Xulq-atvor endokrinologiyasi
Xulq-atvor endokrinologiyasi (Behavioral endocrinology) — endokrinologiyaning (endocrinology) neyroendokrin tizimni va uning xulq-atvorga ta’sirini o‘rganuvchi bo‘limidir.[1] Xulq-atvor endokrinologiyasi xulq-atvorni yuzaga keltiruvchi biologik mexanizmlarni (biological mechanisms) tadqiq qiladi. Bu esa o‘z navbatida evolyutsion o‘tmish haqida tushuncha beradi.[2] Mazkur sohaning ildizlari etologiya (ethology), endokrinologiya va psixologiya (psychology) fanlariga borib taqaladi.[3]
Neyroendokrin tizim
Neyroendokrin tizim — bu neyronlar, bezlar va endokrin bo‘lmagan to‘qimalardan tashkil topgan integratsiyalashgan tizimdir. Ular tomonidan ishlab chiqariladigan va qabul qilinadigan gormonlar hamda neyrokimyoviy moddalar (neurochemicals) birgalikda fiziologik yoki xulq-atvor holatini tartibga soladi.[4]
Gipotalamus
Gipotalamus (hypothalamus) — miyaning alohida qismi bo‘lib, u neyronlardan tashkil topgan. Uning asosiy vazifasi gomeostazni (homeostasis) saqlashdan iborat.[5] Gipotalamus gormonal va xulq-atvor jarayonlari (masalan, ovqatlanish va tajovuzkor xulq-atvor) o‘rtasidagi o‘zaro ta’sirni integratsiyalash orqali turning omon qolishida ham muhim rol o‘ynaydi.[5]
Gipofiz bezi
Miyada joylashgan gipofiz bezi (pituitary gland) neyroendokrin tizimning asosiy bo‘g‘ini hisoblanadi. Chunki oldingi gipofizdan gormonlar ajralishi bevosita markaziy asab tizimi (central nervous system) tomonidan tartibga solinadi.[6]
Xulq-atvorning neyroendokrin tartibga solinishi
Ijtimoiy xulq-atvor, reproduktiv xulq-atvor, kayfiyat, his-tuyg‘ular, munosabatlar, rivojlanish va yashab qolish jarayonlariga neyroendokrin tizim ta’sir ko‘rsatadi. Ushbu jarayonlar xulq-atvor endokrinologiyasi sohasida o‘rganiladi.[2][7]
Buyrak usti bezi gormonlari
Kortizol
Kortizolning (cortisol) xulq-atvorga qanday ta'sir qilishi haqida ko'proq ma'lumot olish uchun Kortizol: Xotira va Stress bo'limlariga qarang.
Adrenalin
Adrenalinning (adrenaline) xulq-atvorga ta'siri haqida ko'proq ma'lumot olish uchun Adrenalin: Hissiy reaksiya va Xotira bo'limlariga qarang.
Jinsiy steroidlar
Testosteron
Testosteron (testosterone) erkaklar moyagi va ayollar tuxumdonlari tomonidan ajratiladi. Shuningdek, uning oz miqdori buyrak usti bezlari tomonidan ham ishlab chiqariladi. U asosiy erkak jinsiy gormoni va anabolik steroid (anabolic steroid) hisoblanadi. Testosteronning xulq-atvorga ta'siri haqida ko'proq ma'lumot olish uchun Testosteron: Tajovuzkorlik va jinoyatchilik hamda Testosteron: Miya bo'limlariga qarang.
Estrogen
Estrogenlar (estrogens) birgalikda tuxumdonlarda (ovaries) sintezlanadigan asosiy ayol jinsiy gormonlari guruhini tashkil qiladi. Xulq-atvor endokrinologiyasida estrogenning roli haqida ko'proq ma'lumot olish uchun Estrogen: Miya va xulq-atvor bo'limiga qarang.
Qalqonsimon bez gormonlari
Qalqonsimon bez gormonlari (thyroid hormones) metabolizmni, asab tizimini, tana haroratini va reproduktiv tizim kabi bir qancha a'zolar tizimining rivojlanishini nazorat qilish uchun javobgardir.
