Kontent qismiga oʻtish

Oybek (Mamluk sultoni)

ZiyoSfera, erkin ensiklopediya
Izziddin Aybak
Misr sultoni

1256-yilda Qohirada zarb qilingan Aybakning kumush dirham tangasi
Misr sultoni
Birinchi hukmronligi 1250-yil iyul
Oʻtmishdoshi Shajar ad-Durr
Davomchisi Al-Ashraf Muso
Misr sultoni
Ikkinchi hukmronligi 1254–1257
Oʻtmishdoshi Al-Ashraf Muso
Davomchisi Al-Mansur Ali
Tugʻilishi Al-Malik al-Mu’izz Izziddin Aybak al-Javshangir at-Turkmoniy as-Solihiy
1205
Vafoti 1257
Qohira, Misr
Dafn etilgan joy
Qohira
Turmush oʻrtogʻi Shajar ad-Durr
Dini Sunniy islom
Kasbi Amir, harbiy qoʻmondon, sulton

Izziddin Oybek[dn 1] (عز الدين أيبك (arab tili)), to‘liq unvoni al-Malik al-Mu’izz Izziddin Aybak al-Javshangir at-Turkmoniy as-Solihiy (الملك المعز عز الدين أيبك (الجاشنكير) التركماني الصالحي (arab tili)) — Misr mamluk sultonlarining birinchisi, turkiy kelib chiqishga ega Bahriylar sulolasi vakili edi[dn 2][dn 3][dn 4]. U 1250-yildan 1257-yilda vafot etguniga qadar turli davrlarda Misrni boshqargan.

Kelib chiqishi va dastlabki faoliyati

Mamluklar Misrda hokimiyatni egallashidan oldingi Ayyubiylar davlati.

Aybak (turkiycha: «ay» — oy; «bak» — qo‘mondon) turkiy kelib chiqishga ega amir va harbiy qo‘mondon bo‘lib, Ayyubiylar sultoni as-Solih Ayyub saroyida boshqa turkmanlar bilan birga xizmat qilgan. Shu sababli Bahriy mamluklar orasida Aybak at-Turkmoniy nomi bilan tanilgan. U amir darajasiga ko‘tarilgan, sultonning taom va ichimliklarini tatib ko‘ruvchi yoki qadah sohibi vazifasini bajaruvchi «jashnkir»[1] lavozimida ishlagan hamda sulton hisobchisi ma’nosidagi «xovanja» unvonidan foydalangan[dn 5].

1249-yilda as-Solih Ayyub Damiettaga qilingan salibchilar bosqini vaqtida vafot etdi. 1250-yilda esa uning vorisi va o‘g‘li al-Muazzam Turonshoh o‘ldirildi. As-Solih Ayyubning bevasi Shajar ad-Dur marhum erining mamluklari ko‘magida hokimiyatni egallab, Misr sultonasi bo‘ldi. Shu tariqa Ayyubiylar Misr ustidan nazoratni yo‘qotdilar.

Suriyadagi Ayyubiylar hamda Bag‘doddagi Abbosiy xalifa al-Mustaʼsim mamluklarning Misrda hokimiyatni egallashini tan olmadilar va Shajar ad-Durrni sultona sifatida e’tirof etishdan bosh tortdilar[dn 6]. Shunga qaramay, Misr mamluklari yangi sultonaga sodiqlik qasamyodini yangiladilar. Shajar ad-Durr Aybakni muhim atabeg, ya’ni bosh qo‘mondon lavozimiga tayinladi.

Hokimiyat tepasiga kelishi (1250)

Suriya amirlari Shajar ad-Durrga sadoqat bildirishdan bosh tortib, Damashqni Halab amiri an-Nosir Yusufga topshirganlaridan so‘ng, Shajar ad-Durr o‘z mavqeyidan xavotirlana boshladi. U Aybak bilan turmush qurdi, taxtdan voz kechdi va Misrni 1250-yil 2-maydan boshlab 80 kun boshqarganidan so‘ng hokimiyatni Aybakga topshirdi[2].

