Qalgʻanchi
Qalgʻanchi (oltoycha: Калганчы чаг turkcha: Kalgançı, ozarbayjoncha: Qalqançı) — Turk mifologiyasi va oltoy anʼanaviy eʼtiqodlarida oxirgi zamonnig nomlanishi.
Etimologiyasi
Bu soʻz koʻtarilish, turish, qalqish kabi manolarga ega (Qalq-/qalqi-/qalgʻi-) oʻzagidan yasalgan. Oʻzagi qalq-/qalqi-/qalgʻi- kabi boʻlgan fellar koʻplab turkiy tillarda uchraydi[1].
Ta'rif
Qalgʻanchi kuni (“ko‘tarilish kuni”). Bu dunyo va/yoki koinot yo‘q bo‘lib ketadigan, so‘ngra barcha o‘liklar qayta tiriladigan kundir. Bu tasavvurga ko‘ra, yer yuzida hayot abadiy emas: bir kuni hayot tugaydi va odamlar, hayvonlar hamda o‘simliklar yo‘q bo‘lib ketadi. Shu kun yaqinlashar ekan, insoniyat tanazzulga yuz tutadi, jinoyatlar ko‘payadi, gunohlar kuchayadi va odamlarning Tangriga bo‘lgan qo‘rquvi yo‘qoladi. Buyuk urush sodir bo‘ladi: Ulgen (ezgulik) va Erlik (yovuzlik) o‘rtasida bo‘lib o‘tadigan jangda barcha jangchilar halok bo‘ladi, faqat Ulgenning o‘zi qoladi. Ulgen yer yuzida o‘zidan boshqa hech kim qolmaganini ko‘rgach, u odamlarni tiriltiradi.
Rivoyatlar
Turk xalqlarida qalgʻanchi va uning yaqinlashayotgani alomatlari bilan bogliq turli rivoyatlar mavjud. Oltoy xalqlarida qalgʻanchi alomatlari haqida quyidagi rivoyat yozib olingan[2]:
Yetti kun yer atrofida taka tinmay aylandi va maradi.
Yetti kun zilzila davom etdi.
Yetti kun togʻlar yondi.
Yetti kun yomgʻir yogʻdi.
Yetti kun dovul boʻldi va doʻl yogʻdi.
Yetti kun qor yogʻdi.
Qalgʻanchi kuni Oltoy xalqlari tassavuriga ko‘ra Ulgen va Erlik orasida kurash bilan otadi[2]:
...Shundan soʻng Erlik qoʻshini koʻtariladi,
Karash va Kerey,
Yer qarisidan chiqishadi.
Chiqishlari bilan Ulgen qoʻshini,
Mandishira va Maytere,
osmondan tushishadi.
Meytere qoni yerni olovga choʻmdiradi
va shu tariqa dunyo oxiriga yetadi.
Mandishira Kereyni, Erlik esa Mandishira va Meytereni oʻldiradi. Meytere qoni yerni yondiradi, olov osmongacha koʻtariladi, Erlikning oʻzi ham bu yongʻinda halok boladi. Shundan soʻng Ulgen barcha oʻlganlarni tiriltiradi.