Kasalliklar va tibbiyot
Giperterioz (Hyperthyroidism) va gipotireoz (hypothyroidism) qalqonsimon bez gormonlari — triiodtironin (T3) va tiroksin (T4) muvozanatining buzilishi tufayli yuzaga keladi. Bular xulq-atvor va miya kimyosidagi o‘zgarishlar bilan bog‘liq bo‘lgan ikkita asosiy disfunksiya hisoblanadi.[8]
Tarixi
Xulq-atvor endokrinologiyasi etologiya (ethology) faniga borib taqaladi. Shuningdek, u endokrinologiya va psixologiya fanlarining uyg'unligi sifatida ham qaraladi. Etologiya kabi xulq-atvor endokrinologiyasi ham butun organizm darajasidagi xulq-atvorga e'tibor qaratadi. Radioimmunoanaliz (radioimmunoassay) usullarining kashf etilishi xulq-atvor endokrinologiyasida inqilob qildi. Bu olimlarga gormonlarni ko'rish va ularning miqdorini aniqlash imkonini berdi. Ushbu soha tarixan reduksionistik (reductionist) fikrlashga qarshi turadi va xulq-atvorning fiziologik jihatlariga e'tibor qaratadi.[3]
Taniqli olimlar
Yana qarang
- Neyroendokrinologiya
- Endokrinologiya
- Gormon
- Xulq-atvor
- Endokrin kasalliklar
- Neyroendokrin hujayra
- Evolyutsion psixologiya
Manbalar
- ↑ ; Breedlove, S. Marc; Crews, David.Behavioral endocrinology. Cambridge, Mass.: MIT Press, 1992. ISBN 0262023423. OCLC 24247523.
- ↑ 2,0 2,1 Welling, Lisa L. M.; Shackelford, Todd K. (2019-05-09), „Future Directions in Human Behavioral Endocrinology“, The Oxford Handbook of Evolutionary Psychology and Behavioral Endocrinology, Oxford University Press, 432–441-bet, doi:10.1093/oxfordhb/9780190649739.013.22, ISBN 9780190649739
- ↑ 3,0 3,1 Marler, Peter (2005-04-01). "Ethology and the origins of behavioral endocrinology". Hormones and Behavior 47 (4): 493–502. doi:10.1016/j.yhbeh.2005.01.002. ISSN 0018-506X. PMID 15777816.
- ↑ Levine, Jon E. (2012-01-01), Fink, George; Pfaff, Donald W.; Levine, Jon E. (muh.), „Chapter 1 - An Introduction to Neuroendocrine Systems“, Handbook of Neuroendocrinology, Academic Press, 3–19-bet, ISBN 9780123750976, qaraldi: 2019-10-07
- ↑ 5,0 5,1 Hennig, J. (2001-01-01), „Hypothalamus“, in Smelser, Neil J.; Baltes, Paul B. (muh.), International Encyclopedia of the Social & Behavioral Sciences, Pergamon, 7113–7118-bet, ISBN 9780080430768, qaraldi: 2019-10-07
- ↑ Goodman, H. Maurice (2009-01-01), Goodman, H. Maurice (muh.), „Chapter 2 - Pituitary Gland“, Basic Medical Endocrinology (Fourth Edition), Academic Press, 29–42-bet, ISBN 9780123739759, qaraldi: 2019-10-07
- ↑ Welling, Lisa L. M.; Shackelford, Todd K.. The Oxford handbook of evolutionary psychology and behavioral endocrinology, Oxford library of psychology. New York, NY: Oxford University Press, 2019. ISBN 978-0-19-064973-9. OCLC 1033551068.
- ↑ Bauer, Michael; Whybrow, Peter C. (2002), „Thyroid Hormone, Brain, and Behavior“, Hormones, Brain and Behavior, Elsevier, 239–264-bet, doi:10.1016/b978-012532104-4/50023-8, ISBN 9780125321044