Marjinal naflilik
Marjinal naflilik— Iqtisodiyotning asosiy yoʻnalishlarida tovar yoki xizmatning qoʻshimcha bir birligini isteʼmol qilish natijasida umumiy naflilikning (yaʼni, isteʼmolchining qoniqish darajasining) oʻzgarishi[1]. Marjinal naflilik ijobiy, salbiy yoki nolga teng boʻlishi mumkin. Salbiy marjinal naflilik isteʼmol qilingan har bir qoʻshimcha mahsulot birligi foydadan koʻra koʻproq ziyon keltirishini va umumiy naflilikning pasayishiga olib kelishini anglatadi. Aksincha, ijobiy marjinal naflilik isteʼmol qilingan har bir qoʻshimcha birlik umumiy naflilikni oshirishini koʻrsatadi[2].
Kardinal naflilik nazariyasi doirasida liberal iqtisodchilar kamayib boruvchi marjinal naflilik qonunini ilgari suradilar. Bu qonunga koʻra, biror tovar yoki xizmatning dastlabki birligini isteʼmol qilish keyingi birliklarga qaraganda koʻproq qoniqish yoki naflilik keltiradi hamda isteʼmol miqdori ortgani sari qoniqish yoki naflilik darajasi pasayib boradi. Isteʼmol hajmi ortishi bilan har bir keyingi birlikdan olinadigan qoʻshimcha qoniqish yoki naflilik kamayib ketadi va bu hodisa kamayib boruvchi marjinal naflilik deb ataladi. Bu gʻoya iqtisodiyotda isteʼmolchi sotib olishga tayyor boʻlgan tovar yoki xizmatning optimal miqdorini aniqlash uchun qoʻllaniladi[3].
Marjinallik
Iqtisodiyot fanida „marjinal“ atamasi maʼlum bir boshlangʻich darajadan kelib chiqib yuzaga keladigan kichik oʻzgarishni anglatadi. Philip Wicksteed ushbu atamani quyidagicha izohlagan:
Marjinal tushunchasi mavjud boʻlgan har qanday resurs yoki zaxiraning ozgina ortishi yoki kamayishi bilan bogʻliq mulohazalarni anglatadi[4]. Boshqacha aytganda, marjinal yondashuv — bu navbatdagi qoʻshimcha birlikni isteʼmol qilish yoki undan foydalanish natijasida yuzaga keladigan xarajat yoki foydani ifodalaydi. Masalan, bir dona shokoladni isteʼmol qilishdan olinadigan qoʻshimcha qoniqish shunday marjinal foydaga misol boʻla oladi. Marjinallikni tushunishning asosiy yoʻli marjinal tahlil orqali amalga oshiriladi. Marjinal tahlil muayyan faoliyat natijasida olinadigan qoʻshimcha foydalarni ayni shu faoliyat tufayli yuzaga keladigan qoʻshimcha xarajatlar bilan solishtiradi. Amaliyotda korxonalar marjinal tahlildan oʻz foydasini maksimal darajaga yetkazish maqsadida foydalanadilar hamda u koʻpincha ishlab chiqarishni kengaytirish yoki qisqartirish boʻyicha qarorlar qabul qilishda qoʻllaniladi.
Naflilik
Naflilik — iqtisodiy tushuncha boʻlib, u shaxslarning maʼlum bir tovar yoki xizmatni isteʼmol qilish natijasida oladigan qoniqish yoki foyda darajasini ifodalaydi. Ushbu qoniqish darajasi shartli ravishda util deb ataluvchi birliklar orqali oʻlchanadi (bu atama ispancha foydali maʼnosini bildiruvchi soʻzdan kelib chiqqan). Biroq, isteʼmolchi tomonidan his qilinadigan naflilik darajasini aniq oʻlchash murakkab va mavhum masala hisoblanadi. Shu sababli iqtisodchilar odatda ochiq (kuzatiladigan) afzalliklar tamoyiliga tayanadilar, yaʼni isteʼmolchilarning tanlovlarini kuzatish orqali ularning afzalliklarini eng kam maʼqul variantdan eng yuqori maʼqul variantgacha tartiblaydilar.
Dastlab „naflilik“ tushunchasi axloqiy faylasuflar Jeremy Bentham va John Stuart Mill tomonidan ishlab chiqilgan[5]. Ular naflilikni shaxsning umumiy farovonligini oshiruvchi va noqulayliklarni kamaytiruvchi omillar bilan bogʻlagan[6]. Shu yondashuv doirasida naflilik insonning subyektiv qoniqish darajasi yoki farovonlik koʻrsatkichi sifatida talqin qilingan[7].
Zamonaviy iqtisodiyot nazariyasi esa koʻpincha metafizik masalalarga chuqur kirishmaydi. Buning oʻrniga, u isteʼmolchilarning afzalliklari maʼlum qoidalarga mos kelishini faraz qiladi va tovarlar, xizmatlar yoki ularning isteʼmoli bilan bogʻliq miqdoriy koʻrsatkichlar orqali bu afzalliklarni ifodalashni „naflilik“ deb talqin qiladi[8].
Har qanday standart iqtisodiy modelda bir xil tovar turli shaxslar uchun turlicha marjinal naflilikka ega boʻlishi mumkin. Bu esa isteʼmolchilarning individual afzalliklari, ehtiyojlari va sharoitlari oʻrtasidagi farqlar bilan izohlanadi[9].
Manbalar
- ↑ „Marginal Utility“. Britannica Money.
- ↑ „Marginal Utility“ (en). Intelligent Economist (2020-yil yanvar).
- ↑ „Law of Diminishing Marginal Utility“ (en). Corporate Finance institute.
- ↑ Wicksteed, Philip Henry; The Common Sense of Political Economy (1910), Bk I Ch 2 and elsewhere.
- ↑ Bentham, Jeremy. Introduction to the Principles of Morals and Legislation, Chapter I §I–III.
- ↑ Jevons, William Stanley; „Brief Account of a General Mathematical Theory of Political Economy“, Journal of the Royal Statistical Society v29 (June 1866) § 2.
- ↑ Jevons, William Stanley; Brief Account of a General Mathematical Theory of Political Economy, Journal of the Royal Statistical Society v29 (June 1866) § 4.
- ↑ Kreps, David Marc; A Course in Microeconomic Theory, Chapter two: The theory of consumer choice and demand, Utility representations.
- ↑ Davenport, Herbert Joseph; The Economics of Enterprise (1913) Ch VII, pp. 86–87.
Adabiyotlar
- Downey, E. H. (1910). "The Futility of Marginal Utility". Journal of Political Economy 18 (4): 253–268. doi:10.1086/251690. https://zenodo.org/record/1431301.
Havolalar
Vikiomborda „Marjinal naflilik“ mavzusi boʻyicha mediafayllar bor.- Maximization of Originality
