Uyshunsoy

Uyshunsoy — Qashqadaryo viloyati, Chiroqchi tumanidagi soy nomi. Nom Uyshun etnonimidan olingan bo‘lib, etnonim tarixan yasama so‘z: "uy + shun" shaklida hosil bo‘lgan. Har ikkala qism qadimda mustaqil ma’noga ega bo‘lgan. Etnonimning dastlabki shakli aniqlovchi + aniqlanmish tizimida bo‘lgan. "Uy" so‘zi uyg‘ur, uyrat, uychi, o‘ymovut kabi boshqa o‘zbek etnonimlarida ham uchraydi va turkiy xalqlarda keng tarqalgan.

Ilmiy tadqiqotlar

• A.N. Bernshtam uyshun/uysun va kushan/kusan etnonimlari bir manbadan kelib chiqqan deb hisoblaydi.
• B.G‘. G‘afurov Sharq xalqlari tillarida usuan/usvan etnonimi bo‘lgan, bu esa uyshun/uysun/usun va kushan/kusan etnonimlariga daxldor deb qaragan.
• T. Januzaqov turkiy tillarning oltoy davrida "uy/o‘y" so‘zi o‘rmon yoki daraxtzor ma’nosini berganini ta’kidlaydi.

Uyshun etnonimining ikkinchi qismi — "shun" so‘zi umumoltoy tiliga xos bo‘lib, turkiy, mo‘g‘ul va tungus-manjur tillarida turli tovush qiyofasida uchraydi: shun, sho‘n, shin, sun, so‘n, sin, jun, jo‘n, jin, chin, yun, yo‘n, yin, dun, do‘n, din, zun, zo‘nzin. So‘zda sh/s/j/ch/y/d/z tovush uyg‘unligi va almashinuvi mavjud. Bu o‘zgarishlar oltoy tillariga xos bo‘lgan fonetik jarayon natijasidir.

Turli tillarda shakllanishi:

• Yoqut tilida: zo‘n — xalq, qabila
• Tuva tilida: cho‘n — xalq, qabila
• Chuvash tilida: sin/shin — odamlar
• Qadimgi xun tilida: jun/jo‘n

Ana shu birlik odamlar, qabila, urug‘ ma’nosini bildirgan va o‘zbek etnonimlaridagi qovchin, olchin, boysun/boysin kabi nomlarning oxiridagi –chin/–sun/–sin unsurlari bilan bog‘liq.

Etnonim va joy nomi

Muhimi shuki, Uyshun etnonimi — birlamchi, Uyshun toponimi esa ikkilamchi birlikdir. Etnonimga aholining yashash joyi, tabiiy belgilar asos bo‘lgan: Uyshun — o‘rmon kishilari, daraxtli hududda yashovchilar. Joy nomi esa qabilaga mansub aholining istiqomat qilgan hududiga ko‘ra shakllangan: Uyshun — uyshun qabilasiga mansub kishilar yashagan joy.