Turkiya geologiyasi
Turkiyaning geologik tuzilishi millionlab yillar davomida Anatoliya hududida kechgan murakkab va xilma-xil tektonik jarayonlar natijasida shakllangan. Ushbu jarayonlar faqat oʻtmishda emas, balki hozirgi davrda ham faol davom etmoqda. Buni mamlakat hududida tez-tez kuzatiladigan zilzilalar hamda ayrim davrlarda sodir boʻladigan vulqon otilishlari yaqqol namoyon etadi.
Arabiston maydonining davomi boʻlgan Suriya bilan chegaradosh hududning nisbatan kichik qismini hisobga olmaganda, Turkiya geologik jihatdan Atlantika okeanidan tortib Himolay togʻlarigacha choʻzilgan ulkan Alp tog‘lari mintaqasining tarkibiy qismi hisoblanadi. Ushbu geologik mintaqa paleogen davrida shakllanib, aynan shu davrda Arabiston, Afrika va Hindiston kontinental plitalarining Yevrosiyo plitasi bilan toʻqnashuvi boshlangan. Ushbu geologik jarayon hozirgi kunda ham faol davom etmoqda. Buning sababi Afrika plitasining Yevrosiyo plitasi bilan yaqinlashib, birlashish jarayonida boʻlishi hamda Anadolu plitasining siljish yoriqlari boʻylab gʻarb va janubi-gʻarb tomonga siljib borayotganidir. Aynan shu harakatlar Qora dengiz qirgʻoqlari yaqinida Yevrosiyo plitasining hozirgi chegarasini belgilab beruvchi Shimoliy Anadolu yer yorig‘i zonasi, shuningdek, janubi-sharqda Shimoliy Arabiston plitasi chegarasining bir qismini tashkil etuvchi Sharqiy Anadolu yer yorig‘i zonasining shakllanishiga sabab boʻlgan. Natijada Turkiya seysmik faolligi nihoyatda yuqori boʻlgan, dunyodagi eng faol hududlardan birida joylashgan. Biroq Turkiya hududida ochilgan koʻplab tog‘ jinslari ushbu tektonik jarayonlar boshlanishidan ancha oldin shakllangan. Mamlakatda tokembriy davriga oid, yaʼni yoshi 520 million yildan ortiq boʻlgan togʻ jinslari ham uchraydi (Bozkurt va boshq., 2000). Turkiyaning eng qadimgi geologik tarixi esa mintaqaning turli tektonik plitalar harakati jarayonida qanday shakllanganini aniq qayta tiklash murakkabligi sababli yetarlicha oʻrganilmagan. Shu bois Turkiyani yosh magma, vulqon va choʻkindi jinslar bilan birlashtirilgan qadimgi kontinental hamda okean litosferasining turli boʻlaklaridan tashkil topgan murakkab geologik kelib chiqishga ega boʻlgan boʻlaklarning yigʻindisi sifatida tasavvur etish mumkin.
Mezozoy davrida (taxminan 250–66 million yil avval) janubda joylashgan Gondvana va shimolda joylashgan Lavraziya superkontinentlari oʻrtasida okean litosferasi bilan qoplangan ulkan dengiz havzasi – Tetis okeani mavjud boʻlgan [1]. Vaqt oʻtishi bilan ushbu okean plitasi subduksiya zonalarida yaʼni bir biri ostiga asta-sekin yutilib borgan. Subduksiya transeyalarida ibtidoiy Tetis okeanida toʻplangan choʻkindi jinslar qatlamlari kuchli tektonik bosim taʼsirida bukilgan, burmalangan va uzilgan hamda okean litosferasining kristalli fundamentiga mansub yirik jins bloklari bilan aralashib ketgan. Natijada asosan serpentinit, bazalt, dolerit va chert kabi togʻ jinslaridan iborat boʻlgan nihoyatda murakkab geologik aralashma, yaʼni melanj shakllangan [2]. Hozirgi kunda Qora dengiz sohilidagi Pontiya tog‘lari hududida saqlanib qolgan Yevrosiyo chekkasi Gʻarbiy Tinch okeani mintaqasiga geologik jihatdan oʻxshash boʻlgan deb taxmin qilinadi [3]. Vulqon yoylari va ularning orti havzalari mikroqitʼalar – yaʼni kontinental litosferaning nisbatan kichik plitalari – bilan toʻqnashganda ofiolitlar hosil boʻlib, keyinchalik Yevrosiyaga joylashgan. Ushbu mikrokontinentlar Gondvana qitʼasidan janub tomonga siljigan [4].
Kaynozoy davrida yuzaga kelgan burmalanishlar, yer yoriqlari hosil boʻlishi va koʻtarilish jarayonlari, shuningdek vulqon harakatlari va magmatik jinslarning kirib kelishi yirik Arabiston va Yevrosiyo plitalari oʻrtasidagi yirik kontinental toʻqnashuv bilan bevosita bogʻliq boʻlgan [1].
Turkiyaning yer yuzasi tuzilishi nihoyatda murakkab. Sharqda bir-biriga tutashgan ikki burmali togʻ tizmasi orasidagi markaziy massiv siqilib, koʻtarilgan bloklar va bukilgan botiqlardan iborat boʻlib, u yerda yaqinda paydo boʻlgan yotqiziqlar relefga gʻadir-budur yassi togʻlik koʻrinishini bergan. Pasttekisliklar esa asosan Frakiyadagi Egey dengizi yoki Marmar dengiziga quyiladigan daryolar boʻylab joylashgan boʻlib, Qora dengiz va O‘rta dengiz qirgʻoqlari boʻylab bir necha tor qirgʻoq polosalari bilan chegaralangan [manba kerak].
Zilzilalar
Turkiyaning yigirmanchi asrdagi eng kuchli zilzilasi 1939-yil 27-dekabrga oʻtar kechasi Erjinanda sodir boʻlib, shaharni deyarli butunlay vayron qilgan va taxminan 30 000 kishining oʻlimiga sabab boʻlgan. Oʻrtacha intensivlikdagi zilzilalar esa koʻpincha bir necha kun yoki hatto haftalar davomida vaqti-vaqti bilan takroriy silkinishlar boʻlib turgan. Turkiyadagi seysmik hodisalar ayniqsa Shimoliy Anadolu yorigʻi zonasida, Sharqiy Anadolu yorigʻi zonasida hamda Egey plitasi bilan Anadolu plitasi orasidagi subduksiya mintaqasida yuz berish ehtimoli yuqori.
Yana qarang
Turkiyadagi zilzilalar roʻyxati
Manbalar
