali amalga oshirilgan. Koʻr yosh oʻgʻil bolalar kelajakda muallim boʻlib rizq topishga umid qilib Al-Azhar madrasalariga qabul qilingan[23].

Usmonlilar davri

Usmonliylar davrida bezatilgan masjid kirish eshiklaridan biri — Sartaroshlar darvozasi

Usmonlilar davrida Al-Azhar nufuzi va taʼsiri shunchalik oshdiki, u sunniy musulmon dunyosida islomiy taʼlimning bosh muassasasiga aylandi[24]. Shu davrda „Shayx al-Azhar“ lavozimi joriy etildi; bu unvon muassasadagi yetakchi olimga berilar edi, ilgari esa muassasa rahbari albatta olim boʻlishi shart emas edi[25]. 1748-yilda Usmonli poshshosi Al-Azharda astronomiya va matematikani oʻqitishni yoʻlga qoʻymoqchi boʻldi, biroq bu deyarli natija bermadi[23].

Oʻsha vaqtda rasmiy akademik darajalar tizimi boʻlmagan; buning oʻrniga, shayx (professor) talabani yetarli darajada tayyorlangan deb hisoblasa, unga professorlikka ruxsat (ijoza) berardi. Oʻqishning oʻrtacha muddati 6 yilni tashkil etgan. Biroq byurokratiya yoʻqligiga qaramay, taʼlim jarayoni juda qatʼiy va uzoq muddatli boʻlib qolgan[23]. Talabalar shartli ravishda rivoqlarga (oʻziga xos birodarlik uyushmalariga) birlashgan boʻlib, ular millati va oʻrganayotgan islom huquqi yoʻnalishiga koʻra ajratilgan. Har bir rivoq ustoz tomonidan nazorat qilingan. Odatda, katta yoshli professor iqtisodiy ishlarni boshqaruvchi rektor vazifasini bajargan[23].

Usmonlilardan keyingi davr

19-asr oʻrtalariga kelib, Al-Azhar Istanbulni ortda qoldirib, sunniy huquqiy bilimlarning poytaxti sifatida qarala boshlandi[26]; u islom olamidagi asosiy kuch markazlaridan biriga va Damashq, Makka hamda Bagʻdodga raqib markazga aylandi.

1923-yilda Misr qirolligi tashkil etilganda, yangi davlatning konstitutsiyasini imzolash jarayoni Qirol Fuad Ining Al-Azhar va boshqa diniy muassasalar Misr parlamentiga emas, balki bevosita unga boʻysunishi haqidagi talabiga koʻra kechiktirildi[27]. Qirol Fuad I nashridagi Qur’on[28] 1924-yil 10-iyulda Al-Azhar universiteti komissiyasi tomonidan ilk bor chop etilgan[29]. Komissiyaning nufuzli aʼzolari orasida ulamosi Muhammad ibn Ali al-Husayniy al-Haddod ham bor edi. Oʻsha davrda Misrda faoliyat yuritgan Gʻarb olimlari va akademiklari safiga Gotthelf Bergsträsser va Arthur Jeffery kiradi. Metodologik farqlarga qaramay, ular oʻrtasida hamkorlik ruhi boʻlgani taxmin qilinadi. Bergsträsser qilgan ishlari bilan katta taassurot qoldirgan[30].

1924-yil mart oyida butun dunyo boʻylab sunniy musulmonlarning oliy diniy va siyosiy rahbari hisoblangan xalifa maqomida turgan Abdulmajid II taxtdan agʻdarildi[31]. Al-Azhar bosh shayxi xalifalikning bekor qilinishini qoraladi[32] va Al-Azhar tomonidan islomiy anjuman chaqirish tashabbusining bir qismi boʻldi. 1926-yilda Al-Azhar oliy kansleri raisligida muvaffaqiyatsiz „xalifalik konferensiyasi“ oʻtkazildi[33][34]. Biroq islom olami boʻylab yagona nomzod boʻyicha kelishuvga erishilmadi. Xalifalik uchun nomzodlar qatorida qirol Fuad ham tilga olingan[35][33][34].

Modernizatsiya

Tanta shahridagi Azhar instituti

Pokistonlik jurnalist Zaib un-Nissa Hamidulloh 1955-yilda universitet minbaridan soʻzlagan birinchi ayol boʻldi. 1961-yilda Misrning ikkinchi prezidenti Jamol Abdul Nosir hukumat davrida, ilk bor keng qamrovli dunyoviy fakultetlar — biznes, iqtisodiyot, tabiiy fanlar, farmatsiya, tibbiyot, muhandislik va qishloq xoʻjaligi fakultetlari qoʻshilgach, Al-Azhar rasman universitet maqomida qayta tashkil etildi. Bungacha Islom ensiklopediyasi Al-Azharni turlicha tarzda madrasa, oliy taʼlim markazi va 19-asrdan beri diniy universitet sifatida tasniflagan boʻlsa-da, uni toʻliq maʼnodagi universitet deb hisoblamagan; bu jarayonni „madrasadan universitetga oʻtish“ sifatida tavsiflagan[8][36]. Boshqa akademik manbalar ham Al-Azharni uning universitetga aylanishidan oldingi davrda madrasa deb atashadi[37][38][39]. Shu yili islomiy ayollar fakulteti ham tashkil etildi[40].

