Kontent qismiga oʻtish

Abdurahim ibn Ilyos

ZiyoSfera, erkin ensiklopediya
Abdurahim ibn Ilyos

1021-yilda amir ul-moʻminin al-Hakim bi-Amrilloh va musulmonlar valiahdi Abdurahim nomidan zarb etilgan oltin dinor
Fotimiylar xalifaligining valiahdi
Valiahdlik davri 1013—1021
Uy Fotimiylar
Dini Ismoiliylik

Abdurahim[1] ibn Ilyos ibn Ahmad al-Mahdiy (arabcha: عبد الرحيم ابن إلياس ابن احمد بن المهدي‎‎) – Fotimiylar sulolasi vakili, 1013-yilda xalifa al-Hakim bi Amrilloh tomonidan taxt vorisi etib tayinlangan. 1021-yilda al-Hakim oʻldirilgandan soʻng, al-Hakimning oʻgʻli Ali az-Zohir foydasiga huquqidan voz kechgan. Soʻngra qoʻlga olinib, zindonga tashlangan. Asirlikda vafot etgan. Rasmiy maʼlumotlarga koʻra, oʻz joniga qasd qilgan. Biroq aslida az-Zohir taxti soyasida haqiqiy hokimiyat egasi boʻlgan malika Sitt al-Mulk tomonidan oʻldirilgan boʻlishi mumkin.

Hayoti

Valiahdlikka nomzod

Ibn Ilyos birinchi Fotimiy xalifa Abdulloh al-Mahdiy Billohning (h. 909–934) avlodlaridan biri boʻlgan[2]. Xristian ayolning oʻgʻli boʻlgan bu shaxs haqida 1013-yilga qadar boʻlgan tarixiy manbalarda maʼlumotlar mavjud emas[3]. Oʻsha davrda hukmronlik qilayotgan xalifa al-Hakim bi-Amrilloh (h. 996–1021) Abdurahimni oʻzining taxt vorisi etib tayinlashga qaror qilgan[2]. Rasmiy tayinlovdan avval al-Hakim Ibn Ilyosning mavqeini yuksaltirishga intilgan. 1013-yil iyun oyida Ibn Ilyosning ikki qizi hamda qatl etilgan vazir Husayn ibn Javharning bevalariga uylandi. Koʻp oʻtmay, Qurbon hayiti bayramida Ibn Ilyos valiahd etib tayinlandi. Oʻsha yilning sentyabr yoki oktyabr oyida valiahd al-muslimin unvoni berilib, rasman taxt vorisi deb eʼlon qilindi[2]. Xalifalik saroylarining bir qismi Ibn Ilyos ixtiyoriga berildi. Tangalar va bayroqlarda uning nomi xalifa nomi bilan birga yozila boshlandi. Fotimiylar qoʻshini yangi valiahdga sodiqlik qasamini ichdi. Unga tantanali soyabondan (mizalla) boshqa barcha xalifalik nishonlari taqdim etildi[4]. Keyingi oylar va yillar mobaynida Ibn Ilyos ommaviy marosimlar va arizalarni tinglashda al-Hakimning oʻrnini egallay boshlagani haqida maʼlumotlar mavjud[4].

Mazkur tayinlov Fotimiylar anʼanalariga butunlay zid edi, chunki sulolada eng katta tirik oʻgʻil voris boʻlar edi. Bu qaror hatto diniy boʻlinishga ham sabab boʻlishi mumkin edi. Negaki, ota-oʻgʻil vorislik tartibi Ismoiliylik taʼlimotining asosiy qoidalaridan biri hisoblanardi[5][6]. Darhaqiqat, shu kabi tartibsiz vorislik tayinlovlari ismoiliylar jamoasida jiddiy boʻlinishlarga sabab boʻlgan. Jumladan, 1094-yilda Nizoriy—Mustaʼliy boʻlinishi, 1130-yilda esa Toyyibiy—Hafiziy boʻlinishi kabilar[5][7]. Shu sababli Fotimiylar sulolasining xalifa va tayinlangan vorisdan boshqa erkak aʼzolari davlat ishlaridan qatʼiy uzoqlashtirilgan edi[8]. Ibn Ilyosning tayinlanishi hayratlanarli hodisa boʻldi, chunki al-Hakimning 1005-yilda bir necha oy farq bilan tugʻilgan Ali va al-Horis ismli ikki oʻgʻli bor edi[9]. Ibn Ilyos esa, ehtimol, keksa yoshda boʻlib, oʻgʻil va nabiralari ham bor edi[10].

Bundan tashqari, al-Hakim belgilagan tartibga koʻra, uning vafotidan keyin Ibn Ilyos xalifa boʻlsa-da, ismoiliy mazhabi imomligi lavozimi yana bir uzoq qarindosh, al-Mahdiyning evarasi Abu Hoshim al-Abbosga oʻtishi kerak edi. Shu tariqa, xalifa oʻz mansabining dunyoviy va diniy jihatlarini oʻzaro ajratdi[11][12]. Ismoiliylik eʼtiqodidagilar uchun imomlik mansabi muhimroq edi. Biroq Abdurahim ikki nomzod oʻrtasida koʻproq eʼtiborga sazovor va mashhur edi. Buni al-Hakimning vafotidan keyin ushbu ikki vorisga nisbatan boʻlgan turli munosabatlar ham tasdiqlaydi[13]. Vorislik masalasi ommaviy eʼlon qilingach[2], anʼanaviy vorislik tartibidan chetga chiqilgani sababli keng miqyosda tanqidga uchradi. Bu esa xalifa al-Hakim va singlisi Sitt al-Mulk oʻrtasida ziddiyatga sabab boʻldi[3]. Maʼlum boʻlishicha, Ifriqiyaning Ziriy noibi Badis ibn al-Mansur (h. 995–1016) al-Hakim oʻz oʻgʻillarining vorislik huquqini nazar-pisand qilmaganidan hayratga tushgan[2][9]. Ibn Ilyos, shuningdek, al-Hakimning ilohiyligini targʻib qilgan hamda darziylar mazhabi asoschisi boʻlgan ismoiliy targʻibotchi Hamza ibn Ali tomonidan raqib sifatida qabul qilingan. Buning sababi Hamza ibn Alining eʼtiqodiga koʻra, Xudoning sherigi yoki vorisi boʻlishi mumkin emas edi[14].

