Kontent qismiga oʻtish

Shahzoda Mustafo (Mehmed II ning oʻgʻli)

ZiyoSfera, erkin ensiklopediya
Shahzoda Mustafo
Tugʻilishi tax. 1450
Manisa saroyi, Manisa, Usmoniylar imperiyasi
Vafoti 1474-yil 25-dekabr
Bor, Nigʻde, Usmoniylar imperiyasi
Dafn etilgan joy
Murodiya majmuasi, Bursa
Farzandlari Shahzoda Halil
Nargisshoh Farahshod xotun
Hani xotun
Sulola Usmoniylar
Otasi Mehmed II
Onasi Gulshoh xotun
Dini Islom, sunniylik

Shahzoda Mustafo (usmonli turkcha: شهزاده مصطفى‎‎; tax. 1450 — 25 dekabr 1474) — Usmoniylar shahzodasi, sulton Mehmed II Fotih va uning joriyasi Gulshoh xotunning oʻgʻli.

Hayoti

Shahzoda Mustafo 1450-yilda Manisada tugʻilgan[1][2][3]. Uning otasi shahzoda Mehmed (keyinchalik sulton Mehmed II Fotih), onasi esa qul kanizak Gulshoh xotun boʻlgan[2][3]. Onasi Karamanoğulları bekligi hukmdori Ibrohim beyning qizi deb taxmin qilingan[3], biroq uning asl kelib chiqishi nasroniy boʻlib, Usmoniylar qul savdosi orqali imperiya haramiga keltirilgan. Haramga kelgach, islomni qabul qilgan va unga qul sifatida yangi ism berilgan. Shahzoda Mustafo yaxshi taʼlim olgan va qilichbozlikni ham puxta oʻrgangan[4].

1451-yilda bobosi sulton Murod II ning vafotidan soʻng otasi Mehmed sulton boʻldi. Mustafo esa Mehmed II ning eng sevimli oʻgʻli edi[2][5][6]. Usmoniylar anʼanasiga koʻra, barcha shahzodalar tayyorgarlikning bir qismi sifatida viloyat hokimi sifatida xizmat qilishi kerak edi. 1457-yilda Edirneda akasi Boyazid bilan birga uning sunnat marosimi oʻtkazilgach, Mustafo ilk bor sanjakbeyi sifatida Manisaga yuborildi. 1467-yilda u Konya va Qayseri hokimi etib tayinlandi[7][8].

1473-yilda Mustafo oʻz qoʻshinlari bilan otasi va oʻgay akasi Boyazid bilan birga turkiy hukmron sulola Oq qoʻyunlilar hukmdori Uzun Hasanga qarshi Otlukbeli jangida qatnashdi. Jang „Shahzodalar jangi“ deb ham atalgan, chunki u shahzoda Mustafo va shahzoda Boyazidning Oq qoʻyunlilar shahzodasi Ugʻurlu Muhammadga qarshi urushi edi. Ugʻurlu Muhammad keyinchalik Boyazidning tugʻishgan, Mustafoning esa oʻgay singlisi Gavhari xotunga uylangan[9][10].

1474-yilda Karamanoğulları sulolasi tugatilgach, Mustafo Karaman hokimi boʻldi. U boʻyi baland, chiroyli va noz-karashmali kishi sifatida tasvirlanadi. Uning haramida koʻplab juftlari boʻlgani aytiladi. Undan Halil ismli bir oʻgʻil hamda Hani xotun va Nargisshoh (yoki Nargiszoda) Farahshod xotun ismli ikki qiz qolgan[4][11].

Kasalligi va vafoti

Jangdan gʻalaba bilan qaytgach, Mustafo kasal boʻlib qoldi. Shahzoda ov va ichkilikni ham yaxshi koʻrgan, bundan tashqari Karahisordagi 12 kunlik yurish chogʻida uning ahvoli ogʻirlashgan[12]. Otasiga kasalligi haqida xabar berilgan va u shaxsiy tabibi Yoqub poshoni hamda Gedik Ahmad posho qoʻmondonligidagi qoʻshinni Mustafoning oldiga yuborgan[12].

