Fransuz imo-ishora tili

Fransuz imo-ishora tili
Mamlakatlar	Fransiya, Shveytsariya
Til oilasi	Fransuz imo-ishora tillari oilasi
Til kodlari

Fransuz imo-ishora tili (fransuzcha: langue des signes française, LSF) — Fransiya hamda Shveysariyaning fransuzzabon qismlarida yashovchi eshitish qobiliyati cheklangan va qulogʻi ogʻir insonlarning imo-ishora tili. Ethnologue nashri maʼlumotlariga koʻra, ushbu tildan ona tili sifatida foydalanuvchilar soni 100 000 nafarni tashkil etadi.

Fransuz imo-ishora tili Niderlandiya imo-ishora tili, Flamand imo-ishora tili, Belgiya-fransuz imo-ishora tili, Irland imo-ishora tili, Amerika imo-ishora tili, Kvebek (Fransuz-Kanada nomi bilan ham tanilgan) imo-ishora tili, Braziliya imo-ishora tili hamda rus imo-ishora tili bilan chambarchas bogʻliq boʻlib, qisman ularning shakllanishiga asos (ajdod til) boʻlib xizmat qilgan.

Tarixi

Fransuz daktil alifbosining tarixiy illyustratsiyasi

Fransuz imo-ishora tilining yaratilishi tez-tez va yanglish tarzda Charles-Michel de l’Épée (l’abbé de l'Épée) faoliyati bilan bogʻlanadi. Aslida esa, uning ushbu tayyor va mavjud tilni mutlaqo tasodifan kashf etgani aytiladi; yomgʻirdan qochish uchun yaqin atrofdagi uylardan biriga kirgan abbat u yerda eshitish qobiliyati cheklangan egizak opa-singillarga duch keladi. Ularning oʻzaro hamda Parijdagi karlar hamjamiyati bilan muloqot qilishda foydalanadigan tilining boyligi va murakkabligi abbatni hayratda qoldiradi. Shundan soʻng, abbat hozirda „Eski fransuz imo-ishora tili“ deb nomlanuvchi ushbu tilni oʻrganishga kirishadi va vaqt oʻtib karlar uchun bepul maktab tashkil etadi. Bu maktabda u oʻz oʻquvchilariga oʻqish va yozishni oʻrgatish maqsadida „metodik ishoralar“ deb nomlangan tizimni ishlab chiqadi. Yakunda abbat oʻz tizimining ommaviy namoyishlarini (1771–1774-yillar) tashkil etishga muvaffaq boʻladi; ushbu namoyishlar butun qitʼadan pedagoglar va taniqli shaxslarni jalb etib, eshitish qobiliyati cheklangan insonlarga ham, ayniqsa, imo-ishoralar yordamida taʼlim berish mumkinligi haqidagi gʻoyaning ommalashishiga xizmat qildi.

Charles-Michel de l’Épée tomonidan yaratilgan metodik ishoralar oʻzi oʻrgangan imo-ishora tili soʻzlari hamda oʻzi oʻylab topgan baʼzi grammatik atamalarning qorishmasidan iborat edi. Ushbu birikish natijasida yuzaga kelgan sunʼiy til haddan tashqari murakkab boʻlib, oʻquvchilar muloqoti uchun mutlaqo yaroqsiz edi. Masalan, uning tizimida „tushunarsiz“ soʻzini hosil qilish uchun beshta ishoradan iborat zanjir („ichki-tushunmoq-mumkin-sifat-emas“) mukammal tarzda birlashtirilgan bir paytda, karlarning tabiiy tilida shunchaki „tushunish-imkonsiz“ deb qoʻya qolinardi. Fransuz imo-ishora tili abbat tomonidan ixtiro qilinmagan boʻlsa-da, uning karlar hamjamiyatiga qoʻshgan eng katta hissasi — eshitish qobiliyati cheklangan insonlarning fikrlashi uchun ogʻzaki nutq shart emasligini tan olgani hamda bir tom ostida koʻplab kar oʻquvchilarni jamlash orqali ushbu tilning tabiiy rivojlanishini bilvosita tezlashtirgani boʻldi.

Oʻsha davrdan boshlab Fransiya imo-ishora tili XIX-asr oxirigacha, yaʼni manualist (imo-ishora tarafdorlari) va oralist (ogʻzaki nutq, labdan oʻqish tarafdorlari) maktablari oʻrtasida oʻzaro ziddiyat yuzaga kelgunga qadar gurkirab rivojlandi. 1880-yilda Kar-soqovlar boʻyicha oʻqituvchilarning Milan xalqaro kongressi yigʻilib, unda oralistlik anʼanasiga afzallik berish toʻgʻrisida qaror qabul qilindi. Vaqt oʻtishi bilan imo-ishora tilidan foydalanish gapirishni oʻrganishga toʻsqinlik qiluvchi omil sifatida koʻrildi va shu sababli darsxonalarda taqiqlandi.

Fransiyada ushbu vaziyat 1970-yillarning oxirigacha oʻzgarishsiz qoldi; aynan shu davrga kelib karlar hamjamiyati imo-ishora tilining kengroq tan olinishi va ikki tilli taʼlim tizimi joriy etilishi uchun kurasha boshladi. 1991-yilda Milliy assambleya kar bolalar taʼlimida fransuz imo-ishora tilidan foydalanishga rasman ruxsat beruvchi Fabius qonunini qabul qildi. 2005-yilda esa fransuz imo-ishora tilini toʻlaqonli mustaqil til sifatida tan oluvchi qonun tasdiqlandi.

Alifbosi

Fransuz daktil alifbosidan ham fransuz imo-ishora tilidagi ishoralarni bir-biridan farqlash, ham imo-ishora bilan gapirish jarayonida fransuzcha soʻzlarni matnga kiritish uchun foydalaniladi.

Havolalar

• The LSF wikibook (fransuzcha)