1250-yil iyul oyi oxirida Aybak Misrning yangi sultoni bo‘ldi va al-Malik al-Mu’izz hukmdorlik nomini oldi. Shu vaqtgacha u, asosan, to‘rt mamlukka tayangan edi: Faris ad-Din Aktay, Baybars al-Bunduqdoriy, Qutuz va Bilbon ar-Rashidiy[3][4].

Aybakning rasmiy hukmronligi atigi besh kun davom etdi[5]. O‘z mavqeyini mustahkamlash va Suriya hamda Bag‘doddagi raqiblarini tinchlantirish maqsadida Bahriy mamluklar Ayyubiylar sulolasining Suriyadagi tarmog‘iga mansub, olti yoshli al-Ashraf Musoni sulton qilib tayinladilar[dn 7][dn 8]. U Al-Komilning nabirasi edi[dn 9]. Mamluklar Aybakni esa Bag‘doddagi Abbosiy xalifaning vakili deb e’lon qildilar.

Marhum Ayyubiy hukmdor as-Solih Ayyubga sadoqatini ko‘rsatish uchun Aybak uning dafn marosimini tashkil etdi. As-Solihning jasadi Qohiraning Bayn al-Qasrayn hududida, o‘zi vafotidan oldin qurdirgan madrasasi yaqinidagi maqbaraga dafn qilindi[6][7][dn 10]. Shunga qaramay, Misrdagi haqiqiy hokimiyat Aybak qo‘lida qolgan edi. U atabeg lavozimiga qaytdi[5].

Ayyubiylarning hokimiyatga da’vosi

An-Nosir Yusuf Misrni bosib olish va Aybakni hokimiyatdan ag‘darish uchun G‘azoga qo‘shin yubordi, biroq 1250-yil oktabrda uning qo‘shini Bahriy mamluklar yetakchisi amir Faris ad-Din Aktay tomonidan mag‘lub etildi.

Shundan so‘ng an-Nosir Yusuf katta qo‘shin bilan yurish qilib, Qohiradan uncha uzoq bo‘lmagan as-Solihiyya yaqinida Aybak qo‘shiniga qarshi jang qildi. Jang yakunida u Damashqqa qochishga majbur bo‘ldi. Uning o‘g‘li Turonshoh[dn 11], ukasi Nusrat ad-Din va Halab amiri al-Malik al-Ashraf Aybak qo‘shinlari tomonidan asir olindi[8].

Aybakning Suriyadagi Ayyubiylar ustidan qozongan g‘alabalari uning Misrdagi hukmdorlik mavqeyini mustahkamladi[8]. Abbosiy xalifaning vositachiligi va muzokaralar orqali Oybek Ayyubiy asirlarni ozod qildi hamda janubiy Falastin, jumladan G‘azo va Quddus, shuningdek, Suriya sohilining bir qismi ustidan nazoratni qo‘lga kiritdi[9].

G‘alabalari va Ayyubiylar bilan kelishuvga erishganidan so‘ng, Aybak o‘zini xavfsiz his qildi. U yosh hamhukmdor Musoni qamoqqa oldi va 1252-yilda Qutuzni o‘zining o‘rinbosari — noib sulton etib tayinladi.

Qo‘zg‘olon

1253-yilda Yuqori va O‘rta Misrda Hisn ad-Din Sa’lab boshchiligida jiddiy qo‘zg‘olon ko‘tarildi. Qo‘zg‘olon Bahriy mamluklar yetakchisi Aktay tomonidan bostirildi[10].

An-Nosir Yusufning Ayyubiy qo‘shinlari ustidan qozonilgan g‘alaba va Sa’lab qo‘zg‘olonining bostirilishi Aktay hamda unga sodiq mamluklarning kuchayishiga olib keldi. Ular Aybak hokimiyati uchun yangi tahdidga aylana boshladilar.

Aktay bo‘lajak rafiqasi bilan birga Qohira qal’asi ichida yashashga ruxsat so‘radi. Uning bo‘lajak rafiqasi Hama amiri al-Malik al-Mansurning singlisi edi[dn 12]. Oybek Aktay va uning mamluklari uni hokimiyatdan ag‘darishni rejalashtirayotganiga ishonch hosil qildi. Shu sababli u Aktaydan qutulishga qaror qildi[8].