1474-yil oxirlarida kasallik kuchaygani sababli shahzoda Nigʻde viloyati Bor shahriga koʻchirildi. U yerda dardiga shifo boʻlsin deb issiq hammom qildirildi, biroq hammomdan keyin shahzoda 24 yoshida vafot etdi[3][12][13]. Uning jasadi Bursaga olib kelinib, Murodiya majmuasida dafn etildi[14]. Mustafoning oʻlimi otasi Mehmedni larzaga soldi. Mustafo uning eng sevimli oʻgʻli va ehtimoliy vorisi edi. Oʻlim xabari kelgach, sulton uch kun-u uch tun tosh zamin ustida yalang holda yotib, faryod chekib, iztirob bilan nola qilgani rivoyat qilinadi[12]. Shahzodaning oʻlimi tarixiy solnoma „Xonkarnoma“da qayd etilgan[15].

Oqibatlari

Shahzoda Mustafoning sarkofagi

Biroq Mustafoning toʻsatdan kasallanishi va vafoti uni bosh vazir Vali Mahmud posho zaharlagan boʻlishi mumkinligi haqida keng tarqalgan taxminlarga sabab boʻldi. Tarixchilar Mustafo Mahmud poshoning xotini Selchuk xotunni oʻziga mahbuba qilgan, posho esa qasos tariqasida shahzodani zaharlagan degan fikrni ilgari surishadi. Selchuk xotun Zagan Mehmed poshoning qizi va Mustafoning otasining ayollaridan biri Hadicha xotunning singlisi boʻlgan[2][12][16]. Bundan tashqari, tarixchilar bu aloqalarni ixtiyoriy boʻlmagan deb hisoblashadi, bu esa katta janjalga sabab boʻlgan[4].

Shuningdek, Mustafoning onasi Gulshoh xotun shahzoda bilan Selchuk xotun oʻrtasidagi noqonuniy munosabatlarda ishtirokchi boʻlgan boʻlishi mumkin[17]. Shuningdek, Mahmud posho Otlukbeli jangi paytida shahzodaga zaharlangan nok bergani ham aytiladi[12]. Biroq venetsiyalik sayyoh, Oq qoʻyunlilar va Safaviylar Eroni haqida muhim tarixiy hisobot muallifi Giovanni Maria Angiolello bu maʼlumotni rad etgan. Shahzoda Mustafoning xizmatida boʻlgan va uning jasadi Qayseridan Bursadagi qabristonga olib ketilayotganida hamrohlik qilgan Angiolello Mahmud poshoning shahzodaning oʻlimida biror-bir aloqasi borligini inkor etgan[16][12][2]. Shunga qaramay, Mahmud posho koʻp oʻtmay qatl etilgan[6][18]. Bundan tashqari Mustafoni zaharlashda Atropa belladonna zaharidan foydalanilgani ham aytiladi. Belladonna asrlar davomida turli xastalik va kasalliklarga muqobil dori sifatida ishlatilgan, Mustafoga bu zahar jang paytida va jangdan keyin berilgani, oxir-oqibat uning oʻlimiga olib kelgani haqida keng tarqalgan taxminlar mavjud[19].

Mehmed II oʻgʻli Mustafoning oʻlimidan 7 yil oʻtib, 1481-yilda, onasi esa oʻgʻlining oʻlimidan 3 yil oʻtib, 1487-yilda vafot etgan. Onasi Musfatoning qabri yoniga dafn qilingan[14][5][8].

Farzandlari

Mustafoning 1 oʻgʻli va 2 qizi boʻlgan:

  • Shahzoda Halil;
  • Nargisshoh (yoki Nargiszoda) Farahshod xotun (1467-yilda tugʻilgan) 1480-yilda amakivachchasi shahzoda Abdullohga turmushga chiqqan va 1 oʻgʻil hamda 2 qiz koʻrgan:
    • Shahzoda Fulan (1481–1489);
    • Aynishoh Sulton (1482–1540) Ahmad poshoga turmushga chiqqan. Bursa shahrida onasi bilan birga buvisi Shirin xotun maqbarasiga dafn etilgan;
    • Shohnisa Sulton (1484–1540) avval amakivachchasi shahzoda Mehmedshohga (1512-yilda vafot etgan, shahzoda Shohinshohning oʻgʻli) turmushga chiqqan, soʻngra Mirzo Mehmed posho (1517-yilda vafot etgan, Shohnisaning xolasi Fotma Sultonga uylanishidan oldin) bilan oila qurgan va Sultonzoda Shamsi Ahmad posho ismli bir oʻgʻil koʻrgan. Uchinchi bor Nuri bey ismli kishiga turmushga chiqqan.
  • Hani xotun (1468–1530).

