Sirim Datuli
Sirim Dotuli Botir (qozoqcha: Сырым Датұлы; arabcha: سيريم ابن دات 1753–1802) qozoq urugʻi Bayuli rahbari va 1783–1797-yillarda Kichik Juz qozoqlarining milliy aksifeodal va mustamlakachilikka qarshi harakatlari yetakchisi boʻlgan.
1774-yilda Sirim Dotuli 1773–1775-yillardagi qoʻzgʻolon chogʻida Pugachyovga yordam bergan qozoq otryadiga boshchilik qilgan. 1775-yil 22-iyun sanasi bilan saqlanib qolgan hisobotda graflar Aleksandr Suvorov Dotulini qoʻzgʻolonning faol ishtirokchilaridan biri sifatida tilga oladi. Biroq 1776-yil kuzida Dotuli tomonini oʻzgartirib, podsho maʼmuriyatiga yordam bera boshlaydi. Bu sadoqat 1783-yilgacha davom etdi, soʻng u yana qoʻzgʻolonchilarga qoʻshiladi.
1783-yilda Dotuli rahbarligida Kichik Juzda dehqonlar qoʻzgʻoloni boshlandi. Qoʻzgʻolon sabablari yer tanqisligi, podsho hukmdorlari tomonidan chorvadorlarga Uralning oʻng sohiliga koʻchishga taqiq qoʻyilishi, urugʻ oqsoqollari huquqlarining buzilishi, Nuralixon va sultonlar, Ural kazak qoʻshini hamda podsho maʼmuriyati tomonidan xalqqa nisbatan talon-toroj va zoʻravonliklar edi. Dotuli Ural kazaklari tomonidan qoʻlga olinib, 1784-yil bahorigacha qamoqda saqlanadi; soʻng uni singlisiga uylangan kuyovi Nuralixon toʻlab olib chiqadi[1][2].
Uzoq davom etgan janglardan keyin Kichik Juzdagi qozoq urugʻlari tizimiga islohotlar kiritish, shu yoʻl bilan podsho maʼmuriyatiga tartib oʻrnatish imkonini berish uchun urinishlar boshlandi. Shunday urinishlardan biri 1785-yilda yetakchi boshliqlar yigʻilishi — qurultoy chogʻida qilindi; unda Juzni uch qism yoki oʻrdaga boʻlish taklifi ilgari surildi. Sirim Dotuli uchala oʻrda, butun Kichik Juz boʻyicha birinchi maslahatchisi etib saylandi. Bu lavozimda u Sibir va Ufa general-gubernatori Iosif Igelstrom ishlab chiqqan islohotlarni joriy etishga intilgan podsho maʼmuriyatiga sodiqlik qasamyodini qildi[3].
Biroq oqsoqollar orasida maʼmuriyat va uning islohotlariga nisbatan ishonchsizlik mavjud edi, shu sababli bu masala boʻyicha qaror qabul qilish doimo kechiktirilib kelindi. 1786-yilda Nuralixon Kichik Juzdan quvib chiqarildi va podsho maʼmuriyati panasiga oʻtdi; maʼmuriyat uni Uvaga yubordi. Dashtdagi oʻz taʼsirining kamayishini tan olishni istamagan xon va sultonlar bir tomonda, Sirim Dotuli esa boshqa tomonda turgan bir vaqtda ular orasidagi nizolar 1786-yil avgustida avjiga chiqdi: ular Dotulini qoʻlga olib, faqat Nuralixon Juzga qaytarilgandagina uni ozod etishlarini bildirdilar. Igelstrom aralashuvidan soʻng u kuzda qoʻyib yuborildi; general-gubernator islohotni davom ettirish uchun uning qozoq jamoalaridagi taʼsiriga muhtoj edi. Biroq Dotuli qozoqlar uchun podsho maʼmuriyati bilan siyosiy va iqtisodiy aloqalarni mustahkamlashning mumkin boʻlgan foydasini tan olgan boʻlsa-da, ularga ishonmadi va islohotni pisand qilmasdan navbatdagi qoʻzgʻolon uchun zamin yaratdi. U qurol, otliq kuch va oziq-ovqat koʻrinishidagi yordam hamda magʻlubiyat boʻladigan taqdirida koʻchmanchilar uchun yerlar olish maqsadida Xiva xonligi bilan muzokaralar olib bordi.
1789-yilda Igelstrom Juz maʼmuriyatining yangi loyihasini taqdim etdi, biroq u ham joriy qilinmadi. Koʻp yillik bosqinlar va janglardan soʻng qoʻzgʻolon 1797-yilda magʻlubiyat bilan tugadi va Sirim Dotuli urugʻdoshlari bilan Xiva xonligiga qochdi. U 1802-yilda vafot etgan[4].
Yana qarang
Manbalar
- ↑ „On The Uprising Led by Syrym Datuly“ (en). e-history.kz. Qaraldi: 2023-yil 9-yanvar.
- ↑ „A tireless explorer of the Kazakh land“ (en). e-history.kz. Qaraldi: 2023-yil 9-yanvar.
- ↑ INFORM.KZ „NURALY KHAN“ (en). Казинформ (2009-yil 15-oktyabr). Qaraldi: 2023-yil 9-yanvar.[sayt ishlamaydi]
- ↑ „On The Uprising Led by Syrym Datuly“ (en). e-history.kz. Qaraldi: 2023-yil 9-yanvar.