Kontent qismiga oʻtish

Erlik

ZiyoSfera, erkin ensiklopediya
Erlik
Mifologiya Turkiy
Turi Maxluq
Joylashuvi Yerosti dunyosi
Ism talqini „Er“ — „Yer“ soʻzidan kelgan
Boshqa tillardagi ism Ördög (venger tilida)
Otasi Qayra Xon
Onasi Yer Tangri
Akasi Quyosh
Oy Ota
Ülgen
Singli Umay ona
Turar joy Yerosti dunyosi
Diniy markazi Turkiy xalqlar mifologiyasi
Ramzi Oʻlim
Boshqa madaniyatlarda Aid, Pluton, Hel, Veles

Erlik, Erlig, Erlikxon (𐰀𐰼𐰠𐰃𐰚 (qadimgi turkiycha); Erlikxon (oʻzbekcha)) — turkiy mifologiyada oʻlim va yerosti dunyosi (baʼzan Tamaq (doʻzax) deb ham yuritiladi) tangrisi. „Er“ soʻzi Yer maʼnosini anglatadi va Erlik (yoki Yerlik) aynan uning tubida yashaydi[1].

Erlik yerosti dunyosidan turib insonlarga azob berish hamda ularning jonlarini oʻz saltanatiga olib ketish uchun oʻlim, oʻlat va yovuz ruhlarni yuboradi. Tangrichilik yozma manbalarga (muqaddas kitoblarga) asoslanmagan, aksincha, turkiy xalqlarning hayotiy-maʼnaviy tajribasini oʻz ichiga olgan eʼtiqod boʻlgani sababli, barcha turkiy qabilalar orasida u haqda yagona va bir xil qarash mavjud emas. Erlikning nomi Oʻrxon-Enasoy bitiktoshlarida ham tilga olingan boʻlib, u turkiy eʼtiqod tizimlarida yerosti dunyosining hukmdori sifatida oʻrin egallaydi[2]. Moʻgʻul tilida Erlik „Erleg“ yoki „Yerleg“ deb ataladi, venger mifologiyasida esa u Ördög bilan tenglashtiriladi.

Rivoyatlar

Erlik Xonning koʻrinishini ifodalovchi niqob

Turkiy mifologiyada Erlik insoniyatning yaratilish jarayonida ham ishtirok etgan[3]. U xabarchi tangri Maidereni (yoki Maydere) oʻldiradi va gunoh amallar ilohiga aylanadi. Baʼzan u totemik timsol — ayiq qiyofasida gavdalantiriladi.

Turkiy mifologiyaga koʻra, Erlik — yovuzlik va zulmat ilohi, yerosti dunyosining hukmdori hamda marhumlar saltanati hakamidir. Erlik Ulgenning akasi (yoki ukasi) boʻlib, ularning ikkalasi ham oliy xudo — Tangri Qayra Xon tomonidan yaratilgan[4]. U oʻzini Ulgen bilan tenglashtirib, oʻz olamini qurmoqchi boʻlgani uchun yerostining 9-qatlamidagi zindonga badargʻa qilinadi va yorugʻlik olami — yerusti dunyosining dushmaniga aylanadi. Xakas rivoyatlariga koʻra, Erlik yerostining eng chuqur qismida, jihozlari oltindan, oʻzi esa misdan barpo etilgan muhtasham saroyda yashaydi[5].

Oltoy rivoyatlarida keltirilishicha, Erlik koʻkda boʻlgan vaqtlaridayoq turli ruhlarni (Iye) yaratgan. Biroq, oʻzini xudo deb eʼlon qilgach, Erlik va u yaratgan ruhlar koʻkdan quvilib, yerga qulaydi[6]. Oltoy xalqlaridan yozib olingan boshqa bir afsonada aytilishicha, Tangri Erlikka bolgʻa va temir kunda (toʻs) tuhfa etadi, biroq Erlik bu asboblar yordamida yovuzlikka xizmat qilishni boshlagach, Tangri uning bu qudratini qaytarib oladi[7].

Vasiliy Radlov tomonidan yozib olingan boshqa bir afsonaga koʻra, Tangri odamga ibtidoiy suv qaʼriga shoʻngʻib dengiz tubidan bir siqim tuproq olib chiqishni buyuradi. Biroq, odam keyinchalik oʻz dunyosini yaratish maqsadida tuproqning bir qismini (ogʻziga) yashirishni afzal koʻradi. Ammo ogʻzidagi tuproq oʻsa boshlagach, u buni tupurib tashlashga majbur boʻladi. Ushbu afsonada dunyoni yaratgan Qayra Xon jazo sifatida odamni osmon saltanatidan quvib yuborishi va unga Erlik deb nom berishi aytilgan[8].

Yana bir boshqa rivoyatda aytilishicha, Erlik paydo boʻlguniga qadar odamlar oʻlmas boʻlishgan. Qargʻa dunyoga Oʻlimni chaqirishni taklif qilmaguniga qadar, odamlar va hayvonlar yer yuzini toʻldirib yuborishgan. Shundan soʻng odamlar Erlikni chaqirishadi va shu tariqa dunyoga oʻlim kirib keladi. Dastlab hamma odamlar qachon oʻlishlarini bilishgan va shu sababli qoʻrquv ichida yashashgan, keyinchalik esa Tangri ularning oʻlim sanasini sir tutgan[9].