Nasabi

Manbalar

  1. ↑ Babinger 1992, s. 61.
  2. ↑ 2,0 2,1 2,2 2,3 2,4 Stavrides 2001, s. 351.
  3. ↑ 3,0 3,1 3,2 3,3 Tirmikçioğlu 2020, s. 99.
  4. ↑ 4,0 4,1 4,2 „Fatih’in ‘Çapkın’ Şehzadesi“. Ali Hikmet İnce. Qaraldi: 2026-yil 11-yanvar.
  5. ↑ 5,0 5,1 Uluçay, M. Çağatay. Padişahların kadınları ve kızları. Türk Tarih Kurumu, 2011. 
  6. ↑ 6,0 6,1 Tirmikçioğlu 2020, s. 101.
  7. ↑ Peirce 1993, s. 47.
  8. ↑ 8,0 8,1 Sakaoğlu, Necdet. Bu mülkün kadın sultanları: Vâlide sultanlar, hâtunlar, hasekiler, kadınefendiler, sultanefendiler. Oğlak Yayıncılık, 2008. ISBN 978-9-753-29623-6. 
  9. ↑ Tirmikçioğlu 2020, s. 100.
  10. ↑ Tansel, Selehattin. Fatih Sultan Mehmed'in Siyasi ve Âskerî Faaliyetleri — 313-bet. Qaraldi: 2026-yil 11-yanvar (2023-yil 25-dekabrda asl nusxadan arxivlangan). 
  11. ↑ Şafakcı, Hamit. II. Bayezid'in oğlu Şehzade Abdullah'in ailesi ve sancakbeyligi. DergiPark, 2024. 
  12. ↑ 12,0 12,1 12,2 12,3 12,4 12,5 12,6 Tirmikçioğlu 2020, s. 102.
  13. ↑ Babinger 1992, s. 330.
  14. ↑ 14,0 14,1 Peirce 1993, s. 50.
  15. ↑ Yildiz 2004, s. 149-150.
  16. ↑ 16,0 16,1 Babinger 1992, s. 331.
  17. ↑ Peirce 1993, s. 299.
  18. ↑ Stavrides 2001, s. 121.
  19. ↑ Tirmikçioğlu 2020, s. 103.

Adabiyotlar

  • Babinger, Franz. Fotih Mehmed va uning davri. Princeton University Press, 1992. ISBN 978-0-691-01078-6. 
  • Peirce, Leslie P.. Imperator haremi: Usmonli imperiyasida ayollar va suverenitet. Oxford University Press, 1993. ISBN 978-0-195-08677-5. 
  • Stavrides, Théoharis. Vazirlar sultoni: Usmonli buyuk vaziri Mahmud posho Anjelovichning hayoti va davri (1453–1474). BRILL, 2001. ISBN 978-9-004-12106-5. 
  • Yildiz, Sara Nur „Sulton xizmatidagi fors tili: 15–16-asrlarda usmonlilar davrida fors tilida tarixiy yozuv“, . Forsiylashgan jamiyatlar bo‘yicha tadqiqotlar. Brill, 2004 — 145-166-bet. ISBN 978-90-04-73272-8. 
  • Tirmikçioğlu, Zeynep. Ota, o‘g‘il va zahar: XV asr zaharlari nuqtayi nazaridan Fotih Sulton Mehmed va uning o‘g‘illari Shahzoda Mustafa, Jem Sulton hamda Boyazid II o‘limlarini qayta baholash, 2020. 
"https://ziyosfera.uz/index.php?title=Shahzoda_Mustafo_(Mehmed_II_ning_oʻgʻli)&oldid=774233" dan olindi