Sirim Datuli qoʻzgʻoloni

Sirim Datuli qoʻzgʻoloni
Sanalar 1783—1797‑yillar Natija qoʻzgʻalon bostirilgan
Qoʻmondonlar
Rossiya imperiyasi Ingelstrom	Kichik Juz Sirim Datuli

Sirim Datuli qoʻzgʻoloni — 1783—1797‑yillarda Kichik juz qozoqlarining Sirim Datuli boshchiligidagi qoʻzgʻoloni.

Qoʻzgʻolon

Sirim Datuli boshchiligidagi qozoqlarning qoʻzgʻoloni hukumatning tobe boʻlgan qozoq urugʻlarining ichki hayotini tartibga solish yoʻlidagi urinishlari boshlanishi bilan bevosita bogʻliq edi. Aslida XVIII asr oxirida Kichik juzdagi notinch voqealar Dehqonlar urushida faol ishtirok etgan boshqirdlar va baʼzi qozoq urugʻlari qatnashgan Pugachyov qoʻzgʻolonining aks-sadosi boʻlgan. Dastlab, pugachyovchilik zoʻriqishini pasaytirish uchun Yekaterina II Ural, Orenburg va Sibir kazak qoʻshinlari kengaytirilishi, Ural va Irtishda chegara chiziqlari tashkil etilishi munosabati bilan tortib olingan anʼanaviy yaylovlar, daryo va koʻl yerlari foydalanishga ruxsat etilishi bilan bogʻliq ancha katta imtiyozlarga erishildi.

1775‑yil 7‑noyabrdagi farmon bilan Tashqi ishlar kollegiyasi qozoqlarga Ural va Volga oraligʻidagi, Kaspiy dengizi sohillaridagi, Irtishning oʻng qirgʻogʻidagi yaylovlardan foydalanishga ruxsat berdi. Biroq bu choralar mazkur hududlarni mustamlakalashtirish boʻyicha allaqachon koʻrilgan tadbirlarga zid kelib qoldi: amalda bu yerlar allaqachon kazak qishloqlari va xazina yerlariga ajratilgan yoki shunga rejalashtirilgan edi. 1782‑yilda esa bu yerlarga chorva haydab borilgan taqdirda avvaldan ularning „ijarasi“ uchun haq toʻlash lozimligini tushuntiruvchi farmon chiqarildi. Bu chora ham yetarli boʻlmadi: xususan, Ural kazaklari tashabbus koʻrsatib, oʻzlari nazorat qiladigan hududdan oʻtishda amanatlar (garovga olingan kishilar) talab qila boshladilar, soʻngra esa qoʻshin boshqaruvi kazaklarga yerlarni ijaraga berishni butunlay taqiqladi, yaʼni amalda qozoqlarning Uraldan oʻtib, „ichki tomonga“ oʻtishini man etdi. Bunga javoban haqiqiy qoʻzgʻolon boshlandi, koʻplab post va istehkomlarga hujumlar uyushtirildi, ularga javoban jazolash ekspeditsiyalari oʻtkazildi.

Kichik juzda shu davrda ichki nizolar ham kechayotgan edi. Rossiya homiyligiga oʻtganidan keyin xon hokimiyatining ahamiyati pasaydi, urugʻ oqsoqollaridan iborat feodal piramida yemirildi, har bir urugʻ boshligʻi chegaraviy va markaziy maʼmuriyat bilan mustaqil ravishda kelishishga intildi. Yuzaga kelgan anarxik tartibsizlikni bartaraf etish uchun Orenburg general-gubernatori Igelstrom oʻziga xos dasht parlamenti boʻlgan oqsoqollar qurultoyini chaqirishni taklif etdi. Ammo qurultoy rahbari etib Sirim Datuli saylangach va uning faoliyati Seymni eslata boshlagach, 1789‑yilda Igelstrom xon hokimiyatini tiklashga qaror berdi.

Igelstrom Kichik juzdagi boshqaruvni isloh qilishdagi xatolarini anglab, yuqoriga yangi loyiha taqdim etdi. U Oʻrdaning gʻarbiy qismini olti maʼmuriy uchastkaga boʻlib, Sirim Datuli nomzodini Bosh prokuror lavozimiga qoʻyishlikni ilgari surdi. Biroq hukumat bu gʻoyani toʻliq maʼqullamadi, uni faqat xon hokimiyatini kuchaytirish qismi boʻyicha qoʻllab-quvvatladi va Volga bilan Ural oraligʻidagi qalmoqlar tashlab ketgan yerlardan qozoq aholisi tomonidan foydalanish huquqini cheklashni boshladi, bu esa Sirim Datuli tarafdorlari bilan amaldagi podsho tuzumi tuzilmalarining qaytadan qarama-qarshiligiga sabab boʻldi.

Rossiya maʼmuriyatiga ochiq boʻysunmaslik, chegara chiziqlariga hujumlar sonining koʻpayishi, 1790‑yillar davomida Markaziy Osiyo bilan savdoning butunlay toʻxtashi ichki oʻzaro urushlar bilan bir vaqtda kechdi. Faqat 1797‑yilga kelib, koʻplab muzokaralar yoʻli bilan oqsoqollar, sultonlar bilan kelishib, qozoq urugʻlarining koʻpchiligini tinchlantirishga erishishdi va qoʻzgʻolon susayishni boshladi. Sirim Datuli esa Xiva xonligi yerlariga koʻchib ketishga majbur boʻldi.