Erlik tomonidan yaratilgan yovuz ruhlar insoniyatga baxtsizlik, kasallik va oʻlim olib keladi. Bu ruhlar Erlikning yordamchilari deb tasavvur qilinadi. Bundan tashqari, uning toʻqqiz oʻgʻli va qizi ham otalariga yovuzlik yoʻlida koʻmaklashadi. Ayniqsa, shomon (baxshi) Ulgenning huzuriga yetib borishga harakat qilayotganda Erlikning qizlari oʻz goʻzalliklari bilan uning fikrini chalgʻitishga urinishadi. Erlik odamlarga har xil kasalliklar yuboradi va ulardan qurbonliklar talab qiladi. Agar odamlar unga qurbonlik keltirishmasa, u oʻzi oʻldirgan odamlarning jasadlarini tutib, yerosti dunyosiga olib ketadi va ularni oʻziga qul qilib oladi. Shu sababli, ayniqsa Oltoylarda, biror kasallik paydo boʻlsa, odamlar Erlikdan qoʻrqib, unga atab koʻplab hayvonlarni qurbonlik qilishadi[3].

Shomonlar diniy marosimlarida aytiladigan duolarida Erlikni tanasi insonniki, yuzi va tishlari esa toʻngʻiznikiga oʻxshash boʻlgan maxluq sifatida tasvirlaydi. Toʻngʻiznikidek yuz tuzilishini hisobga olmaganda, u baquvvat gavdali, qora koʻzli, qora qoshli va qora moʻylovli qariya qiyofasida.

Doʻlgon afsonalariga koʻra, Erlik mamontlarni yerosti dunyosiga olib ketgan. Har gal yer yuzasiga qaytishga harakat qilganlarida, jazo sifatida Erlik ularni muzlatib oʻldiradi[10].

Dinozavrlar oilasiga mansub Erlikozavr oʻz nomini Erlik sharafiga olgan[11].

Erlikning bolalari

Erlikning 9 nafar oʻgʻli va 9 nafar qizi boʻlgan. Oʻgʻillari qoraoʻgʻlonlar, qizlari esa qoraqizlar deb atalgan. Oʻgʻillarining ismlari Karash Xon, Matir Xon, Shingay Xon, Komur Xon, Badish Xon, Yabash Xon, Temir Xon, Uchar Xon va Kerey Xon.

Qoraoʻgʻlonlar

Erlikning oʻgʻillari:

  1. Karash Xon — zulmat ilohi
  2. Matyr Xon — mardlik va jasorat ilohi
  3. Shyngay Xon — Tartibsizlik ilohi
  4. Komur Xon — Yovuzlik ilohi
  5. Badysh Xon — ofat, falokat ilohi
  6. Yabash Xon — magʻlubiyat ilohi
  7. Temir Xon — temir va konchilik ilohi
  8. Uchar Xon — josuslik va chaqimchilik ilohi
  9. Kerey Xon — nizolar, boshboshdoqlik ilohi

Qizlari

Ba’zi rivoyatlarga ko‘ra, Erlikning faqat ikkita qizi bo‘lgan, boshqa rivoyatlarga ko‘ra esa, ular to‘qqizta. Erlikning qizlari odatda nomma-nom aytilmaydi va aniq bir mashg‘ulotga ega emas, ular vaqtlarini o‘yin-kulgi va bekorchilik bilan o‘tkazishadi. Shomon yerosti dunyosiga o‘tganda, ular shomoni makorligi, go‘zaligi va yolg‘on orqali yo‘lidan urishga harakat qilishadi va barcha qurbonliklar ularga tegishli bo‘lishi kerakligiga ishontirishga urinadilar. Agar shomon ularning makriga tushsa, bu uchun Erlik tomonidan o‘lim bilan jazolanadi[12].

Diniy marosimlardagi oʻrni

Erlikka Sibir va Markaziy Osiyodagi baʼzi anʼanaviy dinlarda ishoniladi, masalan, buryatlar unga sigʻinadi. Erlik jinlar va yerosti dunyosining hukmdori sifatida koʻrilgani sababli, kasalliklardan xalos boʻlish yoki oʻlimdan keyin yerosti dunyosiga kiradigan odamlarning xotirjamligi uchun unga atab qurbonliklar qilinadi[13]. Shuningdek, odamlar yerosti saltanatida yuqoriroq mavqega ega boʻlish ilinjida ham Erlikka qurbonliklar keltirishadi. Erlikka sigʻinadigan shomonlar qora shomonlar (qora qam) deb ataladi. Ularning faoliyati odatda qoralanadi, chunki ular jinlar (yovuz ruhlar) bilan muzokaralar olib borishadi[14]. Erlik har qanday ruhni ham oʻziga boʻysundira olmaydi, u faqat yovuzlarning jonini oladi. Inson oʻlimi yaqinlashganda, Erlik uning jonini olib kelish uchun koʻrmoʻzni (arvohsimon bir mavjudot) yuboradi. Ayni shu paytda, koʻk ham jannatga eltish uchun oʻz ruhini joʻnatadi. Bu ikki ruh oʻrtasidagi kurashning natijasini esa oʻsha jonning hayotlik paytidagi amallarining yaxshi yoki yomon tomonga moyilligi belgilab beradi. Verbitskiyning qayd etishicha, turkiy manbalarda Tangrining bir vaqtlar Erlikka qarata shunday degani aytiladi:

Endi sen gunohkor boʻlding. Menga qarshi yomonlikni koʻzlading. Senga ishonadigan odamlar ham yomonlik haqida oʻylaydigan boʻladi. Menga itoat etadiganlar esa pokiza va sof boʻlurlar, quyoshni koʻradilar. Bundan buyon sening noming Erlik boʻlur. Oʻz gunohlarini mendan yashiradiganlar sening xalqing, gunohlarini sendan yashiradiganlar esa mening xalqim boʻlur.

— Verbitskiy 1903: 102–103; Eron 1972: 19–21)[15].

Baʼzi tadqiqotchilar Erlik siymosi Tangrichilik kosmologiyasidagi muqaddas koʻk va yer oʻrtasidagi oʻziga xos ikkiyoqlamalikni (dualizm) anglatadi deb hisoblasalar, boshqalari Ulgen va Erlikni Tangri bilan bir qatorda mos ravishda ezgulik va yovuzlikni ifodalovchi ikki hukmdor deb talqin qiladilar[16].

Yana qarang

Havolalar

Manbalar

  1. ↑ Bukharaev, R. (2014). Islam in Russia: The Four Seasons. Vereinigtes Königreich: Taylor & Francis. p. 78
  2. ↑ Burnakov, V. A. "Erlik khan in the traditional worldview of the khakas." Archaeology, Ethnology and Anthropology of Eurasia 39.1 (2011): 107-114.
  3. ↑ 3,0 3,1 Çoban, Ramazan Volkan. Türk Mitolojisinde Kötülük Tanrısı Erlik'in İnanıştaki Yeri, Tasviri ve Kökeni (Turkish) (Wayback Machine saytida 2020-07-01 sanasida arxivlangan)
  4. ↑ The Common and the Specific in the Central Asian Epic // Social Sciences. Vol. 4. № 2 (12), 1973, p. 94—104.
  5. ↑ Burnakov, V. A. "Erlik khan in the traditional worldview of the khakas." Archaeology, Ethnology and Anthropology of Eurasia 39.1 (2011): 107-114.
  6. ↑ Fuzuli Bayat Türk Mitolojik Sistemi 2: Kutsal Dişi – Mitolojik Ana, Umay Paradigmasında İlkel Mitolojik Kategoriler – İyeler ve Demonoloji Ötüken Neşriyat A.Ş 2016 ISBN 9786051554075 (Turkish)
  7. ↑ IŞIK, TOPRAK, and SEHER CESUR KILIÇASLAN. "WOMEN IN TURKIC MYTHOLOGY." Academic International Conference on Social Sciences and Humanities. 2017.
  8. ↑ Kara, Mehmet, and Ersin Teres. "Some Similar and Parallel Points Between the Turkic Legendary “Creation” and Similar Texts of Japan." p.194
  9. ↑ Sagandykova, A. B., et al. "The ancient turkic model of death mythology." The Social Sciences (Pakistan) 11.9 (2016): 2273-2284.
  10. ↑ Raimovna, Pardaeva Dilfuza. "Mythology and Turkic Literature of the Middle Ages". Middle European Scientific Bulletin 19 (2021): 115–119.
  11. ↑ R. Barsbold və A. Perle, 1980, Acta Palaeontologica Polonica 25(2): səh. 187-195
  12. ↑ Религиозные верования народов СССР: Сборник этнографических материалов. - Том I - Москва, Ленинград, 1931 г.
  13. ↑ Marjorie Mandelstam Balzer Shamanism: Soviet Studies of Traditional Religion in Siberia and Central Asia: Soviet Studies of Traditional Religion in Siberia and Central Asia Routledge, 22.07.2016 ISBN 9781315487243 p. 63
  14. ↑ Marjorie Mandelstam Balzer Shamanism: Soviet Studies of Traditional Religion in Siberia and Central Asia: Soviet Studies of Traditional Religion in Siberia and Central Asia Routledge, 22. Juli 2016, ISBN 978-1-315-48724-3 S. 63
  15. ↑ Kara, Mehmet, and Ersin Teres. "Some Similar and Parallel Points Between the Turkic Legendary 'Creation' and Similar Texts of Japan."
  16. ↑ Alıcı, Mustafa (2011). "The Idea of God in Ancient Turkish Religion According to Raffaele Pettazzoni: A Comparison with the Turkish Historian of Religions Hikmet Tanyu". p. 149.

Havolalar

"https://ziyosfera.uz/index.php?title=Erlik&oldid=420006" dan olindi