Uyshun (Chiroqchi)
Uyshun — Qashqadaryo viloyati, Chiroqchi tumanidagi qishloq va mahalla nomi bo‘lib, respublikaning turli hududlarida shu nom bilan ataluvchi qishloq, ovul, mahalla, guzar va bozorlar mavjud. Andijon, Xatirchi, Urganch tumanlarida Uyshun nomli qishloqlar uchraydi, Andijonda esa Uyshunmahalla va Uyshuncha, O‘rta Chirchiq tumanida Uyshunovul nomlari qayd etilgan. O‘zbekistondan tashqari, Qozog‘iston, Qirg‘iziston, Tatariston, Boshqirdiston, Qoraqalpog‘iston kabi turkiy tilli hududlarda ham Uyshun bilan bog‘liq joy nomlarining uchrashi tabiiydir. Bunga sabab — nomning qadimiy turkiy qabila nomidan kelib chiqishi.
Uyshun etnonimining tarixiy o‘rni
Uyshun (uyshin, uysun, uysin, usun shakllari bilan) miloddan avvalgi davrlardanoq turkiy xalqlar orasida nufuzli qabila bo‘lgan. Bu qabila o‘zbek, qozoq, qirg‘iz, qoraqalpoq, tatar, boshqird va Noʻgʻay kabi xalqlarning shakllanishida muhim rol o‘ynagan. Alisher Navoiy asarlarida ham uyshun qabilasi ko‘p marotaba eslatilib, asosiy urug‘larddan biri sifatida qayd etilgan. Markaziy Osiyo, Ural, Oltoy, Volgabo‘yi va Kavkaz hududlarida ushbu nom keyinchalik joy nomiga aylangan.
Nomshunoslikning asosiy qonuniyatlaridan biri — etnonimlarning joy nomlariga, kishi ismlariga yoki laqablarga ko‘chib o‘tishidir. Shu tamoyilga ko‘ra, qadimda uyshun qabilasi istiqomat qilgan hududlar keyinchalik Uyshun deb atalgan. Demak, Uyshun etnonimi birlamchi, joy nomi esa keyinchalik shakllangan ikkilamchi birlikdir.
“Uyshun” so‘zining tuzilishi
Uyshun etnonimi tarixan "uy + shun" qismlaridan iborat bo‘lgan bo‘lib, har ikki bo‘lak qadimda mustaqil ma’noga ega so‘z sifatida qo‘llangan. Etnonim asl holida aniqlovchi + aniqlanmish tizimida shakllangan. "Uy/o‘y" so‘zi uyg‘ur, uyrat, uychi, o‘ymovut kabi etnonimlar tarkibida ham uchraydi va boshqa turkiy xalqlarda ham keng tarqalgan.
Ilmiy fikrlar
- A.N. Bernshtam uyshun/uysun nomlarini kushan/kusan etnonimlari bilan bir ildizdan kelib chiqqan deb hisoblaydi.
- B.G‘. G‘afurov Sharq tillaridagi usuan/usvan nomini uyshun-uysun va kushan-kusan bilan bog‘laydi.
- T. Januzaqov esa "uy/o‘y" so‘zi oltoy davrida o‘rmon yoki daraxtzor ma’nosini berganini ta’kidlaydi.
Etnonimning ikkinchi qismi — shun/sun, turkiy, mo‘g‘ul va tungus-manjur tillarida keng tarqalgan umumoltoy unsuri hisoblanadi. U turli tovush o‘zgarishlari bilan shun, sho‘n, shin, sun, sin, jun, jo‘n, chin, yun, zo‘n kabi shakllarda uchraydi. Bu o‘zgarishlar oltoy tillariga xos bo‘lgan fonetik almashinuv natijasidir.
Mazkur birlik uzoq vaqt davomida "xalq", "odamlar", "qabila" ma’nosini bildirgan:
- yoqut tilida zo‘n — xalq, qabila
- tuva tilida cho‘n — xalq, qabila
- chuvash tilida sin/shin — odamlar
Qadimgi xunlar tilida esa jun/jo‘n ko‘rinishida bo‘lgan. O‘zbek etnonimlaridagi qovchin, olchin, boysun/boysin kabi nomlarning oxiridagi –chin/–sun/–sin unsurlari ham aynan shu qadimiy qatlam bilan bog‘liq.
Etnonimning ma’nosi va joy nomining shakllanishi
Uyshun etnonimining asl ma’nosi — "o‘rmon kishilari", "daraxtzor hududda yashovchilar". Bu esa "uy/o‘y"ning "o‘rmon" ma’nosi va "shun/sun"ning "odamlar" ma’nosi qo‘shilganidan kelib chiqqan. Keyinchalik ushbu qabila yashagan maskanlar Uyshun deb nomlana boshlagan va joy nomi shakllangan.