Turk maqomi

Turk maqomi (turkcha: makam, koʻplikda: makamlar; arabcha مقام‎‎ (maqām) soʻzidan)— turk mumtoz va xalq musiqasida qoʻllanadigan kuy turlari tizimi. U kompozitsiya yaratish va ijro etish uchun murakkab qoidalar majmuasini oʻz ichiga oladi. Har bir maqom oʻziga xos interval tuzilmasi (cinsler) va melodik rivojlanishni (seyir) belgilaydi. Qatʼiy kompozitsiya (beste, fasıl, peşrev, âyin kabilar) yoki spontan kompozitsiya (gazel, Taksim, Qur’on tilovat qilish, Mavlud oʻqish va hokazo) boʻlishidan qatʼi nazar, barcha ijrolar maʼlum bir kuy turiga amal qilishga intiladi. Turk musiqasida maqomning ritmik ekvivalenti usul deb ataladi.

Geografik va madaniy aloqalar

Turk maqom tizimi arab musiqasidagi maqomlar va Vizantiya musiqasidagi Echoslar bilan baʼzi oʻxshash xususiyatlarga ega. Ayrim nazariyalarga koʻra, maqomning kelib chiqish joyi Iroqning Mosul shahri hisoblanadi. Aytishlaricha, oʻz shahri nomiga ishora qilib „Mula Othman Al-Musili“ deb atalgan shaxs Istanbuldagi Usmonli saroyida xizmat qilib, turk Usmonli musiqasiga taʼsir koʻrsatgan. Uzoqroq modal qarindoshlarga uygʻur „muqom“i va shashmaqom kabi Markaziy Osiyo turkiy xalqlari musiqalari kiradi. Shimoliy va Janubiy Hindistonning klassik raga asosidagi musiqasida ham shunga oʻxshash lad tamoyillari qoʻllanadi. Baʼzi olimlar Bolqondagi sobiq Usmonli viloyatlarida turk maqomlarining izlarini topishadi. Ushbu tushunchalarning barchasi Gʻarb klassik musiqasidagi lad tushunchasiga taxminan mos keladi, biroq ularning kompozitsiya qoidalari turlicha.

Qoʻshimcha mutolaa uchun

• Aydemir, Murat. Turkish music makam guide. Pan Yayıncılık, 2010. ISBN 9789944396844.
• Mikosch, Thomas. Makamlar: The Musical Scales of Turkey. S.l.: Lulu.com, 2017. ISBN 978-0244325602.
• Özkan, İsmail Hakkı. Türk Mûsıkîsi Nazariyatı ve Usûlleri. Kudüm Velveleleri. Ötüken, 2000. ISBN 975-437-017-6.
• Signell, Karl L. Makam: Modal Practice in Turkish Art Music. Nokomis FL (USA): Usul editions/Lulu.com., 2004. ISBN 0-9760455-0-8. "Unabridged reprint of the 1986 hard cover edition with updates, corrections, introduction, audio and other supplements". Originally published: Asian Music Publications, Series D: Monographs, no. 4. Seattle: Asian Music Publications, 1977.
• Signell, Karl L. Makam: Türk Sanat Musikisinde Makam Uygulaması (Turkish translation of above). Istanbul: Yapı Kredi Kültür Sanat Yayıncılık, 2006. ISBN 975-08-1080-5.
• Yılmaz, Zeki. Türk Mûsıkîsi Dersleri. Istanbul: Çağlar Yayınları, 2001. ISBN 975-95729-1-5.