Nodirshoh
- Vikipediyada ismi Nodir boʻlgan boshqa kishilar haqida ham maqolalar mavjud.

Nodirshoh afshor, Nodirquli (1688-yil 22-oktabr - 1747-yil 19-iyun) – (1736-1747) - Afshorlar sulolasi asoschisi. Kavkazdan Hind daryosigacha boʻlgan hududda imperiya tashkil qilgan.
Nodir Xurosonda tugʻilgan. Yoshligida uni Nodirquli deb chaqirishgan. Otasi turkmanlarning afshor urugʻiga mansub edi. Nodirquli 18 yoshida Xorazm oʻzbeklari tomonidan onasi bilan birga qul qilib haydab ketilgandi. Oradan koʻp oʻtmay qullikdan qochib Xurosonga qaytib keldi va oʻsha yerlarda mahalliy hokimlar qoʻshinida xizmat qila boshladi. Nodirquli ikki marta qaroqchilar toʻdasiga sardorlik qilgan. Nodirqulining nomi tez orada mahalliy hukmdorlarga maʼlum boʻlib, uning xizmatidan foydalanishni koʻzlashdi. Bobulbek huzurida xizmatda boʻlgan Nodirquli uning qizini oʻgʻirlab uylanadi. Bu nikohdan Rizoquli tugʻildi.
1722-yili Isfahonni gʻilzoylar egallashgach, Erondagi afgʻonlar hukmronligi boshlandi.
Nodirning harakatlaridan xabardor boʻlgan Kelatda yashovchi amakisi uni shaharda qaroqchilik bilan shugʻullanyotgan afgʻonlarni quvishga chaqirdi. Nodirquli qisqa muddat ichida shaharda tartib oʻrnatdi. Keyin Mashhadga yurish qilib uni seyistonliklardan tortib oldi. Nodirning nomi butun mamlakatga tarqaldi. Shundan soʻng amakisi Nodirga qaroqchilikni tashlab bosqinchilarni mamlakatdan quvish kerakligini tushuntirdi. U shunday degan: "Faqat shu yoʻl bilangina qilmishlaringni shoh oldida oqlashing mumkin, aks holda, ertami-kechmi seni sharmandali oʻlim kutadi".
Nodir 1726-yili 3 ming qoʻshin bilan afgʻonlarga qarshi kuch toʻplayptgan yosh shoh Tahmasp II ga qoʻshilish uchun Mozandaronga bordi. Nodirquli Eronning baʼzi hududlarini nazorat qilayotgan safaviy shohi Tahmaspdan qilmishlari uchun kechirim soʻradi va yengilmas deb tasavvur qilingan afgʻonlarni Erondan. quvib chiqarishda yordam berishini aytdi. Shoh uning uzrini qilib xizmatga oldi. Nodir Tahmaspni buyrugʻi bilan Astrobodga yurish qildi. Nodir qoʻshini Farnobodda turkmanlarni yengib Astrobodni ishgʻol qildi va ular toʻplagan barcha xazinani qoʻlga kiritdi. Bunga minnatdorlik ramzi sifatida Tahmasp II Nodirga sulton unvonini berdi. 1729-yili Nodirquli qoʻshini Damgʻon yaqinida afgʻonlarni tor-mor keltirdi va Afgʻonistonga surib tashladi. U oʻz amakisi Kelat noibini oʻldirib afgʻonlarning 7 yillik hukmronligiga barham berdi. Tahmasp Nodirni kuchayib ketishidan xavfsirab harbiy harakatlarni toʻxtarishini buyurdi, biroq Nodir shoh saroyiga kelib davlatda yuqori lavozimni talab qildi. Tahmasp II unga Xuroson, Mozandaron, Seyiston va Kermon viloyatlarini topshirdi. Shuningdek, Xurosonda oʻz nomidan tanga zarb qilishiga ham ruxsat etdi.
Nodirquli birozdan soʻng qoʻshinini Ozarbayjon va Iroqi Arabni egallab turgan turklarga qarshi boshladi. Nodir Armonistonga gʻolibona yurdi, lekin Tahmasp harbiy harakatlarga aralashdi va Nodir egallagan barcha yerlarni boy berish bilan birga Eronni bir qismini turklarga topshirishga majbur boʻldi.
Nodir ommada turklar bilan tuzilgan sulhga nafrat uygʻota oldi. Nodirquli 1732-yili Tahmaspni taxdan agʻdarib, oʻrniga balogʻatga yetmagan oʻgʻli Abbos III ni taxtga oʻtkazdi va oʻzini shoh otaligʻi deb eʼlon qildi.
Nodirquli Eron shohi
Usmoniylarga qarshi kurash olib borayotgan Nodir dastlab muvaffaqiyat qozonmadi, lekin 1733-yili yangi kuch toʻplab Kavkazda harakat boshladi. 1735-yilgi tinchlik sulhiga koʻra Gruziya va Armaniston oʻtdi. 1736-yili Sigovushon (hozirgi Sobirobod) shahridagi qurultoyda Nodir shohlikka saylandi, 1740-yili Abbos III ni otasi oldiga joʻnatdi va oradan koʻp oʻtmay Tahmasp bilan birga oʻldirtirib yubordi.
