Neyrofan
Neyrofan (yoki Neyrobiologiya) (neuroscience) U neyrofiziologiya, neyroanatomiya, molekulyar Neyrofan, neyroontogenez, hujayraviy va kompyuterli Neyrofan hamda psixologiya fanlarini birlashtirib, neyronlar (neurons) va ularning biologik tarmoqlarining asosiy va orttirilgan xususiyatlarini tushunishga xizmat qiladi.
Vaqt o'tishi bilan Neyrofanning ko'lami kengayib, asab tizimini turli miqyoslarda o'rganishda qo'llaniladigan turlicha yondashuvlarni o'z ichiga oldi. Neyrobiologlar tomonidan qo'llaniladigan texnikalar sezilarli darajada rivojlanib, bitta neyronning molekulyar va hujayraviy darajadagi tadqiqotlaridan boshlab, miyadagi sensor va motor vazifalarning neyrovizualizatsiyasigacha (neuroimaging) bo'lgan sohalarni qamrab oldi.
Tarixi
Asab tizimini o'rganish bo'yicha ilk qadamlar Qadimgi Misrga borib taqaladi. Trepanatsiya (bosh og'rig'i, ruhiy buzilishlar yoki kalla suyagi ichidagi bosimni pasaytirish maqsadida bosh suyagida teshik ochish jarrohlik amaliyoti) haqidagi ilk ma'lumotlar Neolit davriga tegishli. Miloddan avvalgi 1700-yillarga oid qo'lyozmalar misrliklarning miya shikastlanishi belgilari haqida ma'lum tasavvurga ega bo'lganligidan dalolat beradi. Miyaning funksiyasi haqidagi dastlabki qarashlar uni shunchaki «kalla suyagi to'ldiruvchisi» deb hisoblagan. Misrda O'rta podsholik davridan boshlab mo'miyolashga tayyorgarlik ko'rish jarayonida miya muntazam ravishda olib tashlangan, chunki u paytda yurak intellekt markazi deb ishonilgan. Herodotning yozishicha, mo'miyolashning birinchi bosqichi «egilgan temir parchasini olib, u bilan burun teshigi orqali miyaning bir qismini chiqarib olish va qolgan qismini dorivor moddalar bilan yuvish» bo'lgan.
Yurak ong manbai degan qarashga qarshi fikrlar faqat yunon shifokori Gippokrat davriga kelib paydo bo'ldi. U miya nafaqat sezgi organi (chunki ko'z, quloq va til kabi organlar boshda, miya yaqinida joylashgan), balki intellekt markazi ekanligiga ham ishongan. Platon ham miyani ruhning oqilona qismi joylashgan joy deb taxmin qilgan. Bu qarash rimlik shifokor Galen (Gippokrat izdoshi va gladiatorlar tabibi) miyasi shikastlangan bemorlarning aqliy qobiliyatlarini yo'qotganini kuzatmaguncha umumiy qabul qilingan edi.
O'rta asrlarda islom olimlari Az-Zahraviy, Ibn Rushd, Ibn Sino, Ibn Zuhr va Muso ibn Maymun miya bilan bog'liq bir qator tibbiy muammolarni tavsiflab berishgan. Uyg'onish davrida Yevropada Vezaliy (1514–1564), Rene Dekart (1596–1650), Tomas Villis (1621–1675) va Yan Svammerdam (1637–1680) Neyrofanga ko'plab hissa qo'shdilar.
