Kontent qismiga oʻtish

Shahzoda Shahinshoh

ZiyoSfera, erkin ensiklopediya
Shahzoda Shahinshoh
Tugʻilishi tax.1470
Amasya tumani, Usmoniylar imperiyasi
Vafoti 1511-yil 2-iyul
Konya, Usmoniylar imperiyasi
Turmush oʻrtogʻi Mukrima xotun
Farzandlari
  • Shahzoda Mehmedshoh
  • Shahzoda Alouddin
  • Shahzoda Mahmud
  • Shahzoda Mustafo
  • Shahzoda Oʻrhon
  • Fulona Sulton
Sulola Usmoniylar
Otasi Boyazid II
Onasi Husnushoh xotun
Dini Islom, sunniylik

Shahzoda Shahinshoh (usmonli turkcha: شهزاده شھنشاہ‎‎; tax. 1470-yil — 1511-yil 2-iyul) — Usmoniylar shahzodasi, sulton Boyazid II va uning rafiqasi Husnushoh xotunning oʻgʻli.

Yoshligi

Shahzoda Shahinshoh 1470-yilda Amasya tumanida tugʻilgan[1][2][3]. Uning otasi shahzoda Boyazid (boʻlajak sulton Boyazid II), onasi esa Husnushoh xotun boʻlgan. Husnushoh xotun Nasuh beyning qizi boʻlib, uning Ibrohim II ning avlodidan ekani[1], Usmoniylar bosqinidan avval Karaman hukmdori boʻlgan Piri Ahmad bey hamda Abdulkarim beyning singlisi ekanligi haqida taxminlar boʻlgan[3][4]. Biroq haram qaydlari uning kelib chiqishi nasroniylardan ekanligi va qul kanizak sifatida Usmoniylar haramiga olib kelinganini koʻrsatadi[1][5]. Shahzoda Shahinshohning Sultonzoda Sulton ismli tugʻishgan ukasi boʻlgan[1].

Bir manbaga koʻra, Shahinshoh 1472-yilda oʻgay akasi Shahzoda Abdulloh, bobosi Mehmed II hamda Chechak xotunning oʻgʻli Shahzoda Cem bilan birga sunnat qilingan. Bu esa uning 1470-yildan oldinroq tugʻilgan boʻlishi mumkinligini anglatadi[6]. Shahinshoh 1480-yilda oʻgay akalari Ahmad, Alamshoh, Korkut, Mahmud, Salim va Cemning oʻgʻli Oʻgʻuzxon bilan birga sunnat qilingan boʻlishi ham mumkin[7][8].

Hokimliklari

Usmoniylar anʼanasiga koʻra, barcha shahzodalar tayyorgarlik jarayonining bir qismi sifatida viloyat hokimi sifatida xizmat qilishi kerak edi. Shahinshoh 1480-yilda sunnat qilinganidan soʻng avval Menteshega yuborildi va onasi Husnushoh xotun ham unga hamrohlik qildi[7]. Shahinshoh Menteshe hokimi sifatida atigi bir yil xizmat qildi va 1481-yilda Manisaga koʻchirildi[9]. U Manisada onasiga tegishli Xotuniya masjidi, maktab, oshxona va hammomdan iborat xayriya muassasalariga homiylik qilfi[10].

1483-yilda oʻgay akasi Abdullohning vafotidan soʻng Shahinshoh Konya hokimi boʻldi[9]. 1485-yilda esa Karaman hokim etib tayinlandi[11]. Karamandagi xizmat paytida shahzoda moliyaviy inqirozga uchrab, imperiya xazinasidan katta miqdorda qarz oldi[11]. Hokim sifatida xizmat qilgan davrida unga Hadim Yoqub posho va Sinan bey murabbiylik qilgan[12]. Qosim beyning vafotidan soʻng Karamanoğulları sulolasidan boʻlgan Turgutoğlu Mahmud bey Karamanda tartibsizlik keltirib chiqardi. Shahinshoh Karagʻoz bey boshchiligida unga qarshi qoʻshin yubordi va 1485 hamda 1486-yillarda kechgan ketma-ket janglarda Turgutoğlu magʻlub etildi[13].

Shahzoda Shahinshohning hokimligi davrida Karamandagi qoʻzgʻolonlar son-sanoqsiz edi. Uning oʻgʻli Mehmed va oʻgay akasi Ahmad qoʻshin toʻplab, isyonchilarni tor-mor etish uchun yurish qildi[13]. 1500-yilda Shahinshoh yana bir qoʻzgʻolonda isyonchilar tomonidan magʻlub etildi[13].

