Nuaym ibn Masʼud
Nuaym ibn Masʼud al-Gʻatafoniy (arabcha: نعيم بن مسعود) — paygʻambar Muhammadning sahobalaridan biri. Arabistonning shimoliy baland togʻliklaridagi Najd hududidan boʻlib, qudratli Gʻatafon qabilasiga mansub edi. Ilk bor paygʻambar Muhammad bilan Madina shahrida uchrashgan. Oʻsha paytda Abu Sufyon uni Madinaga yuborib, musulmonlarni Quraysh qoʻshini bilan jang qilmaslikka koʻndirish uchun Quraysh askarlari sonini boʻrttirib koʻrsatishni topshirgan. Bu voqea Uhud jangidan soʻng ikki tomon ham kelishib olgan Ikkinchi Badr jangi bilan bogʻliq edi[1].
Hayoti
Xandaq jangi
Xandaq jangi chogʻida u Muhammad huzuriga kelib, Islomni qabul qilganini bildirib, xizmatini taklif qildi. U oʻz qabilasidagi mavqeidan foydalanib, urush harakatlariga yordam berish uchun ruxsat soʻradi. Muhammad: „Urush — aldovdir“, deb javob berdi. Shundan soʻng Nuaym samarali hiyla-nayrang rejasini oʻylab topdi. Avval u Banu Qurayzaga borib, ittifoqning qolgan qismi niyatlaridan ogohlantirdi. Qamal muvaffaqiyatsiz tugasa, dedi u, ittifoq yahudiylarni tashlab ketishdan choʻchimaydi va ularni Muhammad ixtiyoriga tashlab qoʻyadi. Shuning uchun Qurayza hamkorlik evaziga ittifoq yetakchilarini garovga talab qilishi kerak. Bu maslahat Qurayzaning allaqachon koʻnglida yurgan xavotirlariga tegdi[2].
Keyin Nuaym ittifoq yetakchisi Abu Sufyon huzuriga borib, Qurayza Muhammaddan tarafga oʻtib ketganini aytib ogohlantirdi. U yahudiy qabilasi goʻyoki hamkorlik evaziga ittifoqdan garov soʻramoqchi, ammo aslida ularni Muhammadga topshirmoqchi ekanini bildirdi. Shuning uchun ittifoq birorta ham odamni garovga bermasligi kerak edi. Nuaym shu xabarni ittifoqdagi boshqa qabilalarga ham takrorladi[1][3].
Nuaymning rejasi ish berdi. Maslahatdan soʻng ittifoq yetakchilari Ikrimani Qurayza huzuriga yuborib, Madinaga birlashgan hujum uyushtirilishini bildirdilar. Biroq Qurayza ittifoq ularni tashlab ketmasligiga kafolat sifatida garov talab qildi. Ittifoq esa Qurayza garovni Muhammadga topshirib yuborishi mumkin, deb oʻylab, rad etdi. Tomonlar oʻrtasida qayta-qayta xabarlar qatnadi, ammo har biri oʻz pozitsiyasida qaysarlik bilan turib oldi[4][3].
Abu Sufyon Huyayy ibn Axtabni chaqirib, unga Qurayzaning javobini yetkazdi. Huyayy dovdirab qoldi va Abu Sufyon uni „xoin“ deb atadi. Jonidan qoʻrqib, Huyayy Qurayzaning istehkomlariga qochib ketdi[5][4][3].
Badaviylar — Gʻatafon va Najddan boʻlgan boshqa ittifoqchilar — Muhammadning muzokaralari tufayli allaqachon ogʻdirib qoʻyilgan edi. Ular ekspeditsiyada Islomga nisbatan alohida adovatdan koʻra, oʻlja umidida qatnashgan edilar. Muvaffaqiyat ehtimoli kamaygani sari umidlari soʻndi va qamalni davom ettirishga qiziqmay qoʻydilar. Ikki ittifoqchi qoʻshin bir-birini ayblash va oʻzaro ishonchsizlik bilan ajralib turardi[3].
Ittifoqchi qoʻshinlarning oziq-ovqati tugab borardi. Otlar va tuyalar ochlik va yaralardan oʻla boshladi. Bir necha kun davomida ob-havo gʻoyat sovuq va nam boʻldi. Kuchli shamollar oʻtovlardagi gulxanlarni oʻchirib, ittifoq qoʻshinini issiqlik manbaidan mahrum qildi. Musulmonlar oromgohi esa bunday shamollardan pana edi. Dushman chodirlari yirtildi, olovlari oʻchdi, qum va yomgʻir yuzlariga urildi, va ular oʻzlariga qarshi alomatlardan dahshatga tushdilar. Ular allaqachon oʻzaro deyarli janjallashib ketgan edilar. Kechasi ittifoqchi qoʻshinlar chekinib ketdi, tongga kelib esa maydon dushman kuchlaridan butunlay tozalandi[6].