XVIII asr oxirida Luiji Galvani tomonidan olib borilgan kashshoflik ishlari mushaklar va neyronlarning elektr qo'zg'aluvchanligini o'rganishga yo'l ochdi. XIX asrning birinchi yarmida Jan Pyer Flurens tirik hayvonlar miyasining ma'lum qismlarini shikastlash orqali ushbu shikastlanishlarning harakat, sezgi va xulq-atvorga ta'sirini o'rganuvchi eksperimental usulni ishlab chiqdi. 1843-yilda Emil Reymon asab signalining elektr tabiatini isbotladi, uning tezligini esa Hermann von Helmholtz o'lchashni boshladi. keyinchalik (1890-yilda) Adolf Bek quyon va itlar miyasidagi spontan elektr faolligi haqida shunga o'xshash kuzatishlarni nashr etdi. Miyani o'rganish mikroskop ixtirosi va XIX asr oxirida Kamillo Golji tomonidan bo'yash usullari ishlab chiqilgandan keyin yanada murakkablashdi. U alohida neyronlarning murakkab tuzilishini ochib berish uchun kumush xromati tuzidan foydalangan. Santyago Ramon-i-Kaxal ushbu usuldan foydalanib, neyronlar miyaning funksional birligi ekanligi haqidagi neyron ta'limotini (neuron doctrine) shakllantirdi. 1906-yilda Golji va Ramon-i-Kaxal butun miya bo'ylab neyronlarni batafsil kuzatishlari, tavsiflari va tasniflari uchun Fiziologiya yoki tibbiyot bo'yicha Nobel mukofotiga sazovor bo'lishdi.
Ushbu tadqiqotlar bilan bir qatorda, Paul Brocaning miyasi shikastlangan bemorlar ustidagi ishlari miyaning ma'lum sohalari muayyan funksiyalar uchun javobgar ekanligini ko'rsatdi. Brocaning natijalari Frants Jozef Gallning til ma'lum bir joyga ega ekanligi va ba'zi psixik funksiyalar (kognitivlik) miya po'stlog'ida (cerebral cortex) aniq sohalarga ega ekanligi haqidagi nazariyasini tasdiqladi.Funktsional ixtisoslashuv gipotezasi Jon Xiglz Jekson tomonidan epilepsiya bilan og'rigan bemorlarda o'tkazilgan kuzatishlar bilan quvvatlandi; u tana bo'ylab talvasalarning tarqalishini kuzatib, motor po'stlog'ining (motor cortex) tuzilishini to'g'ri xulosa qildi. Keyinchalik Karl Wernicke miyaning ma'lum tuzilmalari tilni tushunish va shakllantirishga ixtisoslashgani haqidagi nazariyani ishlab chiqdi. Zamonaviy tadqiqotlar hali ham neyrovizualizatsiya usullaridan va Brodman xaritasining tsitoarxitektonik (hujayraviy tuzilish) ta'riflaridan foydalanib, po'stloqning turli sohalari muayyan vazifalarni bajarishda faollashishini ko'rsatishda davom etmoqda.
XX asrda Neyrofan shunchaki boshqa fanlar tarkibidagi asab tizimi bo'yicha tadqiqotlar yig'indisi emas, balki alohida akademik soha sifatida tan olina boshladi. Erik Kandel va uning hamkasblari ushbu sohaning shakllanishida Devid Riox, Frensis Shmitt va Stiven Kuffler muhim rol o'ynaganini ta'kidlashgan. Riox 1950-yillarda Valter Rid nomidagi armiya tadqiqot institutida fundamental anatomik va fiziologik tadqiqotlarni klinik psixiatriya bilan integratsiya qildi. Xuddi shu davrda Shmitt Massachusets texnologiya institutining (MIT) biologiya bo'limida Neyrofan tadqiqot dasturini tashkil etib, biologiya, kimyo, fizika va matematikani birlashtirdi. 1964-yilda Kaliforniya universitetida Jeyms Makgo tomonidan birinchi mustaqil Neyrofan bo'limi (o'sha paytda biologik psixologiya deb atalgan) tashkil etildi. Buning ortidan 1966-yilda Stiven Kuffler tomonidan Garvard tibbiyot maktabida Neyrofan bo'limiga asos solindi.
