Bilvosita xarajatlar

Bilvosita harajatlar — bu ma’lum bir harajat obyektiga (masalan, aniq loyiha, obyekt, funksiya yoki mahsulotga) to‘g‘ridan-to‘g‘ri bog‘lab bo‘lmaydigan harajatlardir. To‘g‘ridan-to‘g‘ri xarajatlar kabi, bilvosita xarajatlar ham doimiy yoki o‘zgaruvchan bo‘lishi mumkin. Bilvosita harajatlarga ma’muriy, kadrlar va xavfsizlik harajatlari kiradi. Bular ishlab chiqarish bilan bevosita bog‘liq bo‘lmagan harajatlardir. Ba’zi bilvosita harajatlar ustama xarajatlar bo‘lishi mumkin, ammo ayrim ustama harajatlar muayyan loyihaga bevosita bog‘lanib, to‘g‘ridan-to‘g‘ri xarajat sifatida ham qaralishi mumkin.

Bilvosita harajatlarning ikki turi mavjud. Birinchisi — doimiy bilvosita harajatlar bo‘lib, ular muayyan loyiha yoki korxona uchun o‘zgarmaydi, masalan, ishchilarni ish joyiga tashish, vaqtinchalik yo‘llar qurish va hokazo. Ikkinchisi — takrorlanib turuvchi bilvosita harajatlar bo‘lib, ular korxonada muntazam ravishda yuzaga keladi, masalan, hujjatlarni yuritish yoki ish haqi to‘lash.

Bilvosita va bevosita xarajatlar

Ko‘pchilik xarajat turlari bevosita harajatlar va bilvosita harajatlarga ajratiladi. Bevosita harajatlar — bu harajat obyektiga to‘g‘ridan-to‘g‘ri bog‘lanadigan harajatlardir. Qurilish sohasida materiallar, mehnat, uskunalar va shu kabi barcha bevosita jalb etilgan harakatlar yoki harajatlar bevosita xarajatlar hisoblanadi. Ishlab chiqarish yoki qurilishdan tashqari boshqa sohalarda esa operatsion harajatlarning muayyan mahsulot yoki jarayonga to‘g‘ridan-to‘g‘ri biriktiriladigan qismi bevosita xarajat hisoblanadi. Bevosita harajatlar — bu aniq loyihalarga foyda keltiradigan faoliyat yoki xizmatlar uchun qilinadigan xarajatlardir, masalan loyiha xodimlarining ish haqi va muayyan loyiha uchun zarur materiallar. Bu faoliyatlar loyihaga oson bog‘lanishi sababli ularning harajatlari odatda har bir band bo‘yicha alohida hisobga olinadi.

Bilvosita harajatlar esa xarajat obyektiga bevosita bog‘lanmaydigan xarajatlardir (lekin har doim ham emas). Bunday harajatlarni bevosita bog‘lash iqtisodiy jihatdan maqsadga muvofiq bo‘lmasligi mumkin. Bilvosita xarajatlar odatda ma’lum bir asosga ko‘ra harajat obyektlariga taqsimlanadi. Qurilishda o‘rnatish ishlarini yakunlash uchun zarur bo‘lgan, lekin harajat obyektiga bevosita bog‘lanmaydigan barcha xarajatlar, masalan ustama harajatlar, bilvosita harajatlarga kiradi. Ishlab chiqarishda esa yakuniy mahsulot yoki jarayonga bevosita biriktirib bo‘lmaydigan harajatlar bilvosita hisoblanadi. Bular boshqaruv, sug‘urta, soliqlar yoki texnik xizmat ko‘rsatish kabi harajatlar bo‘lishi mumkin. Bilvosita xarajatlar bir nechta loyihaga foyda keltiradigan faoliyat yoki xizmatlarga tegishli bo‘ladi. Ularning aniq bir loyihaga foydasini aniqlash ko‘pincha qiyin yoki imkonsizdir. Masalan, tashkilot direktorining faoliyati aniq bir loyihaga qanday foyda keltirganini aniq belgilash qiyin bo‘lishi mumkin. Bilvosita xarajatlar ishlab chiqarish hajmi yoki faoliyat ko‘rsatkichlarining ma’lum darajalarida sezilarli darajada o‘zgarmaydi, shuning uchun ular ba’zan doimiy xarajatlar sifatida qaralishi mumkin.

Deyarli har qanday xarajatni bevosita yoki bilvosita xarajat sifatida asoslash mumkin. Masalan, mehnat xarajatlari texnik xizmat ko‘rsatuvchi xodimlar yoki rahbarlar holatida bilvosita bo‘lishi mumkin, loyiha xodimlari holatida esa bevosita xarajat bo‘lishi mumkin. Xuddi shuningdek, ommaviy ravishda xarid qilingan turli mayda materiallar — qalam, ruchka, qog‘oz kabi — odatda bilvosita xarajat sifatida qaraladi, lekin aniq loyiha uchun zarur materiallar bevosita xarajat sifatida hisoblanadi.

Ko‘pincha, masalan grant mablag‘lari uchun ariza topshirilganda, bilvosita xarajatlar oldindan kelishilgan qat’iy foiz sifatida belgilanadi. Bu holat, masalan, AQShda federal mablag‘ bilan moliyalashtiriladigan tadqiqotlarda uchraydi. Bunda bilvosita xarajatlar foizi umumiy summa emas, balki bevosita xarajatlarga nisbatan belgilanadi. Masalan, agar 100 ming dollar bevosita xarajat va 50% bilvosita xarajat stavkasi belgilansa, bu 50 ming dollar qo‘shimcha bilvosita xarajat so‘ralishini va jami so‘rov 150 ming dollar bo‘lishini anglatadi. Bu 200 ming dollar (ya’ni 100 ming dollar bilvosita xarajat qo‘shilgan holat) emas.