Tovarlar
Tovarlar — iqtisodiyot fanida inson uchun foyda keltiradigan, yaʼni farovonlik yoki naflilikni taʼminlaydigan har qanday narsalardir[1]. Tovarlar zararli narsalar bilan qarama-qarshi qoʻyiladi, yaʼni isteʼmolchi uchun salbiy qiymatga ega boʻlgan narsalar, masalan uy ishlari yoki chiqindilar. Bunday narsalar isteʼmolchining umumiy farovonligini kamaytiradi[2].
Iqtisodiyot asosan iqtisodiy tovarlarni oʻrganadi, yaʼni cheklangan resurslar asosida ishlab chiqariladigan tovarlar. Bunday tovarlar ishlab chiqarish uchun mehnat yoki resurslar sarflash talab etiladi. Ular erkin tovarlar bilan farqlanadi, chunki erkin tovarlar cheksiz miqdorda mavjud boʻladi[3].
Tovarlar odatda iqtisodiyotning ikkinchi sektorida, yaʼni xomashyo yoki oraliq tovarlarni qayta ishlash orqali hosil qilinadi.
Tovarlarning foydaliligi va xususiyatlari
Bir birlik tovarni isteʼmol qilish natijasida olinadigan qoʻshimcha naflilik chegaraviy foydalilik deb ataladi. Koʻpincha tovarlarda kamayib boruvchi chegaraviy foydalilik qonuni amal qiladi, yaʼni isteʼmol ortgan sari har bir qoʻshimcha birlikdan olinadigan foyda kamayadi.
Baʼzi narsalar foydali boʻlsa-da, yetarlicha kamyob emasligi sababli pul qiymatiga ega emas. Masalan, yer atmosferasi yoki dengiz suvi. Bunday narsalar erkin tovarlar deb ataladi[4].
Yakuniy tovarlar — bu toʻgʻridan-toʻgʻri isteʼmol qilinadigan mahsulotlar boʻlib, boshqa tovar ishlab chiqarishda ishlatilmaydi. Masalan, mikrotoʻlqinli pech yoki velosiped. Ularning tarkibiy qismlari esa oraliq tovarlar hisoblanadi. Masalan, toʻqimachilik mahsulotlari yoki tranzistorlar kiyim yoki elektron qurilmalar ishlab chiqarishda ishlatiladi. Uzoq muddat xizmat qiladigan va boshqa tovarlar ishlab chiqarishda qoʻllaniladigan vositalar, masalan, texnika, inson kapitali yoki ekotizimlar kapital tovarlar deb ataladi.
Tijorat tovarlari — ishlab chiqarilib, bozorga chiqariladigan moddiy mahsulotlar boʻlib, ular savdo faoliyatida ishlatiladi. Masalan: traktorlar, tijorat transport vositalari, samolyotlar yoki qurilish materiallari. Xom ashyo tushunchasi baʼzan iqtisodiy tovarlar bilan sinonim sifatida ishlatiladi, ammo koʻpincha bozorda sotiladigan xom materiallar yoki birlamchi sektor mahsulotlarini anglatadi[5].
Koʻpgina tovarlar moddiy (koʻrinadigan) boʻlsa-da, ayrimlari nomoddiy shaklda mavjud. Masalan, olma moddiy tovar, ammo yangiliklar nomoddiy tovar boʻlib, ular faqat matbaa yoki televideniye orqali qabul qilinadi.