Damashq noibligi

1018/1019-yilda Ibn Ilyos Damashq hokimi etib tayinlangach, u yerda mahalliy Fotimiylar garnizoni, shahar mahalliy qoʻshini (ahdas) va qisqa muddat hokimlikni egallagan Muhammad ibn Abu Tolib al-Jarror bilan murakkab hokimiyat kurashiga kirishdi. Al-Jarror oʻldirilganidan keyingina Ibn Ilyos Damashqqa qaytib, ahdasning qoʻllovi bilan shahar hokimi lavozimini egallashga muvaffaq boʻldi[15].

Hokimiyatdan qulashi va oʻlimi

Al-Hakim 1021-yil 13-fevralda odatiy tungi sayrlaridan birida yoʻqolib qoldi. Ehtimol, Sitt al-Mulk boshliq saroydagi norozi guruhlar unga suiqasd uyushtirgan edi[16][17]. Xalifaning gʻoyib boʻlgani olti hafta davomida sir saqlanib, saroyda taxt uchun kurash avj oldi[18][19]. Bu vaqtda Damashqda boʻlgan Ibn Ilyos boʻlayotgan voqealardan bexabar qoldi. Shunga qaramay, al-Hakimdan ekani taxmin qilingan maktub orqali Qohiraga chaqirtirilganda, u mazkur buyruqqa boʻysunishdan bosh tortdi[20].

Shu orada al-Hakimning oʻgʻli Alining taxtga vorisligini qoʻllab-quvvatlagan Sitt al-Mulk yangi hokimiyatning amaldagi rahbariga aylanib, oʻz mavqeini mustahkamlab oldi. Qurbon hayiti kunlari, yaʼni 26-mart sanasida al-Hakim vafot etgani hamda uning oʻrniga Ali az-Zohir li-Iʼzaz dinillah (h. 1021–1036) taxtga oʻtirgani eʼlon qilindi[20]. Oʻsha kunning oʻzida Ibn Ilyos Damashqqa maxsus yuborilgan kuchlar tomonidan qoʻlga olinib, zanjirband holda Qohiraga olib ketildi[21]. Bu yerda xalifalik saroyida uy qamogʻida saqlanib, bir muddat oʻtgach, vafot etdi[22]. Saroy amaldori va tarixchi al-Qudaiy keltirgan maʼlumotga koʻra, Ibn Ilyos qorniga meva archadigan pichoqni sanchib, oʻzini oʻldirgan. Biroq tarixchi Heinz Halm taʼkidlaganidek, bu versiyaga hech kim ishonmagan. Mish-mishlarga koʻra, u Sitt al-Mulkning fitnasi bilan oʻldirilgan. Qotil malika va az-Zohirning ustozi boʻlgan qora tanli xadim qul Midʼhad boʻlgan[23]. Bu fitna az-Zohirning soʻnggi ehtimoliy raqibini yoʻq qilish maqsadida amalga oshirilgan, deb taʼkidlanadi[21]. Aksincha, Abu Hoshim al-Abbos eʼtibordan chetda qolib, bir necha yildan soʻng oʻz ajali bilan vafot etgan[13].

Manbalar

  1. ↑ Also found as Abd al-Rahman in some sources, cf. Brett 2017, s. 146, Canard 1965, s. 857, Lev 1987, s. 323.
  2. ↑ 2,0 2,1 2,2 2,3 2,4 Halm 2003, s. 279.
  3. ↑ 3,0 3,1 Lev 1987, s. 323.
  4. ↑ 4,0 4,1 Halm 2003, ss. 279–280.
  5. ↑ 5,0 5,1 Canard 1965, s. 857.
  6. ↑ Sanders 1998, ss. 152, 154.
  7. ↑ Sanders 1998, ss. 154–155.
  8. ↑ Brett 2017, s. 146.
  9. ↑ 9,0 9,1 Walker 1995, s. 247.
  10. ↑ Halm 2003, ss. 279–281.
  11. ↑ Halm 2003, s. 280.
  12. ↑ Walker 1995, ss. 247–248.
  13. ↑ 13,0 13,1 Walker 1995, s. 248.
  14. ↑ Halm 2003, ss. 294, 296.
  15. ↑ Lev 1982, s. 104.
  16. ↑ Halm 2003, ss. 297–302.
  17. ↑ Sanders 1998, s. 152.
  18. ↑ Brett 2017, s. 157.
  19. ↑ Halm 2003, ss. 305, 307.
  20. ↑ 20,0 20,1 Halm 2003, ss. 307–308.
  21. ↑ 21,0 21,1 Halm 2003, s. 308.
  22. ↑ Lev 1987, ss. 326–327.
  23. ↑ Halm 2003, s. 318.

Adabiyotlar

"https://ziyosfera.uz/index.php?title=Abdurahim_ibn_Ilyos&oldid=256613" dan olindi