XX asr davomida neyronlar va asab tizimi funksiyasi haqidagi molekulyar tushunchalar ortib bordi. Masalan, 1952-yilda Alan Hodgkin va Endryu Xaksli kalmarning gigant aksonlarida elektr signallari uzatilishining matematik modelini Xojkin-Xaksli modelini taqdim etdilar. 1962-yilda Bernard Kats neyronlar orasidagi bo'shliq sinapslar (synapses) orqali neyrotransmitterning o'tishini tavsifladi. 1966-yildan boshlab Erik Kandel o'rganish va xotira bilan bog'liq bo'lgan neyronlardagi biokimyoviy o'zgarishlarni tadqiq qila boshladi. Bunday miqdoriy tadqiqotlar ko'plab biologik neyron modellarning paydo bo'lishiga olib keldi.
XX asrda asab tizimiga bo'lgan qiziqish ortishi natijasida bir qancha nufuzli Neyrofan tashkilotlari tuzildi. Masalan, 1960-yilda Xalqaro miya tadqiqotlari tashkiloti (IBRO), 1963-yilda Xalqaro neyrokimyo jamiyati, 1968-yilda Yevropa miya va xulq-atvor jamiyati va 1969-yilda Neyrofan jamiyati (SfN) tashkil topdi. So'nggi paytlarda Neyrofan tadqiqotlari natijalari neyroiqtisodiyot, ta'lim Neyrofani,</ref> va neyrohuquq kabi amaliy sohalarning paydo bo'lishiga olib keldi.
Zamonaviy Neyrofan
Odam asab tizimi XX asrning ikkinchi yarmida asab tizimining ilmiy o'rganilishi molekulyar biologiya, elektrofiziologiya va kompyuterli Neyrofan sohalaridagi yutuqlar tufayli keskin rivojlandi. Bu esa neyrobiologlarga asab tizimini barcha jihatlardan: uning tuzilishi, ishlashi, rivojlanishi, buzilishi va o'zgarishini o'rganish imkonini berdi. Alohida neyron ichida sodir bo'ladigan murakkab jarayonlarni batafsil tushunish mumkin bo'ldi. Neyronlar signallarni o'tkazishga ixtisoslashgan hujayralar bo'lib, ular boshqa neyronlar yoki hujayra turlari bilan sinapslar deb ataladigan ixtisoslashgan aloqa nuqtalari orqali muloqot qiladilar. Neyronlardan aksonlar (axons) deb ataladigan uzun va ingichka tolalar chiqib, ular tananing uzoq qismlariga cho'zilishi va elektr signallarini tezkorlik bilan o'tkazishi mumkin.
Umurtqali hayvonlarda asab tizimi ikki qismga: markaziy asab tizimi (miya va orqa miyadan iborat) hamda periferik asab tizimiga bo'linadi. Odam miyasining o'zi taxminan 100 milliard neyron va 100 trillion sinapsdan iborat bo'lib, minglab asosiy tuzilmalarni o'z ichiga oladi. Odam genomidagi har uchinchi gen (taxminan 20 000 tadan) asosan miyada ifodalanadi.Milliyl neyrologik buzilishlar va insult instituti. Brain Basics: Genes at Work in the Brain. Oxirgi o'zgarish: 2018-12-27. Miyaning plastikligi tufayli sinapslarning tuzilishi va funksiyasi hayot davomida o'zgarib turadi.AQSH Sog'liqni saqlash vazirligi.
Molekulyar va hujayraviy Neyrofan
Asab tizimi molekulyar va hujayraviy darajadan tortib, tizimli va kognitiv darajagacha o'rganiladi. Molekulyar Neyrofan darajasida neyronlar molekulyar signallarni qanday ifodalashi va ularga qanday javob berishi, aksonlar qanday qilib murakkab aloqa shakllarini hosil qilishi kabi savollar o'rganiladi. Bu darajada neyronlarning rivojlanishi va genetik o'zgarishlarning biologik funksiyalarga ta'sirini tushunish uchun molekulyar biologiya va genetika asboblaridan foydalaniladi.
Hujayraviy Neyrofan neyronlar asab signallarini fiziologik va elektrokimyoviy usulda qanday qayta ishlashi bilan shug'ullanadi. Bunda neyron o'simtalari (neyritlar) signallarni qanday ishlashi, neyromediatorlar (neurotransmitters) va elektr signallari axborotni qayta ishlashda qanday qo'llanilishi o'rganiladi.