Mamluklarga qarshi kurash (1254–1255)

1254-yilda Aybak Qutuz va bir necha mamluk bilan til biriktirib, Aktayni qal’aga taklif qildi va uni o‘ldirtirdi. Aktayning boshi qal’a devoridan tashqariga uloqtirilganini ko‘rgan Bahriy mamluklar, jumladan Baybars al-Bunduqdoriy va Qalovun al-Alfiy, tunda Damashq, al-Karak va Rum saljuqiylari davlatiga qochib ketdilar.

Aybak Bahriy mamluklarning mol-mulkini musodara qildi. Shuningdek, 1252-yildan beri Aktay nazoratida bo‘lgan Iskandariya ustidan hokimiyatni qaytarib oldi. Qochishga ulgurmaganlar qamoqqa tashlandi yoki qatl etildi.

Aktay va unga sodiq Bahriy mamluklarni yo‘q qilganidan so‘ng, Aybak yosh hamhukmdor al-Ashraf Musoni taxtdan tushirdi va uni avval yashagan xolalari uyiga qaytarib yubordi. Shu tariqa Aybak Misr va Suriyaning ayrim hududlarida mutlaq hokimiyatni qo‘lga kiritdi. Biroq ko‘p o‘tmay an-Nosir Yusuf bilan yangi kelishuv tuzdi. Ushbu kelishuv uning hokimiyatini faqat Misr bilan chekladi[8].

1255-yilda Yuqori Misrda Aybakning ismdoshi Izziddin Aybak al-Afram boshchiligida yangi qo‘zg‘olon ko‘tarildi. An-Nosir Yusuf qo‘shinlari Misr chegarasiga yetib keldi. Bu safar ular Suriya tomoniga qochgan Bahriy mamluklar, jumladan Baybars al-Bunduqdoriy va Qalovun al-Alfiy bilan birga harakat qilayotgan edilar.

Hukmronligining yakuni

Suriyaga qochib ketgan mamluklar tahdidiga qarshi ittifoqchi topishga muhtoj bo‘lgan Aybak 1257-yilda Mosul amiri Badr ad-Din Lu’lu’ning qiziga uylanishga qaror qildi[11].

Aybakning siyosiy qarorlari va uning boshqa nikoh tuzish niyati Shajar ad-Durr bilan munosabatlarini keskinlashtirgan edi[dn 13]. O‘zi sulton qilgan Aybakning boshqa ayolga uylanishidan xiyonat alomatini ko‘rgan Shajar ad-Durr 1257-yilda uni o‘ldirtirdi. Aybak Misrni yetti yil boshqargan edi. Vafot etganida u taxminan 60 yoshda bo‘lgan. Uning Nosir ad-Din Xon va al-Mansur Ali kabi bir necha o‘g‘li bor edi.[8]

Aybakning sodiq mamluklari — Mu’izziy mamluklar — uning 11 yoshli o‘g‘li Alini sulton qilib taxtga o‘tqazdilar. Ularning yetakchisi Qutuz edi.[12] Yangi sulton al-Malik al-Mansur Nur ad-Din Ali hukmdorlik nomini oldi, Qutuz esa noib sulton bo‘ldi.

Tarixiy baho

Oybek misrliklar orasida mashhur bo‘lmagan va hurmat qozonmagan. Shunga qaramay, tarixchilar uni jasur va saxovatli sulton sifatida ham ta’riflaganlar[8][dn 14].

Aybak notinch siyosiy davrda hukmronlik qildi. U Suriyada an-Nosir Yusuf, Misrda esa amir Aktay va uning mamluklari bilan kurash olib bordi. Bundan tashqari, tashqi xavflar ham mavjud edi. Salibchilar va Fransiya qiroli Louis IX Avliyo Misrda 1250-yilda sharmandali mag‘lubiyatga uchraganidan so‘ng, musulmonlarga qarshi yangi yurish qilish imkoniyatini kutib, Akko shahrida turgan edilar[dn 15]. Sharq tomondan esa Huloku boshchiligidagi mo‘g‘ullar Islom dunyosining sharqiy chegaralariga bostirib kira boshlagan edilar[dn 16].

