Oʻzgaruvchan xarajatlar
Oʻzgaruvchan xarajatlar — korxona ishlab chiqaradigan tovar yoki xizmat hajmi oʻzgarishi bilan birga oʻzgarib boradigan xarajatlar[1]. Ular ishlab chiqarilgan barcha birliklar boʻyicha marjinal xarajatlar yigʻindisi sifatida ham qaraladi. Doimiy xarajatlar bilan bir qatorda oʻzgaruvchan xarajatlar umumiy xarajatlarning asosiy tarkibiy qismlaridan birini tashkil etadi.
Toʻgʻridan-toʻgʻri xarajatlar — muayyan mahsulot yoki xizmatga bevosita bogʻliq boʻlgan xarajatlardir[2]. Biroq har bir oʻzgaruvchan xarajat ham toʻgʻridan-toʻgʻri xarajat boʻlavermaydi. Masalan, ishlab chiqarish jarayoniga oid ayrim umumiy xarajatlar ishlab chiqarish hajmiga qarab oʻzgaradi, lekin ular alohida mahsulotga toʻgʻridan-toʻgʻri bogʻlanmaydi va shu sababli bilvosita xarajatlar sifatida qaraladi.
Oʻzgaruvchan xarajatlar koʻpincha bir birlikka toʻgʻri keladigan xarajatlar deb ham yuritiladi, chunki ular ishlab chiqarilgan mahsulot miqdoriga mutanosib ravishda oʻzgaradi.
Baʼzi yozuvchilar xarajatlarning yana bir turini — „aralash xarajatlar“ yoki yarim o‘zgaruvchan xarajatlarni ham ajratib koʻrsatgan. Bunday xarajatlar qisman doimiy, qisman oʻzgaruvchan boʻladi. Masalan, elektr energiyasi uchun toʻlovning bir qismi qatʼiy abonent toʻlovi (doimiy xarajat), qolgan qismi esa isteʼmol hajmiga bogʻliq ravishda shakllanadi[3].
Ishlab chiqarish hisobida toʻgʻridan-toʻgʻri mehnat xarajatlari va umumiy ishlab chiqarish xarajatlari koʻpincha konversiya xarajatlari deb ataladi[4]. Shu bilan birga, toʻgʻridan-toʻgʻri materiallar va toʻgʻridan-toʻgʻri mehnat xarajatlari birgalikda asosiy xarajatlarni tashkil etadi
Marketing sohasida xarajatlarning doimiy va oʻzgaruvchan qismlarga ajratilishi muhim ahamiyatga ega. Bu farq sotuv hajmidagi oʻzgarishlar natijasida olinadigan daromadni prognoz qilish hamda marketing faoliyatining moliyaviy natijalarini baholashda qoʻllaniladi. Taxminan 200 nafar yuqori darajali marketing menejerlari oʻrtasida oʻtkazilgan soʻrov natijalariga koʻra, respondentlarning 60 foizi „oʻzgaruvchan va doimiy xarajatlar“ koʻrsatkichini amaliy jihatdan foydali deb hisoblagan[5].
Oʻzgaruvchan xarajatlar darajasiga turli omillar taʼsir koʻrsatadi, jumladan doimiy xarajatlar hajmi, loyiha davomiyligi, noaniqlik darajasi hamda diskont stavkasi. Ushbu omillarni hisobga olgan holda oʻzgaruvchan xarajatni funksional bogʻliqlik sifatida ifodalovchi analitik formula ishlab chiqilgan. U orqali ushbu omillarning oʻzgaruvchan xarajatlar darajasiga, shuningdek investitsiya loyihasining umumiy daromadliligiga taʼsirini baholash mumkin[6].
Misol
Oʻzgaruvchan xarajatlarga odatda savdo komissiyalari, mehnat xarajatlari va xomashyo xarajatlari kiradi.
Masalan, kiyim-kechak ishlab chiqaruvchi korxonada oʻzgaruvchan xarajatlar tarkibiga toʻgʻridan-toʻgʻri materiallar (masalan, mato) va toʻgʻridan-toʻgʻri mehnat kiradi. Agar korxona bitta koʻylak ishlab chiqarish uchun xonadan, tikuv mashinasidan, 8 soat ishchi mehnatidan va 6 metr matodan foydalansa, ishlab chiqarish hajmi ikki dona koʻylakka oshirilganda mehnat va mato xarajatlari ham mutanosib ravishda ortadi. Shu sababli ular oʻzgaruvchan xarajatlar hisoblanadi.