Boyazidning oʻgʻillaridan biri sifatida Shahinshoh ham taxtga daʼvogar edi, biroq valiahd shahzoda va otasining sevimli oʻgʻli boʻlgan Ahmad, jangovor shahzoda Salim hamda shoir Korkut soyasida qolib, vorislik kurashidan chetda qoldi[13]. Shohqulu qo‘zg‘oloni paytida Shahinshoh chetda turdi. Shoh Ismoil I tomonidan asos solingan Safaviylar tomonidan qoʻllab-quvvatlangan va bevosita Shohqulu boshchiligida uyushtirilgan ushbu qoʻzgʻolonda uning oʻgay akalari Korkut va Ahmad asosiy shaxslar edi[13]. Taxminlarga koʻra, Shahinshoh oʻgay akasi Ahmadga qarshi Shohqulu va Shoh Ismoil bilan ittifoq tuzgan boʻlishi mumkin. Vnetsiyaliklarning hisobotlarida Shahinshoh Shoh Ismoil I ning Karamandagi eng ishonchli odami ekani aytiladi[14]. Bu narsa tarixchilarga Ahmad va Hadim Ali posho Shahinshohga qarshi fitna uyushtirib, uni zaharlatgan boʻlishi mumkin degan fikrni bergan[14].

1509-yilda Ahmad Konyani egallashni rejalashtirdi, biroq Shahinshoh uning qoʻshinlari aralashuviga yoʻl qoʻymaslik uchun qarshi qoʻshin toʻpladi[15]. Shohqulu qoʻzgʻolonida Shohqulu oʻq yeb halok boʻldi va shu bilan qoʻzgʻolon yakunlandi[16]. Bu jarayonda Korkut kurashdan chekindi, Ahmad esa yanicharlarning qoʻllab-quvvatlovidan mahrum boʻldi. Natijada, vorislik kurashida Salim gʻolib boʻldi. U 1512-yil 24-aprelda otasi sulton Boyazidni taxtdan agʻdardi va oʻzi sulton boʻldi.

Shaxsiy hayoti

Shahinshohning maʼlum boʻlgan yagona rafiqasi qul kanizak Mukrima xotun boʻlib, u Shahinshohning birinchi oʻgʻlining onasi edi[10]. Shahinshohning olti nafar farzandi boʻlgan. Ular: Mehmedshoh, Mahmud, Alouddin, Mustafo va Oʻrhon ismli besh oʻgʻil hamda bir qiz edi[7]. Mehmedshoh haqiqatdan ham Shahinshohning oʻgʻli ekani ravshan boʻlsa-da, uning yana toʻrt oʻgʻli borligi haqida qarama-qarshi maʼlumotlar mavjud. Mahmud 1510-yilda vafot etib, Istanbulda dafn qilingan, Alouddinning nomi ham hujjatlarda tilga olingan[7]. Tarixchi Alderson Shahinshohning Mehmed va Oʻrhon ismli ikki oʻgʻli boʻlganini qayd etsa-da, Shahinshohning Mehmed va bir qizi boʻlgani haqida aniq dalillar mavjud[7]. Mukrima xotun 1517-yilda vafot etgan va Shahinshoh qurdirgan maqbarada oʻgʻli Mehmed bilan yonma-yon dafn etilgan[7]. Mehmed Shahinshohning oʻgay akasi Shahzoda Abdullohning qizi Shohniso Sultonga uylangan[7][8].

Vafoti

Shahinshoh 1511-yil 2-iyulda Konyada 41 yoshida vafot etdi[17]. Biroq uning sharmandalik bilan ayovsiz tarzda vafot etgani aniq. Buni onasining sulton Boyazid II ga yozgan maktublari ham tasdiqlaydi. Ushbu maktublarda ona oʻgʻlining aybsizligini taʼkidlab, uning obroʻsini tiklashni va munosib tarzda dafn etishni oʻtinib soʻragan. Shunga qaramay, uning oʻlimi haqida bir qancha farazlar mavjud. Aldersonning taʼkidlashicha, Shahinshoh Safaviylarning aygʻoqchisi boʻlgani uchun otasi Boyazidning buyrugʻi bilan qatl etilgan, biroq bu maʼlumot oʻz tasdigʻini topmagan, chunki u bevosita isyon koʻtarmagan. Qolaversa, oyogʻi majruh boʻlgani sababli Shahinshoh taxt vorisligi uchun kurashda ham ishtirok etmagan[17][18]. Tarixchi Fisher esa uning oʻz joniga qasd qilganini iddao qiladi[17].

Shahinshohning oʻlimi Hadim Ali poshoning oʻlimi bilan bir kunda sodir boʻlgani bois Shahinshoh akasi Ahmad va Hadim Ali posho buyrugʻi bilan oʻldirilgan, degan qarash keng tarqalgan. Ular Shahinshohning Shohqulu bilan aloqador boʻlganini va Qizilboshlilar eʼtiqodini qabul qilganini daʼvo qilgan[14]. Bundan tashqari, Hadim Ali poshoning oʻlimi sabab Ahmad eng katta tayanchidan ayrilgan va Shahinshohni Shoh Ismoil I dan siyosiy koʻmak olayotgandek koʻrsatib, uni oʻldirtirgan[15].