Aybak va Shajar ad-Durr vafot etishlaridan oldin Mamluklar sultonligining poydevorini mustahkamladilar. Keyinchalik bu davlat mo‘g‘ullarni qaytarishga, Yaqin Sharqdagi salibchilarni quvib chiqarishga muvaffaq bo‘ldi va Usmonlilar kelguniga qadar mintaqadagi eng qudratli siyosiy kuchlardan biri bo‘lib qoldi.

Aybak Qohirada al-Mu’izziyya madrasasi nomi bilan tanilgan madrasa qurdirgan[8].


Izohlar

  1. ↑ «Aybeg», «Aybak» yoki «Aibak» nomi turkiy «ay» — oy va «beg» yoki «bak» — amir ma’nosidagi ikki so‘zdan tashkil topgan. (Al-Maqriziy, 1-jild, 463-bet.)
  2. ↑ Tarixchilar Aybakni mamluk deb hisoblashsa-da, u aslida as-Solih Ayyub saroyida amir va harbiy qo‘mondon sifatida xizmat qilgan, mamluk maqomida bo‘lmagan. — Shayal, 2-jild, 153-bet; Al-Maqriziy, 1-jild, 463-bet. Ibn Tag‘rining yozishicha, as-Solih Ayyub Aybakni sulton bo‘lishidan avval sotib olib, amir darajasiga ko‘targan. Aybak «xovanja» (sulton hisobchisi) unvonidan ham foydalangan.
  3. ↑ Ayrim tarixchilar Shajar ad-Durrni mamluk sultonlarining birinchisi deb hisoblaydilar. Shayal, 2-jild, 115-bet.
  4. ↑ Al-Maqriziy ham Shajar ad-Durrni turkiy kelib chiqishga ega mamluk sultonlarining birinchisi sifatida ta’riflagan. Al-Maqriziy, 1-jild, 459-bet.
  5. ↑ 1-izohga qarang.
  6. ↑ Abbosiy xalifa al-Musta’sim Bag‘doddan Misrdagi mamluklarga quyidagi mazmunda xabar yuborgan: «Agar u yerda erkaklaringiz bo‘lmasa, bizga ayting, sizga odam yuboramiz». — Al-Maqriziy, 1-jild, 464-bet.
  7. ↑ Al-Malik Sharaf Muzaffariddin Muso nomi bilan ham tanilgan. Al-Maqriziy, 1-jild, 464-bet; Ibn Tag‘riy, 103–273-betlar.
  8. ↑ Muso nomidan zarb qilingan tangalarda uning hamhukmdor emas, sulton bo‘lganligi ko‘rsatilgan.
  9. ↑ Al-Maqriziy, 1-jild, 464-bet; Shayal, 2-jild, 115-bet.
  10. ↑ Misr salibchilar hujumi ostida bo‘lganligi sababli as-Solih Ayyubning o‘limi yashirilgan edi. Uning tobutdagi jasadi yashirin ravishda Nil daryosidagi ar-Ravda oroli qal’asiga olib borilgan va Aybak uni keyinchalik sulton maqbarasiga dafn etgan. Al-Maqriziy, 1-jild, 441–443-betlar.
  11. ↑ Bu shaxsni as-Solih Ayyubning o‘g‘li bo‘lgan sulton Turonshoh bilan adashtirmaslik kerak.
  12. ↑ «Tog‘ qal’asi» nomi bilan ham tanilgan bu qal’a Qohirada sultonning qarorgohi va saroyi vazifasini bajargan.
  13. ↑ Al-Maqriziyning yozishicha, Aybak an-Nosir Yusuf bilan aloqa o‘rnatgani va unga Misr sultonligini berishni va’da qilgani haqida xabar topgach, Shajar ad-Durrni yo‘q qilishga qaror qilgan. Al-Maqriziy, 1-jild, 493–494-betlar.
  14. ↑ Tarixiy voqealar va xalq og‘zaki ijodi unsurlari qorishib ketgan «Siyrat az-Zohir Baybars» asarida Aybak yovuz va irodasiz shaxs sifatida tasvirlangan. Qarang: Siyrat az-Zohir Baybars.
  15. ↑ Qarang: Mansura jangi (1250) va Fariskur jangi (1250).
  16. ↑ Aybak hukmronligi davrida, 1252-yilda mo‘g‘ullar Islom dunyosining sharqiy chegaralaridagi shahar va hududlarga hujum qilganlar. Al-Maqriziy, 1-jild, 477-bet.

