Kontent qismiga oʻtish

Uaytxed instituti

ZiyoSfera, erkin ensiklopediya
Uaytxed biotibbiy tadqiqotlar instituti

Uaytxed biotibbiy tadqiqotlar instituti
Turi Inson salomatligini yaxshilash maqsadida biologiyaning eng fundamental masalalarini oʻrganuvchi ilmiy-tadqiqot instituti
Asos solingan sanasi 1982 (44 yil avval) (1982)
Endaumenti 715,8 million AQSH dollari (2024)[1]
Direktori Ruth Lehmann
Joylashuvi
Amerika Qoʻshma Shtatlari
Veb-sayti wi.mit.edu

Uaytxed biotibbiy tadqiqotlar instituti (inglizcha: Whitehead Institute for Biomedical Research) — AQShning Kembrij shahrida joylashgan notijorat tadqiqot instituti boʻlib, fundamental biotibbiy tadqiqotlar orqali inson salomatligini yaxshilashga ixtisoslashgan. U Massachusets texnologiya institutidan moliyaviy jihatdan mustaqil tuzilma sifatida tashkil etilgan boʻlib, institutning 19 nafar aʼzosi bir vaqtning oʻzida Massachusets texnologiya instituti Biologiya departamenti yoki Bioinjeneriya departamentida professor-oʻqituvchi lavozimlarida faoliyat yuritadi. 2020-yilda David C. Pagening oʻrnini egallagan Ruth Lehmann hozirgi vaqtda institut direktori hisoblanadi[2].

Tarixi

Uaytxed instituti 1982-yilda sanoatchi va filantrop Edwin C. „Jack“ Whitehead (1920–1992) tomonidan tashkil etilgan boʻlib, u „fundamental biotibbiyot fani orqali inson salomatligini yaxshilashga bagʻishlangan“ tadqiqot institutini yaratishni maqsad qilgan edi[3][4][5]. Edwin C. „Jack“ Whitehead bunday muassasa oliy taʼlim muassasasi bilan yaqin aloqada boʻlishi lozim, biroq ayni paytda mutlaqo mustaqil va oʻz-oʻzini boshqaradigan tuzilma boʻlib qolishi kerak deb hisoblagan. Fiziologiya yoki tibbiyot boʻyicha Nobel mukofoti sovrindori (1975-yil) David Baltimore timsolida Edwin C. „Jack“ Whitehead ushbu yondashuv „fundamental tadqiqotlar uchun maqbul muhit“ yaratishiga ishongan hamkorni topdi[6]. Uaytxed institutining asoschi direktori sifatida David Baltimore institut asoschilari boʻlishi uchun Massachusets texnologiya institutidan Harvey Lodish[7] va Robert Weinbergni[8], Kornell universitetidan Gerald Finkni[9] hamda Germaniyaning Gamburg universitetidan Rudolf Jaenischni xodimlar safini shakllantirish uchun shaxsan oʻzi tanlab oldi[10]. Shundan soʻng, ushbu guruh Uaytxed aʼzolarining birinchi avlodi boʻlishi uchun kelajagi porloq yosh olimlarni aniqladi va istiqbolli yosh tadqiqotchilarning faoliyatini jadallashtirish vositasi sifatida „Uaytxed ilmiy xodimlar dasturi“ni (Whitehead Fellows Program) taʼsis etdi.

Professor-oʻqituvchilar tarkibi

Uaytxed institutining professor-oʻqituvchilar tarkibi hozirgi kunda 19 nafar aʼzodan iborat boʻlib, ularning laboratoriyalari biologiyaning eng fundamental muammolarini oʻrganishga ixtisoslashgan[11]. Bir vaqtning oʻzida Massachusets texnologiya instituti oʻqituvchilari ham hisoblangan ushbu aʼzolar quyidagilardir:

  • David Bartel
  • Iain Cheeseman
  • Olivia Corradin
  • Gerald R. Fink
  • Mary Gehring
  • Rudolf Jaenisch
  • Ankur Jain
  • Ruth Lehmann
  • Pulin Li
  • Harvey F. Lodish
  • Sebastian Lourido
  • David C. Page
  • Peter W. Reddien
  • Robert A. Weinberg
  • Jonathan Weissman
  • Jing-Ke Weng
  • Yukiko Yamashita
  • Richard A. Young

Ilmiy xodimlar dasturi

Professor-oʻqituvchilar rahbarligidagi laboratoriyalardan tashqari, 1984-yilda tashkil etilgan „Uaytxed ilmiy xodimlar dasturi“ falsafa doktori (PhD) yoki tibbiyot doktori (MD) ilmiy darajasini yaqinda olgan yuqori malakali yosh mutaxassislarga anʼanaviy doktoranturadan keyingi tadqiqotchi sifatida katta ilmiy xodim laboratoriyasida ishlash oʻrniga[12], yetakchi tadqiqotchi sifatida oʻz shaxsiy laboratoriyalariga rahbarlik qilish imkoniyatini beradi[13]. Dastur ishtirokchilariga alohida laboratoriya maydoni hamda asbob-uskunalar, laboratoriya faoliyati, ish haqi va asosiy xodimlar taʼminoti uchun maxsus mablagʻlar ajratiladi. Shundan beri mamlakat boʻylab oʻndan ortiq shunga oʻxshash dasturlar tashkil etildi, jumladan, Kaliforniya universiteti (San-Fransisko), Karnegi instituti hamda Kold-Spring-Xarbor laboratoriyasidagi dasturlar shular jumlasidandir[14][15].

