Kontent qismiga oʻtish

Texno nuar

ZiyoSfera, erkin ensiklopediya

Texno nuar — bu ilmiy fantastika va nuar filmni birlashtirgan badiiy adabiyot, xususan, kino janrining gibrid turi boʻlib, uning yorqin namunalari sifatida Ridley Scottning „Tigʻ ustida yuguruvchi“ (1982)[1] va James Cameronning „Terminator“ (1984) filmlarini koʻrsatish mumkin[2]. Texno nuar „texnologiyani borligʻimizning har bir jabhasiga tahdid soladigan halokatli va distopik kuch“ sifatida taqdim etadi[3]. U retrofuturizmdan tortib klassik futurizmgacha boʻlgan texnologiyalarni tasvirlash bilan birga, qorongʻu, shahar muhiti bilan xarakterlanadi. Texno nuar ilmiy fantastikaning yuqori texnologiyali dunyolarini nuar filmining qorongʻu, gʻamgin va maʼyus muhiti bilan birlashtiradi.

Terminologiyasi

Bu janr shuningdek, kiber-nuar, kelajak nuari, ilmiy-fantastik neo-nuar va ilmiy-fantastik nuar deb ham ataladi[4]. Shuningdek, u kiberpank janri bilan ham baʼzi oʻxshashliklarga ega, garchi ularning ohanglari oʻrtasida sezilarli farq boʻlsa-da; oʻzi taʼsirlangan janrga mos ravishda, texno nuar koʻproq sinizm va hissiy boʻshliqni oʻzida mujassam etadi. Kiberpank esa koʻproq kelajak jamiyatlarining chekkasidagi isyonkor shaxslarga eʼtibor qaratishga moyildir[5].

Kelib chiqishi

Cameron „Terminator“ filmida birinchi boʻlib „Texno nuar“ atamasini qoʻllagan boʻlsa-da, bu janrning ildizlari ancha uzoqqa borib taqaladi[6]. Xuddi nuar film kabi, texno nuar ham nemis ekspressionistik kinosidan ilhomlanadi. „Homunculus“ (1916), „The Cabinet of Dr Caligari“ (1920) va eng muhimi, „Metropolis“ (1927) kabi filmlarning barchasi kelajak texnologiyasi elementlari va konsepsiyalarini oʻsha paytdagi nemis ekspressionizmiga xos boʻlgan bezovta qiluvchi va noqulay uslub bilan birlashtiradi[7]. Keyinchalik, 1950-yillarning oxiriga kelib Amerikada nuar film harakati soʻna boshlaganda, bir nechta kam byudjetli ilmiy-fantastik trillerlar („Indestructible Man“, „She Devil“, „The Astounding She Monster“) nuar filmning tematik va stilistik elementlarini tatbiq etdi, bu esa 1980-yillarda „Tigʻ ustida yuguruvchi“ va „Terminator“ filmlarining chiqishi bilan texno nuarning mustahkam shakllangan janr sifatida dunyoga kelishiga yoʻl ochdi[8].

Ilmiy-fantastika janriga nuar elementlarini kiritishdan tashqari, texno nuardan oldin ham yangi texnologiyalardan qoʻrqishni, xususan, yadroviy xavotirlarni oʻz ichiga olgan nuar filmlar mavjud boʻlgan. Bular orasida eng asosiylari Kiss Me Deadly (1955), Split Second 1953) va The Atomic City (1952) filmlaridir. Ushbu filmlar klassik nuarning oltin davridan keyingi nuar filmlar turkumiga oʻtishni anglatadi. Mazkur filmlar klassik nuar va tez orada paydo boʻladigan texno nuar oʻrtasidagi oʻtish davrini ifodalaydi[9].

Oʻtmishdoshlari

Nuar filmdan olingan „nuar“ soʻzi 1940- va 1950-yillardagi Amerika oq-qora filmlari uchun fransuzcha atama (soʻzma-soʻz „qora film“ yoki „ qorongʻi film“) boʻlib, bu filmlar har doim shahar manzarasida, tunda boʻlib oʻtgandek tuyuladi va mos ravishda qorongʻi mavzuga ega, garchi ularga yondashuv koʻpincha jozibali va maftunkor, shuningdek, stillashtirilgan va zoʻravonlikka boy boʻlsa ham. Ushbu janr bir qator kriminal romanlardan, xususan, Raymond Chandlerning „The Big Sleep“ va „Farewell, My Lovely“ asarlaridan ilhomlangan. Koʻpincha xususiy detektiv qahramon va jozibali, ammo xavfli ayollar ketma-ketligi ishtirok etadigan kriminal trillerlar bilan tavsiflangan klassik nuar uslubini „detektiv nuar“ deb ham atash mumkin.

Bundan turli xil aloqador va oʻzgartirilgan atamalar kelib chiqqan, masalan, neo-nuar (1960- va 1970-yillarda Amerikada ushbu shaklning qayta tiklanishi); Sovuq urush nuari (yadro davrining keskinligi va paranoyasidan foydalangan holda); baʼzilar tomonidan qora nuar deb atalgan „blaxploitation filmlari“; Skandinaviya mamlakatlarining tabiati va tashqi tomondan zerikarli ijtimoiy muhitida boʻlib oʻtadigan, ammo shafqatsiz ayollarni yomon koʻrish (mizoginiya), shafqatsiz jinsiy zulm va qotillikning qorongʻi merosini ochib beradigan Nordik nuar. Xuddi shu manbadan kiber nuar, shuningdek, texno nuar deb ham ataladigan janr kelib chiqqan boʻlib, u kompyuterlar va yuqori texnologiyalarning real dunyosidagi yoki texnologiya tomonidan yaratilgan virtual yerosti dunyosidagi fitna va jinoiy harakatlar bilan, baʼzan esa har ikkalasi bilan ham shugʻullanishi mumkin[9].

Yana qarang

Manbalar

  1. ↑ Sherlock, Ben „One Movie Both Invented and Perfected the Tech Noir“. Game Rant (2021-yil 21-fevral).
  2. ↑ Hurtgen, Joseph „Sci-fi Noir: The Terminator and Tech Noir“. Rapid Transmission. Qaraldi: 2019-yil 23-mart.
  3. ↑ Auger, Emily. Tech-Noir Film: A Theory of the Development of Popular Genres. Intellect Ltd, 2011 — 21-bet. ISBN 978-1841504247. 
  4. ↑ „A Guide to Tech Noir in Film and Television | No Film School“ (en). nofilmschool.com. Qaraldi: 2026-yil 21-mart.
  5. ↑ Stanners, Barbara. Exploring Genre: Science Fiction. Phoenix: Phoenix Education, 2009 — 123-bet. ISBN 9781921586002. 
  6. ↑ Sherlock, Ben „10 Breathtaking Sci-Fi Neo-Noirs To Watch If You Like Blade Runner“ (en). ScreenRant (2019-yil 22-noyabr). Qaraldi: 2025-yil 26-oktyabr.
  7. ↑ „Paul Meehan on Tech-Noir: The Fusion of Science Fiction and Film Noir“ (en-US). TheoFantastique. Qaraldi: 2026-yil 21-mart.
  8. ↑ „Paul Meehan on Tech-Noir: The Fusion of Science Fiction and Film Noir“ (en-US). TheoFantastique. Qaraldi: 2026-yil 21-mart.
  9. ↑ 9,0 9,1 Borde and Chaumeton. A Panorama of American Film Noir 1941-1953. City Lights Books, 2002 — 2-3-bet. 

Qoʻshimcha oʻqish uchun

"https://ziyosfera.uz/index.php?title=Texno_nuar&oldid=810839" dan olindi