Qutlu Musa maqbarasi
| Maqbara | |
Qutlu Musa maqbarasi
| |
 | |
Qutlu Musa maqbarasi (ozarbayjoncha: Sarı Musa türbəsi), shuningdek, Xaçındərbətli maqbarasi ozarbayjoncha: Xaçındərbətli türbəsi; armancha: Խաչեն-Դորբատլիի դամբարանի) — Ozarbayjonning Agʻdam tumanidagi Xaçındərbətli qishlogʻi yaqinida joylashgan maqbara. 1314-yilda arman meʼmori Vardapet Shahik tomonidan bunyod etilgan[1][2]. Maqbara Agʻdam shahridan 23 km shimolda joylashgan boʻlib, Ozarbayjon Respublikasi madaniy meros obyektlari roʻyxatiga XIV asrga oid Qorabogʻ yodgorligi sifatida kiritilgan[3].
Maqbara joylashgan Agʻdam tumani Birinchi Togʻli Qorabogʻ urushidan boshlab 2020-yilgacha tan olinmagan Togʻli Qorabogʻ Respublikasi nazorati ostida boʻlgan. 2020-yilda tuzilgan Qorabogʻdagi oʻt ochishni toʻxtatish toʻgʻrisidagi kelishuvga muvofiq tuman Ozarbayjonga qaytarilgan. 2023-yilda Cornell universitetining Caucasus Heritage Watch tashkiloti tomonidan oʻtkazilgan tadqiqot natijalariga koʻra, hudud armanlar nazorati ostida boʻlgan davrda maqbara yaxshi saqlangan.[3].
Meʼmorchiligi
Sanʼat va meʼmorchilik sohasi tarixchilari, jumladan, Samvel Karapetyan, Patrick Donabédian, Leonid Bretanitskiy va Boris Vejmarn ushbu maqbara bilan undan 13 yil oldin qurilgan armanlarning Yegʻvarddagi Muqaddas Xudoning Onasi cherkovi oʻrtasida, shuningdek, Sagʻmosavank va Gegard monastirlarining tashqi koʻrinishida yaqqol oʻxshashliklar mavjudligini taʼkidlagan[4][5]. Bu inshootlarda xristian va islom sanʼatining oʻzaro taʼsiri namoyon boʻlib, Kavkaz, Yaqin Sharq va Onadoʻli mintaqalarida sanʼatning oʻzaro bogʻliqligi haqidagi tasavvurlarni kengaytiradi[1]. Meʼmorchilik tadqiqotchisi Raffi Kortoshianning fikriga koʻra, har ikki inshootdagi bitiklar ularni bir meʼmor — arman ustasi Vardapet Shahik qurganini koʻrsatadi. Xaçındərbətli maqbarasining nomi ham arman meʼmorchiligi taʼsiridan dalolat beradi. Ozarbayjonlik tadqiqotchi Javid Ogʻaning taʼkidlashicha, maqbara nomining birinchi qismi oʻrta asrlarda mavjud boʻlgan armanlarning Xachen knyazligi nomini oʻz ichiga oladi[6]. Ozarbayjonlik olim Elchin Aliyev ham ushbu maqbaralardagi arman meʼmorchiligi taʼsirini eʼtirof etib, ularni ikki xalq oʻrtasidagi madaniy aloqalarni tiklashda muhim vosita sifatida baholaydi[6].
Maqbara sariq ohaktoshdan qurilgan boʻlib, ustki qismi piramidasimon tom bilan yopilgan. Maqbaraning ichki qismi xochsimon shakldagi dafn etish xonasi va yuqori qismda joylashgan hujradan iborat.
Maqbaraning yuqori qismidagi xonaning kirish joyi ustki qismiga arab yozuvida quyidagi bitik tushirilgan:
„Bu bino Alloh taoloning rahmatiga muhtoj marhum Qutlu Xo‘ja ibn Muso uchun qurilgan. Hijriy 714-yil Rabiuloxir oyida (milodiy 1314-yil 15-iyuldan 13-avgustgacha) usta Shahik tomonidan bunyod etilgan“[1]
.
Manbalar
- ↑ 1,0 1,1 1,2 Donabédian & Porter 2017, ss. 837–838.
- ↑ Kortoshian 2020, s. 36-40.
- ↑ 3,0 3,1 Khatchadourian et al. 2023, ss. 48–51.
- ↑ Karapetyan 2001, s. 214.
- ↑ Bretenitsky & Weimarn 1976, ss. 137–141.
- ↑ 6,0 6,1 Maghakyan 2021.
Adabiyotlar
- Искусство Азербайджана IV—XVIII веков.. Moscow: Iskusstvo Publishing House, 1976 — 137–141-bet.
- "Eghvard (Arménie, début XIVe siècle), La chapelle de l'alliance". Hortus Artium Medievalium (Belgium: Brepols) 23 (2): 837–838. 2017. doi:10.1484/J.HAM.5.113767. ISSN 1330-7274. https://www.academia.edu/55908897.
- „Xachen-Dorbandli“, Qorabog‘ mintaqasidagi arman madaniy yodgorliklari, RAA ilmiy tadqiqotlari. NAS RA nashriyoti, 2001 — 213-bet. ISBN 9785808004689. Qaraldi: 2023-yil 23-oktyabr (2021-yil 19-oktyabrda asl nusxadan arxivlangan).
- „Xachin-Darbatli maqbarasi“, Urushlar oralig‘ida: Tan olinmagan Tog‘li Qorabog‘ Respublikasida (1994–2020) ozarbayjon madaniy merosiga munosabat bo‘yicha sunʼiy yo‘ldosh tadqiqoti. Cornell Institute of Archaeology and Material Studies: Kornell universiteti, 2023 — 48–51-bet.
- Kortoshian, Raffi (2020). "Խաչեն-Դորբատլիի դամբարանի արաբերեն արձանագրությունը". Vardzk (Yerevan: Research on Armenian Architecture (RAA)) (14): 36–40. ISSN 1829-2003. https://www.academia.edu/45147996.
- Maghakyan, Simon (2021). Vartanian, Hrag (muh.). „Islom ziyoratgohlari armanlar bilan bog'liqligi Ozarbayjonning yo'q qilish siyosatini o'zgartira oladimi?“. Hyperallergic. New York. OCLC 881810209.