Manbalar

  1. ↑ Al-Maqriziy, 1-jild, 463-bet.
  2. ↑ Al-Maqriziy, 1-jild, 462–463-betlar.
  3. ↑ Al-Maqriziy, 1-jild, 472-bet.
  4. ↑ Ibn Tag‘riy, 103–273-betlar, «Al-Mu’izz Aybak at-Turkmoniy sultonligi».
  5. ↑ 5,0 5,1 P. M. Holt. The Age of the Crusades: The Near East from the Eleventh Century to 1517, A History of the Near East. London: Routledge, 1986 — 84-bet. ISBN 9780582493025. Qaraldi: 2015-yil 12-sentyabr. 
  6. ↑ Al-Maqriziy, 1-jild, 464-bet.
  7. ↑ Shayal, 2-jild, 116-bet.
  8. ↑ 8,0 8,1 8,2 8,3 8,4 8,5 8,6 Ibn Tag‘riy, 103–273-betlar, «Al-Mu’izz Aybak at-Turkmoniy sultonligi».
  9. ↑ Shayal, 2-jild, 116-bet.
  10. ↑ Rapoport, Yossef. Becoming Arab: The Formation of Arab Identity in the Medieval Middle East. Princeton University Press, 2025 — 214-bet. DOI:10.2307/jj.29487201.14. ISBN 978-0-691-21063-6. 
  11. ↑ Shayal, 2-jild, 119-bet.
  12. ↑ Qosim, 44-bet.

Adabiyotlar

  • Abu al-Fido, «Insoniyatning qisqacha tarixi yoki yilnomalar».
  • Al-Maqriziy, «Al-Suluk li-ma’rifat duval al-muluk», Dar al-Kutub, 1997.
  • Inglizcha tarjimasi: Bohn, Henry G., «Podshohlarning qaytishi haqidagi bilimlar sari yo‘l», «Salib yurishlari yilnomalari», AMS Press, 1969.
  • Al-Maqriziy, «Al-Mava’iz va-l-i’tibor bi-zikr al-xitat va-l-osor», Matba’at al-adab, Qohira, 1996.
  • Fransuzcha tarjimasi: Bouriant, Urbain, «Misrning topografik va tarixiy tavsifi», Parij, 1895.
  • Ibn Tag‘riy, «An-Nujum az-zohira fi muluk Misr va-l-Qohira», Misr nashriyoti, 1968.
  • William Popper tarjimasi, Abu al-Mahosin ibn Tag‘riy Bardi, «Misr tarixi, 1382–1469-yillar», Kaliforniya universiteti nashriyoti, 1954.
  • Mahdi, Shafiq, «Misr va Shom mamluklari», Dar al-Arabiya, Bayrut, 2008.
  • Qosim, Abdu Qosim, «Mamluk sultonlari davri», Inson va ijtimoiy tadqiqotlar markazi, Qohira, 2007.
  • Sadaviy, H., «Al-Mamalik», Ma’ruf Ixvon, Iskandariya.
  • Shayal, Jamol, «Islomiy Misr tarixi», Dar al-Maorif, Qohira.
  • «Yangi Britannica ensiklopediyasi», Macropædia, H. H. Berton nashriyoti, 1973–1974.
"https://ziyosfera.uz/index.php?title=Oybek_(Mamluk_sultoni)&oldid=1477502" dan olindi