Kontent qismiga oʻtish

Umaviylar masjidi (Mosul)

ZiyoSfera, erkin ensiklopediya
Masjid
Umaviylar masjidi (Mosul)

Mosul Umaviylar masjidi (arabcha: الجامع الأموي‎‎), Al-Atiq masjidi (arabcha: الجامع العتيق‎‎) nomi bilan ham tanilgan[1], Iroqning Mosul shahridagi katta tarixiy masjid. Dastlab VII asrda bunyod etilgan. 1810-yilda buzib tashlangan, shundan soʻng buzilgan joyning bir qismida hozirgi Al-Masfiy masjidi (arabcha: جامع المُصَفِّي‎‎) qurilgan. Bu masjid ham hanuzgacha Umaviylar masjidi nomi bilan mashhur[2][3].

Tarixi

Mosulga taxminan 637-yilda[4] yoki milodiy 640-yil–641-yillarda[5] ilk musulmon arablar tomonidan asos solingan. Oʻrta asr arab manbalariga koʻra, xalifa Umar tomonidan musulmon qoʻshiniga boshliq qilib tayinlangan Arfaja al-Barikiy[6] shaharni misr (harbiy lager) sifatida tashkil etgan va uning ichida jome masjid qurdirgan[6][7](p289). Shahar Umaviy xalifa Marvon II (h. 744–750) davrida yanada rivojlantirilgan boʻlib, ayrim manbalar masjidga ham aynan u asos solgan degan maʼlumotlarni keltiriladi[8][6].

Masjid bir necha bor taʼmirlanib va kengaytirilib, katta maydonni egallagan; ehtimol, sharqdan gʻarbga 110 metr (360 ft) boʻlgan[7].(p289) Katta qayta taʼmirlashlardan biri 1148-yilda Sayf ad-Din Gʻoziy tomonidan buyurtma qilingan boʻlib, oʻsha paytda uning atrofida bir nechta madrasa va boshqa diniy muassasalar qoʻshilgan[7].(p299) Xuddi shu asrning keyinroq davrida yangi jome masjid — an-Nuriy masjidi — bunyod etilgach, eski „Umaviylar masjidi“ning ahamiyati pasayib, eʼtiborsiz qolgan, biroq uning yaqinida muhim qabriston shakllangan[7].(p292)

Yomon ahvoldagi Umaviylar masjidi oxir-oqibat 1810-yilda buzib tashlangan[7].(p289) Bino qismlaridan saqlanib qolgan deb hisoblanadigan yagona narsa — an-Nuriy masjidi ichidagi bezakli mihrab boʻlib, ehtimol, buzish vaqtida yoki atrofida u binoga koʻchirib oʻtkazilgan[9][10][7](p101) Sobiq Umaviylar masjidi oʻrnida keyinchalik hozirgi kichikroq al-Masfi masjidi qurilgan[7],(p289) uni Muhammad Musaffiy az-Zahab (arabcha: محمد مُصَفِّي الذهب‎‎) asos solgan[8][11]. Masjidda al-Kavazin minorasi deb atalgan minora boʻlgan[4].

Al-Masfi masjidi Mosuldan IShIDni haydab chiqarish uchun boʻlib oʻtgan 2017-yilgi jang vaqtida qattiq shikastlangan. Keyinchalik bino merosni asrashga bagʻishlangan xalqaro tashkilot — Aliph tomonidan restavratsiya qilingan. Unda 2021-yildan yana namoz oʻqila boshlangan va u 2024-yil mart oyida rasman qayta ochilgan[2][3]

Manbalar

  1. ↑ Al-Mosuli, Sulaiman Saigh. History of Mosul (ar). ktab INC., 1923. 
  2. ↑ 2,0 2,1 Aldroubi, Mina; Mahmoud, Sinan „Al Masfi: Mosul's oldest mosque reopens nearly a decade after ISIS occupation“ (en). The National (2024-yil 7-mart). Qaraldi: 2025-yil 11-oktyabr.
  3. ↑ 3,0 3,1 „Restoration of Al Masfi Mosque in Mosul“ (en). Aliph Foundation. Qaraldi: 2025-yil 11-oktyabr.
  4. ↑ 4,0 4,1 Yusuf, Sharif. المدخل التاريخي لتاريخ العمارة العربية وتطورها (ar). Al Manhal, 2020 — 38-bet. ISBN 9796500428611. 
  5. ↑ Nováček, Karel „Mosul architecture“, . Encyclopaedia of Islam, Three (en). Brill, 2021. ISBN 9789004161658. 
  6. ↑ 6,0 6,1 6,2 Honigmann, E.; Bosworth, C.E.; Sluglett, P. (1991). "al-Mawṣil". in Bosworth, C. E.. Encyclopaedia of Islam. Volume VI: Mahk–Mid (2nd nashri). Leiden: E. J. Brill. 899-902 b. ISBN 978-90-04-08112-3. https://referenceworks.brillonline.com/search?s.q=al-Maw%E1%B9%A3il&s.f.s2_parent=s.f.book.encyclopaedia-of-islam-2&search-go=Search. 
  7. ↑ 7,0 7,1 7,2 7,3 7,4 7,5 7,6 Nováček, Karel; Melčák, Miroslav; Beránek, Ondřej; Starková, Lenka. Mosul after Islamic State: The Quest for Lost Architectural Heritage (en). Springer Nature, 2021. ISBN 978-3-030-62636-5. 
  8. ↑ 8,0 8,1 Francis, Bashir Youssef. موسوعة المدن والمواقع في العراق - الجزء الأول (ar). E-Kutub Ltd — 237-bet. ISBN 978-1-78058-262-7. 
  9. ↑ Tabbaa, Yasser (1994). "The Transformation of Arabic Writing: Part 2, the Public Text". Ars Orientalis 24: 134. ISSN 0571-1371. https://www.jstor.org/stable/4629463. 
  10. ↑ Tabbaa, Yasser. The Transformation of Islamic Art during the Sunni Revival (en). University of Washington Press, 2011 — 181 (see note 38)-bet. ISBN 978-0-295-80393-7. 
  11. ↑ Siouffi, Nicolas. مجموع الكتابات المحررة في ابنية مدينة الموصل (ar). Maṭbaʻat Shafīq, 1956.