Bunga qarshi ravishda, ishlab chiqarish binosi va uskunalar xarajatlari doimiy xarajatlar boʻlib, ular mahsulot ishlab chiqariladimi yoki yoʻqmi, baribir yuzaga keladi.
| 0 ta koʻylak | 1 ta koʻylak | 2 ta koʻylak | 3 ta koʻylak | |
|---|---|---|---|---|
| Mato (toʻgʻridan-toʻgʻri materiallar) | 0 metr | 6 metr | 12 metr | 18 metr |
| Mehnat (toʻgʻridan-toʻgʻri mehnat) | 0 soat | 8 soat | 16 soat | 24 soat |
| Uskuna | 1 ta mashina | 1 ta mashina | 1 ta mashina | 1 ta mashina |
| Ishlab chiqarish joyi (umumiy xarajatlar) | 1 ta xona | 1 ta xona | 1 ta xona | 1 ta xona |
Har bir qoʻshimcha koʻylak ishlab chiqarilganda unga sarflanadigan materiallar va mehnat miqdori ortib boradi. Shu maʼnoda xarajatlar ishlab chiqarish hajmiga bogʻliq holda „oʻzgaradi“.
Uzoq muddatda, agar korxona umuman ishlab chiqarmaslikni rejalashtirsa, u holda u uskunalar va ishlab chiqarish joyidan ham voz kechadi. Biroq qisqa muddatda, hatto ishlab chiqarish nolga teng boʻlsa ham, doimiy xarajatlar (masalan, uskunalar va bino) saqlanib qoladi.
Agar bitta mahsulotni ishlab chiqarishning umumiy xarajati uni sotishdan tushadigan daromaddan yuqori boʻlsa ham, korxona ishlab chiqarishni davom ettirishi mumkin — agar daromad oʻzgaruvchan xarajatlardan yuqori boʻlsa. Bunday holatda korxona zarar koʻrsa ham, ishlab chiqarishni toʻxtatmaydi, chunki u oʻzgaruvchan xarajatlarni qoplay oladi.
Agar umumiy daromad oʻzgaruvchan xarajatlardan kam boʻlsa, qisqa muddatda korxona faoliyatini toʻxtatishi maqsadga muvofiq boʻladi. Aksincha, agar daromad umumiy xarajatlardan yuqori boʻlsa, korxona ijobiy iqtisodiy foyda oladi.
Yana qarang
Manbalar
- ↑ Garrison, Noreen, Brewer. Ch 2 — Managerial Accounting and Costs Concepts, pp 48
- ↑ Garrison, Noreen, Brewer. Ch 2 — Managerial Accounting and Costs Concepts, pp 51
- ↑ Accounting Insights, What Are Mixed Costs? Definition and Examples[sayt ishlamaydi], published on 14 August 2025, accessed on 14 September 2025
- ↑ Garrison, Noreen, Brewer. Ch 2 — Managerial Accounting and Costs Concepts, pp 39
- ↑ Farris, Paul W.; Neil T. Bendle; Phillip E. Pfeifer; David J. Reibstein (2010). Marketing Metrics: The Definitive Guide to Measuring Marketing Performance, Upper Saddle River, New Jersey: Pearson Education, Inc. ISBN 0-13-705829-2. Content used from this source has been licensed under CC-By-SA and GFDL and may be reproduced verbatim. The Marketing Accountability Standards Board (MASB) endorses the definitions, purposes, and constructs of classes of measures that appear in Marketing Metrics as part of its ongoing Common Language in Marketing Project.
- ↑ Chen, Jing. The Unity of Science and Economics: A New Foundation of Economic Theory. Springer, 2016. DOI:10.1007/978-1-4939-3466-9. ISBN 978-1-4939-3464-5.
Adabiyotlar
- Garrison, Ray H; Eric W. Noreen; Peter C. Brewer. Managerial Accounting, 13e, McGraw-Hill Irwin, 2009. ISBN 978-0-07-337961-6.
- Prime Cost Explanation and Examples (Wayback Machine saytida 2021-04-20 sanasida arxivlangan) by Play Accounting.