Taxtga chiqqan Nodir sunniylikning hukmdor aqidaligini rasman eʼlon qildi. Bu qoʻshni sunniy davlatlarni egallashda yordam berishiga ishonardi. Nodir 1737-yili Afgʻonistonga bostirib kirdi. Bir yil davomida Qandahor va boshqa hududlarni boʻysundirdi, bir qancha afgʻon qabilalari Nodirshoh qoʻshinini asosini tashkil etadigan boʻldi.
Hindistonga yurish
Qobulni qoʻlga kiritgach Nodir Dehlidagi Boburiy hukmdor Muhammadshohdan afgʻon qochoqlarini qabul qilmaslikni soʻradi. Taklif inobatga olinmadi ga 1738-yili Nodir Hindistonga yurish boshladi. U yoʻlida uchragan barcha yerlarni istilo qilib, Dehli yaqinida Karnala nomli joyda Boburiylarni asosiy qoʻshinini yengdi.
1739-yili 8-mart kuni Nodirshoh Dehliga kirdi, uch kundan soʻng shaharda qoʻzgʻolon koʻtarildi. Nodirshoh askarlariga barcha aholini qirib tashlashni, shaharga esa oʻt qoʻyishni buyurdi. Qirgʻin tongda boshlanib kun yarmigacha davom etdi. Bir necha kundan soʻng Nodirshohning oʻgʻli Muhammadshohning qizi oʻrtasidagi nikoh dabdabali oʻtkazildi. 1739-yil may oyida Nodirshoh katta xazinani qoʻlga kiritib Eronga qaytdi. Hindistondagi gʻalabadan soʻng Nodirshoh Eron ahlosini 3 yillik soliqlardan ozod qilgandi. 1740-yili Sind viloyatidagi isyonni tinchitib Oʻrta Osiyoga yurish qildi. Buxoro xoni Abulfayzxon Amudaryogacha boʻlgan hududni Nodirga topshirib, uning jiyaniga qizini berdi. Qattiq qarshilik koʻrsatishiga qaramay, Xiva xoni Elbarsxon Nodirdan yengildi. 1740-yilning qishida Nodir Dogʻistonga yurish boshladi. U yerda qonli janglar boshlandi. Tez orada Darband olindi, biroq Janubiy Dogʻistonda Eron qoʻshini kutilmagan halokatli magʻlubiyatga uchradi. Qoʻshin boshligʻi Ibrohim bilan birga oʻn ikki nafar zodagon, shuningdek, 32 ming kishilik lashkardan faqat 8 ming kishi tirik qoldi. 30 toʻpning barchasi yoʻqotildi.
1741-yil yozida Nodir 100 ming kishilik qoʻshinni olib Dogʻistonga yurish boshladi. Uning qoʻshini yoʻlida uchragan barcha yerlarni gʻorat qilardi. Dogʻistonning Tabasaron mintaqasida oʻgʻir janglar kechdi. Togʻliklar taslim boʻlishni xayoliga ham keltirmasdi. Sentabrda Aymakin darasida Lutf Ali boshliq Eron qoʻshini tor-mir keltirildi.
Turchidagda 5 kun davom etgan jangda Nodir qoʻshini qaqshatqich magʻlubiyatga uchradi. Nodir orqaga chekina boshladi, Gundrival nomli joyda eroniylar yana yengildi.
1741-yil kuzida Nodir Andalalda magʻlub boʻldi, 20 mingga yaqin askari oʻldi. 1741-1743- yillardagi Janubiy Dogʻistonga yurish Eronga katta zarar keltirdi.
1745-yili Darband yaqinida Eron qoʻshini tor-mor etildi. Birozdan soʻng Darband xonligi Eron shohligidan mustaqil boʻlib oldi. Nodir Dogʻistonga qarshi yangi yurishga tayyorlana boshladi.
1743-yili Nodir katta oʻgʻli Rizoqulidan shubhalanib uni koʻr qildi, 50 nafarga yaqin zodagonni ham qatl ettirdi. Shundan soʻng toʻxtovsiz qatagʻonlar davri boshlandi va Nodir tuzgan davlatning uzoqqa bormasligi oydinlashib qoldi.
Usmoniylarga qarshi urush Nodir uchun muvaffaqiyatli kechsi-da, mamlakat ichkarisida norozilik kuchayib borardi. Shoh aholidan kechib yuborilgan 3 yillik soliqni undira boshladi, shuningdek, ashaddiy shialarni taʼqib qilib qatl ettirishga kirishdi.
Nodir qoʻshinidagi barcha forslarni qirib tashlashga qaror qildi, lekin oʻziga suiqasd uyishtirilib, sarkardalaridan biri Solihbey tomonidan 1747-yili 9-may kuni oʻldirildi. Yangi saylangan Shoh Ali Nodirni uning buyrugʻi bilan oʻldirilganini maʼlum qildi. Nodirshoh vafot etgach, u tuzgan imperiya sarkardalari oʻrtasida boʻlib olinadi.
Adabiyotlar
Sharqning mashhur sulolalari. Vohidov Sh., Qodirov A.