Soʻnggi yillar

2014-yilda lavozimga kirishganidan beri Misr prezidenti Abdulfattoh as-Sisiy ekstremistik gʻoyalar, xususan, Arab bahori qoʻzgʻolonlaridan keyin paydo boʻlgan radikal mafkuralarga qarshi turish maqsadida Al-Azharni ham oʻz ichiga olgan diniy muassasalarni diniy nutqni isloh qilishga chaqirib kelmoqda[41].

2021-yil avgust oyida Tolibonning Kobulni egallashidan soʻng, 2009-yildan buyon Afgʻoniston Taʼlim vazirligi bilan kelishuv asosida Afgʻonistonda xizmat qilayotgan Al-Azharning qirq uch nafar ulamosi evakuatsiya qilindi[42].

Manbalar

  1. ↑ /ˈɑːzhɑːr/ AHZ-har; misrcha: جامعة الأزهر , IPA: [ˈɡæmʕet elˈʔɑzhɑɾ eʃʃæˈɾiːf]
  2. ↑ „What Are the 15 Oldest Universities in the World?“ (en-GB). Oxford Scholastica Academy (2023-yil 27-iyul). Qaraldi: 2026-yil 10-aprel.
  3. ↑ Delman, Edward. „An Anti-ISIS Summit in Mecca A“. The Atlantic (2015-yil 26-fevral).
  4. ↑ Aishah Ahmad Sabki. Pedagogy in Islamic Education: The Madrasah Context. Emerald Group Publishing, 2018 — 16-bet. 
  5. ↑ Brown, Nathan J.. Post-Revolutionary al-Azhar. Carnegie Endowment for International Peace, September 2011 — 4-bet. Qaraldi: 2015-yil 4-aprel. 
  6. ↑ Roy, Olivier. Globalized Islam: The Search for a New Ummah. Columbia University Press, 2004 — 92–93-bet. ISBN 978-0-231-13499-6. Qaraldi: 2015-yil 4-aprel. „In Egypt the number of teaching institutes dependent on Al-Azhar University increased from 1855 in 1986–7 to 4314 in 1995–6.“ 
  7. ↑ 7,0 7,1 „Al-Azhar University“. Encyclopædia Britannica Online. Encyclopædia Britannica. Qaraldi: 2015-yil 19-avgust.
  8. ↑ 8,0 8,1 Skovgaard-Petersen, Jakob. „al-Azhar, modern period.“ Encyclopaedia of Islam, THREE. Edited by: Gudrun Krämer, Denis Matringe, John Nawas and Everett Rowson. Brill, 2010, retrieved 20/03/2010:

