Kontent qismiga oʻtish

Shveysariya-nemis imo-ishora tili

ZiyoSfera, erkin ensiklopediya
Shveytsariya-nemis imo-ishora tili
Mamlakatlar Shveytsariya, Lixtenshteyn
Til oilasi Ehtimol fransuz yoki nemis imo-ishora tillari oilasi
Alifbosi SignWriting
Til kodlari

Shveysariya-nemis imo-ishora tili (olmoncha: Deutschschweizer Gebärdensprache , qisqartmasi DSGS) — Shveysariyaning nemiszabon qismi hamda Lixtenshteyn knyazligidagi eshitish qobiliyati cheklangan shaxslar tomonidan foydalaniladigan asosiy imo-ishora tili. Ushbu til taxminan 1828-yilda shakllangan[1]. 2011-yilgi hisob-kitoblarga koʻra, Shveysariya-nemis imo-ishora tilidan 7 500 nafar eshitish qobiliyati cheklangan va 13 000 nafar eshituvchi inson foydalanadi[2]. Syurix, Bern, Bazel, Luzern va St. Gallen va Lixtenshteyndagi karlar uchun ixtisoslashtirilgan maktab-internatlarda rivojlangan oltita dialekt mavjud.

Nomi

Shveysariyaning oʻzida, boshqa tillar bilan farqlash talab etilmagan vaziyatlarda, ushbu til shunchaki „Gebärdensprache“ (imo-ishora tili) deb ataladi. Ayrim manbalarda u „Natürliche Gebärden“ yoki „Natürliche Gebärdensprache“ (Tabiiy imo-ishora tili) yoki „Shveysariya imo-ishora tili“ (Langage gestuel suisse) deb ham yuritilgan[3]. Birinchi tushuncha „abstrakt imo-ishoralar“ (konseptual ishoralar)dan farqli oʻlaroq, shunchaki „uxlash“ yoki „ovqatlanish“ kabi kundalik ehtiyojlarni ifodalovchi „tabiiy ishora“ maʼnosini anglatgan, shu sababli bugungi kunda bu atama amaliyotda qoʻllanilmaydi[4]. Hozirgi vaqtda ingliz tilidagi manbalarning aksariyatida ushbu tilga nisbatan „German-Swiss Sign Language“ (Nemis-Shveysariya imo-ishora tili) yoki „Swiss-German Sign Language“ (Shveysariya-nemis imo-ishora tili) terminlari ishlatiladi[5][6].

Tasniflanishi

Wittmanning (1991-yil) taxminiga koʻra, Shveysariya-nemis imo-ishora tili Fransiya imo-ishora tillari oilasining bir qismi boʻlishi mumkin, biroq ular oʻrtasidagi yaqinlik darajasi yuqori emas va buni isbotlash oson kechmaydi[1].

Shveysariyaning oʻzida ham bu tilning kelib chiqishi haligacha tadqiq qilinmoqda. Shveysariya-nemis imo-ishora tili Nemis imo-ishora tilining bir hosilasi boʻlishi mumkinligi yuzasidan izlanishlar oʻtkazish rejalashtirilgan. Biroq, kuzatishlarga koʻra, Shveysariya-nemis imo-ishora tili foydalanuvchilari nemis imo-ishora tilidan koʻra, koʻproq Shveysariyaning fransuzzabon qismida (Romandiya) qoʻllaniladigan Fransuz imo-ishora tili shevasi boʻlmish LSF-SRdan ishoralarni oʻzlashtirishga moyil ekanliklari aniqlangan[2].

Adabiyotlari

Bugungi kunga qadar ushbu tilda „SignWriting“ tizimidan foydalanilgan holda ikkita kitob nashr etilgan.

Qoʻl alifbosi

Ushbu tilning daktil alifbosi nemis imo-ishora tili va Amerika imo-ishora tili alifbolariga oʻxshash, biroq quyidagi farqlarga ega:

  • F harfi uchun yuqoriga koʻtarilgan barmoqlar parallel holatda boʻladi yoki bir-biriga tegib turadi.
  • T harfi uchun koʻrsatkich barmoq bosh barmoq uchining ustiga qoʻyiladi (bosh barmoq pastda turgan holda „X“ shakli hosil qilinadi), bu holat boshqa koʻplab alifbolarda ham odatda uchraydi.
  • Norasmiy uslubda X harfini koʻrsatishda bosh barmoqdan foydalaniladi; bu shakl faqatgina koʻrsatkich barmoq yordamida hosil qilingan „C“ harfiga oʻxshashdir.
  • Ä harfi „A“ kabi koʻrsatiladi, biroq bunda bosh barmoq bir-ikki marta tashqariga va ichkariga qarab harakatlantiriladi.
  • Ö harfi „O“ kabi koʻrsatiladi, ammo u bir-ikki marta „C“ shakligacha ochilib, qayta yopiladi (rasmiy uslubda koʻrsatkich barmoq bosh barmoq bilan tegib turgan holatda qoladi).
  • Ü harfi „U“ kabi koʻrsatiladi, biroq barmoqlar bir-ikki marta pastga qarab bukiladi (xuddi koʻrsatkich barmoq „X“ yoki „T“ shaklida turgandek).
  • SCH harf birikmasi nemis imo-ishora tilidagi kabi koʻrsatiladi.
  • Shuningdek, CH harf birikmasi ham mavjud boʻlib, u „H“ harfi barmoqlari (bosh barmoq, koʻrsatkich va oʻrta barmoq) yordamida „C“ shaklini hosil qilish orqali koʻrsatiladi.
  • Alifboda ß (esset) harfi mavjud emas, chunki Shveysariyada ushbu harf yozuvda ham doim „SS“ shaklida ifodalanadi.

Manbalar

  1. ↑ 1,0 1,1 Wittmann, Henri (1991). „Classification linguistique des langues signées non vocalement.“ Revue québécoise de linguistique théorique et appliquée 10:1.215–88.[1] (Wayback Machine saytida 2019-04-12 sanasida arxivlangan)
  2. ↑ 2,0 2,1 Braem, Penny Boyes: Gebärdenspracharbeit in der Schweiz: Rückblick und Ausblick (Wayback Machine saytida 2015-09-24 sanasida arxivlangan), Hamburg: Zeitschrift für Sprache und Kultur Gehörloser
  3. ↑ Andoza:E18
  4. ↑ Deutsche Hörbehinderten Selbsthilfe e.v.: Gebärdensprache (Wayback Machine saytida 2015-04-17 sanasida arxivlangan)
  5. ↑ IANA: Language tag assignment for German Swiss Sign Language (Wayback Machine saytida 2017-10-11 sanasida arxivlangan)
  6. ↑ Center for sign language research: Bibliography (Wayback Machine saytida 2012-12-24 sanasida arxivlangan)

Havolalar

"https://ziyosfera.uz/index.php?title=Shveysariya-nemis_imo-ishora_tili&oldid=780422" dan olindi