Uaytxed dasturining sobiq ishtirokchilari orasida Harvard tibbiyot maktabi dekani George Q. Daley[16]; marhum Massachusets texnologiya instituti professori va saraton kasalligi boʻyicha tadqiqotchi Angelika Amon[17]; NASA astronavti va kosmik biolog Kathleen Rubins[18] hamda „Merck Research Laboratories“ tadqiqot laboratoriyasining sobiq prezidenti[19], hozirda Stenford universiteti professori Peter S. Kim kabi taniqli olimlar bor. Dasturning hozirgi aʼzolari qatoriga inson mikrobiomini oʻrganuvchi Lindsey Backman, meʼda osti bezi saratoni boʻyicha tadqiqot olib boruvchi Tobiloba Oni hamda saratonni davolashda oʻsmalardagi mieloid hujayralarining faollashuvini oʻrganayotgan Kipp Weiskopf kabilar kiradi[20].

Yana qarang

Manbalar

  1. ↑ „U.S. and Canadian 2024 NCSE Participating Institutions Listed by Fiscal Year 2024 Endowment Market Value, Change in Market Value from FY23 to FY24, and FY24 Endowment Market Values Per Full-time Equivalent Student“ (XLSX). National Association of College and University Business Officers (NACUBO) (2025-yil 12-fevral). 2025-yil 12-fevralda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2025-yil 12-fevral.
  2. ↑ „Whitehead Institute of MIT“ (en). Leadership. Qaraldi: 2025-yil 29-iyun.
  3. ↑ Teltsch, Kathleen. „Edwin C. Whitehead, 72, Dies; Financed Biomedical Research“ (en-US). The New York Times (1992-yil 4-fevral). Qaraldi: 2023-yil 31-yanvar.
  4. ↑ „Whitehead Institute – History“. wi.mit.edu. Qaraldi: 2019-yil 22-fevral.
  5. ↑ „About Us“. Whitehead Institute for Biomedical Research. Qaraldi: 2018-yil 3-iyul.
  6. ↑ „Whitehead Institute – History – Pioneering Vision“. wi.mit.edu. Qaraldi: 2019-yil 22-fevral.[sayt ishlamaydi]
  7. ↑ Harvey F. Lodish
  8. ↑ „The Deadly Side of Cancer: How Cancer Spreads with Robert Weinberg“. 2021-yil 15-dekabrda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2020-yil 24-yanvar.
  9. ↑ Fink, Gerald, National Research Council (US) Committee on Research Standards and Practices to Prevent the Destructive Application of „Biographical Sketches of Committee Members“ (en). National Academies Press (US) (2004).
  10. ↑ „Founders“. 2020-yil 25-oktyabrda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2020-yil 24-yanvar.
  11. ↑ „Whitehead Institute of MIT“.
  12. ↑ „Gale - Product Login“. galeapps.gale.com. Qaraldi: 2023-yil 1-fevral.
  13. ↑ „Whitehead Institute of MIT“ (EN). Whitehead Institute of MIT. Qaraldi: 2023-yil 1-fevral.
  14. ↑ „About the Program“ (en). Sandler Fellows Program. Qaraldi: 2023-yil 1-fevral.
  15. ↑ „Other Programs“ (en). Sandler Fellows Program. Qaraldi: 2023-yil 1-fevral.
  16. ↑ „George Q. Daley“ (en). hms.harvard.edu. Qaraldi: 2023-yil 1-fevral.
  17. ↑ „Angelika Amon, cell biologist who pioneered research on chromosome imbalance, dies at 53“ (en). MIT News | Massachusetts Institute of Technology (2020-yil 30-oktyabr). Qaraldi: 2023-yil 1-fevral.
  18. ↑ Whiting, Melanie „Kathleen "Kate" Rubins (PH.D.) NASA Astronaut“. NASA (2016-yil 21-fevral). Qaraldi: 2023-yil 1-fevral.[sayt ishlamaydi]
  19. ↑ „CAP Profile“ (sm). CAP Profiles. Qaraldi: 2023-yil 1-fevral.
  20. ↑ „Whitehead Institute of MIT“ (EN). Whitehead Institute of MIT. Qaraldi: 2023-yil 1-fevral. 
"https://ziyosfera.uz/index.php?title=Uaytxed_instituti&oldid=834588" dan olindi