    Al-Azhar, the historic centre of higher Islamic learning in Cairo, has undergone significant change since the late 19th century, with new regulations and reforms resulting in an expanded role for the university. 1. From madrasa to university
  9. ↑ Egyptian National Library Publications (en). Egyptian National Library Press. 
  10. ↑ „AME Info, 26 September 2005“. AME Info. 2010-yil 19-aprelda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2010-yil 21-mart.
  11. ↑ ITEP press release, 10 October 2006
  12. ↑ Halm, Heinz. The Fatimids and their Traditions of Learning. London: The Institute of Ismaili Studies and I. B. Tauris. 1997.
  13. ↑ 13,0 13,1 Shorter Shi’ite Encyclopaedia, By: Hasan al-Amin, http://www.imamreza.net/old/eng/imamreza.php?id=574 (Wayback Machine saytida 2021-07-22 sanasida arxivlangan)
  14. ↑ „The World's Oldest Universities, Some That Have Been Around For More Than A Thousand Years“ (en-IN). IndiaTimes (2022-yil 30-noyabr). Qaraldi: 2022-yil 17-dekabr.
  15. ↑ Goddard, Hugh. A History of Christian-Muslim Relations. Edinburgh University Press, 2000 — 99-bet. ISBN 0-7486-1009-X. 
  16. ↑ Alatas, Syed Farid (2006). "From Jāmi'ah to University: Multiculturalism and Christian–Muslim Dialogue". Current Sociology 54 (1): 123. doi:10.1177/0011392106058837. https://zenodo.org/record/29439. 
  17. ↑ Hassan, S. F. „Al-Azhar: The Challenge of Reforming Religious Education in Egypt“, . Education and the Arab Spring. Brill, 2016 — 129–149-bet. ISBN 978-94-6300-471-8. „"al-Azhar was the center where the Shia ideology of the Fatimids was advocated"“ 
  18. ↑ Abdullayev, Z. (2023). "Al-Azhar Madras". Innovations of Modern Scientific Development in the Age of Globalization: Problems and Solutions 1 (2): 39–40. https://uzresearchers.com/index.php/NSNR/article/view/712. 
  19. ↑ Encyclopædia Britannica p.37 1993 edition ISBN 0-85229-571-5
  20. ↑ Encyclopaedia of Islam, Leiden, 1936, 3rd vol., p. 353
  21. ↑ [1], End of the Fatimid Caliphate
  22. ↑ Necipogulu, Gulru. Muqarnas, Volume 13. Brill Publishers, 1996 — 56-bet. ISBN 90-04-10633-2. 
  23. ↑ 23,0 23,1 23,2 23,3 23,4 23,5 23,6 Sina Dubovoy. International Dictionary of University Histories Carol Summerfield and Mary Elizabeth Devine: . Taylor & Francis — 10-bet. 
  24. ↑ 24,0 24,1 24,2 Great Events in Religion: An Encyclopedia of Pivotal Events in Religious History Florin Curta, Andrew Holt: . ABC-CLIO — 561-bet. 
  25. ↑ Dodge 1961, s. 82.
  26. ↑ Oliver Leaman, ABDU, MUHAMMAD, The Quran: an Encyclopedia Routledge
  27. ↑ The Times, Egyptian Constitution Delay. 19 April 1923
  28. ↑ Brill, „[ <http://dx.doi.org/10.1163/1875-3922_q3_intro> Supplement II — Qurʾān Concordance]“, in: Encyclopaedia of the Qurʾān, General Editor: Jane Dammen McAuliffe, Georgetown University, Washington DC. Consulted online on 10 July 2020
  29. ↑ Stefan Wild, „basmallah“ The Quran: an Encyclopedia, Routledge
  30. ↑ Reynolds, „Quranic studies and its controversies“, 2008
  31. ↑ Özcan 1997, ss. 45–52.
  32. ↑ The Times, The Caliphate, 18 March 1924
  33. ↑ 33,0 33,1 Ardıç 2012, s. 85.
  34. ↑ 34,0 34,1 Pankhurst 2013, s. 59.
  35. ↑ The Times, The Caliphate, 18 March 1924
  36. ↑ Jomier, J. „al- Azhar (al-Ḏj̲āmiʿ al-Azhar).“ Encyclopaedia of Islam, Second Edition. Edited by: P. Bearman, Th. Bianquis, C. E. Bosworth, E. van Donzel and W. P. Heinrichs. Brill, 2010, retrieved 20/03/2010:

    This great mosque, the 'brilliant one' ... is one of the principal mosques of present-day Cairo. This seat of learning ... regained all its activity—Sunnī from now on—during the reign of Sultan Baybars. ... Al-Azhar at the beginning of the 19th century could well have been called a religious university; what it was not was a complete university giving instruction in those modern disciplines essential to the awakening of the country.
  37. ↑ Lulat, Y. G.-M.. A history of African higher education from antiquity to the present: a critical synthesis. Westport, Conn.: Praeger Publishers, 2005 — 70-bet. ISBN 0-313-32061-6. OCLC 57243371. „As for the nature of its curriculum, it was typical of other major madrasahs such as al-Azhar and Al Quaraouiyine, though many of the texts used at the institution came from Muslim Spain. Al Quaraouiyine began its life as a small mosque constructed in 859 C.E. by means of an endowment bequeathed by a wealthy woman of much piety, Fatima bint Muhammed al-Fahri.“ 
  38. ↑ „Al-Azhar University“ (en). Times Higher Education (THE) (2020-yil 4-fevral). Qaraldi: 2020-yil 28-avgust.
  39. ↑ „Qantara - Al-Azhar Mosque“. www.qantara-med.org. Qaraldi: 2020-yil 28-avgust.
  40. ↑ Anwar, Zainah; Abdullah, Rashidah. Islam, Reproductive Health, and Women's Rights (en). Sisters in Islam (SIS Forum Malaysia), 2000. ISBN 978-967-947-249-3. 
  41. ↑ „Azhar Conference: Sisi urges focusing on renewal of religious discourse“. Egypt Today (2020-yil 27-yanvar).
  42. ↑ „Egypt Evacuates 43 Egyptians from Afghanistan“. Egyptian Streets (2021-yil 24-avgust). 
"https://ziyosfera.uz/index.php?title=Al-Azhar_universiteti&oldid=271199" dan olindi