Shahinshohning jasadi Bursaga olib ketilib, Murodiya majmuasida dafn etilgan[19]. Uning oʻgʻli Mehmed otasining vafotidan soʻng Karaman va Konya hokimi boʻlgan. U amakisi Ahmad bilan aloqalarini uzganidan soʻng boshqa bir amakisi Salimning huzuriga panoh izlab borgan. Salim 1512-yil 16-dekabrda Shahinshoh va uning yagona omon qolgan oʻgay ukasi Alouddin bilan birga qatl ettirgan[7]. Oradan ikki yil oʻtib, Shahinshohning onasi ham vafot etgan. U Bursada yashab, oʻgʻlining saroyidan boʻshab qolgan va ishsiz qolgan xizmatchilarini qoʻllab-quvvatlashga alohida eʼtibor qaratgan. U 1513-yilda vafot etgan va Murodiya majmuasidagi oʻz maqbarasiga dafn qilingan[2][3][20].

Farzandlari

Shahinshohning 5 oʻgʻli va 1 qizi boʻlgan:

  • Shahzoda Mehmedshoh (tax.1488-yilda tugʻilgan[7] — Salim I buyrugʻi bilan 1512-yil 16-dekabrda qatl etilgan, otasi bilan birga dafn qilingan) — Mukrima xotunning oʻgʻli. Amakivachchasi Shahzoda Abdullohning qizi Shohniso Sultonga uylangan[7];
  • Shahzoda Alouddin (Salim I buyrugʻi bilan 1512-yil 16-dekabrda qatl etilgan);
  • Shahzoda Mahmud (1510-yilda vafot etgan)[7];
  • Shahzoda Mustafo;
  • Shahzoda Oʻrhon;
  • Fulona Sulton[7].

Nasabi

Manbalar

  1. ↑ 1,0 1,1 1,2 1,3 Şafakcı 2022, s. 191.
  2. ↑ 2,0 2,1 Uluçay, M. Çağatay. BAYAZID II. IN ÂILESI — 108, 109, 116-17-bet. 
  3. ↑ 3,0 3,1 3,2 Uluçay, Mustafa Çağatay. Padişahların kadınları ve kızları. Ankara: Ötüken, 2011. 
  4. ↑ Said Öztürk, Ahmet Akgündüz. Ottoman History - Misperceptions and Truths. IUR Press. 
  5. ↑ Sakaoğlu, Necdet. Bu mülkün kadın sultanları: Vâlide sultanlar, hâtunlar, hasekiler, kadınefendiler, sultanefendiler. Oğlak Yayıncılık, 2008. 
  6. ↑ Yakupoğlu, Cevdet. II.Bayezid'in oğlu Şehzade Mahmud'un hayatı ve faaliyetleri, 2010. 
  7. ↑ 7,00 7,01 7,02 7,03 7,04 7,05 7,06 7,07 7,08 7,09 7,10 7,11 Şafakcı 2022, s. 193.
  8. ↑ 8,0 8,1 Şafakcı, Hamit. II. Bayezid'in oğlu Şehzade Abdullah'in ailesi ve sancakbeyligi. DergiPark, 2024. 
  9. ↑ 9,0 9,1 Şafakcı 2022, s. 194.
  10. ↑ 10,0 10,1 Şafakcı 2022, s. 192.
  11. ↑ 11,0 11,1 Şafakcı 2022, s. 195.
  12. ↑ Şafakcı 2022, s. 196.
  13. ↑ 13,0 13,1 13,2 13,3 13,4 Şafakcı 2022, s. 200.
  14. ↑ 14,0 14,1 14,2 Şafakcı 2022, s. 203.
  15. ↑ 15,0 15,1 Şafakcı 2022, s. 204.
  16. ↑ Şafakcı 2022, s. 201.
  17. ↑ 17,0 17,1 17,2 Şafakcı 2022, s. 202.
  18. ↑ Al-Tikriti, Nabil Sirri. Şehzade Korkud (ca. 1468-1513) and the Articulation of Early 16th Century Ottoman Religious Identity – Volume 1 and 2, 2004. 
  19. ↑ Şafakcı 2022, s. 205.
  20. ↑ Raif Kaplanoğlu. Bursalı şair, yazar, ve ünlüler ansiklopedisi. Avrasya Etnografya Vakfı, 1998 — 212-bet. 

Adabiyotlar

  • Şafakcı, Hamit. II. Boyazidning o‘g‘li Shahzoda Shehinshohning hayoti. DergiPark, 2022. 
"https://ziyosfera.uz/index.php?title=Shahzoda_Shahinshoh&oldid=774236" dan olindi