Xabbob ibn al-Aratt
| Xabbob ibn al-Aratt خبّاب بن الأرتّ | |
|---|---|
| Tugʻilgan |
tax. 585-yil Makka |
| Vafot etgan |
657/658-yil (37 hijriy) yoki 659/660-yil (39 hijriy) Kufa |
| Farzandlari | Abdulloh ibn Xabbob |
| Kunyasi Abu Abdulloh, Abu Yahyo, Abu Abdurahhibi yoki Abu Muhammad[1] | |
| Tanilishi | Islomni birinchilardan qabul qilgan 10 kishidan biri |
Xabbob ibn al-Aratt (arabcha: خبّاب بن الأرتّ; tax. 585 — 660) — islom paygʻambari Muhammadning sahobasi, islomni birinchilardan boʻlib qabul qilgan oʻn kishidan biri sifatida eʼtirof etiladi[2]. Makkada qul boʻlib tugʻilgan, keyinchalik qilichsoz boʻlgan va oxir-oqibat obroʻsi ortib, xoʻjayini tomonidan ozod etilgan. Qurʼonni chiroyli qiroat qilishi Umar ibn al-Xattobning (644-yilda vafot etgan, 634–644-yillarda ikkinchi xalifa sifatida hukmronlik qilgan) tax. 616-yilda islomni qabul qilishiga bevosita sabab boʻlgani aytiladi[2].
Tarjimai holi
Xabbob ibn al-Arattning kelib chiqishi noaniq, chunki oʻrta asr manbalarida bu haqida turlicha maʼlumot berilgan. Baʼzi rivoyatlarda u arab Banu Zuhra qabilasining mavlosi sifatida koʻrsatiladi. Uning avlodlari esa otasi al-Aratt ibn Jandala ibn Saʼd ibn Xuzayma ibn Kaʼb ibn Saʼd boʻlib, u arablarning Banu Tamim qabilasining Banu Saʼd urugʻiga mansub boʻlganini daʼvo qilgan[1]. Biroq Xabbob ehtimol Iroqning janubiy qismi Savod hududida yashagan arab boʻlmagan bir kishining oʻgʻli boʻlgan[1]. Ayrim tarixchilar uning otasi iroqlik nabatiylardan boʻlgan deb hisoblaydilar. Keyinchalik u qul sifatida Makkaga olib kelingan va Banu Xuzoa qabilasiga mansub bir kishiga sotilgan[2]. Uning laqabi yoki nisbasi boʻlgan „al-Aratt“ soʻzi lugʻaviy jihatdan „nutqida nuqsoni bor“ yoki „gapirishida qiyinchilik boʻlgan kishi“ degan maʼnoni anglatadi. Bu nom, ehtimol, uning arab tilini ona tilidek mukammal bilmaganiga ishora qilgan[2].
Qul va islomni erta qabul qilgan kishi sifatida Xabbob katta azob-uqubatlarni boshdan kechirgan. Makkaning nufuzli zodagonlari dastlabki musulmonlarni taʼqib qilganlari sababli Xabbob ham kuchli qiynoqlarga duchor boʻlgan. Shu sababli keyingi musulmon anʼanalarida u islomning insonni ozod qiluvchi kuchi, uning nasabi yoki ijtimoiy mavqeidan qatʼi nazar, sobit eʼtiqod egalarini mukofotlash ramzi sifatida koʻrilgan[2]. 622-yilda Xabbob paygʻambar Muhammad va dastlabki musulmonlar bilan Makkadan Madinaga hijrat qilgan. U 624-yilda Badr jangida qatnashgan va 634–644-yillarda xalifa Umar hukmronligi davrida yuksak qadrlangan[2]. U 657/658-yilda (hijriy 37) yoki 659/660-yilda (hijriy 39)[1] vafot etgan. U juda boy boʻlgan va oʻz mulki joylashgan Kufa yaqinidagi bir qishloq tashqarisiga dafn etilgan[2]. Uning oʻgʻli Abdulloh ibn Xabbob xorijiylar tomonidan oʻldirilgan[1].
Keyinchalik Xabbobning nomi paygʻambar Muhammad haqidagi rivoyatlarni yetkazuvchi kishi sifatida ham tilga olingan. Bu rivoyatlar hadis ilmining VIII/IX asr olimlari tomonidan jamlangan boʻlib, ulardan oʻn uchtasi sunniy musulmonlar eng ishonchli deb tan oladigan „Kutubi sitta“ asarida uchraydi[2].
Manbalar
Adabiyotlar
- Aerts, Stijn (2022). "Khabbāb b. al-Aratt". in Fleet, Kate; Krämer, Gudrun; Matringe, Denis et al.. Encyclopaedia of Islam, Three. doi:10.1163/1573-3912_ei3_COM_35414.
- Kister, Meir Jacob (1960–2007). "Khabbāb b. al-Aratt". in Bearman, P.; Bianquis, Th.; Bosworth, C.E. et al.. Encyclopaedia of Islam, Second Edition. doi:10.1163/1573-3912_islam_SIM_4113.
Qoʻshimcha adabiyotlar
- Kister, Meir Jacob (1990). "On Strangers and Allies in Mecca". Jerusalem Studies in Arabic and Islam 13: 113–154. http://www.kister.huji.ac.il/content/strangers-and-allies-mecca. (islomdan oldingi va ilk islom davridagi Makkada, jumladan Xabbob ibn al-Aratt ham kiradigan, mashhur oʻrin egallagan Qurayshiy boʻlmaganlar haqidagi maqola)