Neyron zanjirlari va tizimlari
Tizimli Neyrofan (systems neuroscience) neyron tarmoqlarining anatomik va fiziologik jihatdan qanday shakllanishi va reflekslar, sensor integratsiya, mushaklar sinergiyasi, sirkad maromlar, hissiy javoblar, o'rganish va xotira kabi funksiyalarni qanday bajarishini o'rganadi. Boshqacha aytganda, u ushbu zanjirlar keng miqyosli miya tarmoqlarida qanday ishlashini va xulq-atvor qanday yuzaga kelishini tahlil qiladi. Masalan, tizimli tahlil ko'rish qanday ishlashi, qushlar qo'shiqlarni qanday tanishi yoki ko'rshapalaklar ultratovush yordamida joyni qanday aniqlashi kabi savollarga javob izlaydi. Neyroendokrinologiya va neyropsixoimmunologiya asab tizimining endokrin va immun tizimlari bilan o'zaro ta'sirini o'rganadi.
Xulq-atvor va kognitiv Neyrofan
Kognitiv Neyrofan (cognitive neuroscience) kognitiv funksiyalarning neyron zanjirlari orqali qanday amalga oshishini o'rganadi. Tizimli neyrovizualizatsiya (fMRT, PET, SPECT), elektrofiziologiya va genetik tahlil kabi yangi va kuchli texnikalarning paydo bo'lishi neyrobiologlar va psixologlarga inson idroki va his-tuyg'ulari muayyan neyron tuzilmalariga qanday bog'lanishini o'rganish imkonini berdi. Masalan, empatiya bo'yicha tadqiqotlar falsafa, psixologiya va psixopatologiya o'rtasida qiziqarli fanlararo muhokamalarni keltirib chiqardi.
Neyrofan shuningdek, bixevioral va ijtimoiy fanlar bilan, shuningdek, neyroiqtisodiyot, qarorlar nazariyasi, ijtimoiy Neyrofan kabi yangi sohalar bilan bog'lanib, miyaning atrof-muhit bilan o'zaro ta'siri haqidagi murakkab savollarni hal qiladi.
Tadqiqotlar va translyatsion tibbiyot
.gif)
Nevrologiya, psixiatriya, neyroxirurgiya, anesteziologiya, neyropatologiya, oftalmologiya, otorinolaringologiya kabi tibbiyot sohalari asab tizimi kasalliklarini tashxislash va davolash bilan shug'ullanadi. Nevrologiya markaziy va periferik asab tizimi kasalliklarini (masalan, amyotrofik lateral skleroz va insult) davolashga ixtisoslashgan. Psixiatriya esa hissiyot, xulq-atvor va kognitiv buzilishlarga e'tibor qaratadi. Ushbu sohalar o'rtasidagi chegaralar so'nggi paytlarda Neyrofandagi fundamental tadqiqotlar ta'siri ostida yaqinlashib bormoqda. Miya vizualizatsiyasi ruhiy kasalliklar haqida ob'ektiv biologik tushunchalar berib, aniqroq tashxis qo'yish va davolash samarasini baholashga yordam bermoqda.
Asosiy tarmoqlar
Neyrofan sohasidagi zamonaviy ta'lim va ilmiy tadqiqotlarni quyidagi asosiy tarmoqlarga ajratish mumkin:
| Tarmoq | Tavsif |
|---|---|
| Affektiv Neyrofan | Hissiyotlarning (emotsiyalarning) neyron mexanizmlarini, ko'pincha hayvonlar modellarida o'rganadigan soha. |
| Xulq-atvor Neyrofan | Biologiya tamoyillarini odamlar va hayvonlardagi xulq-atvor, genetik va fiziologik mexanizmlarni o'rganishda qo'llash. |
| Hujayraviy Neyrofan | Neyronlarni hujayra darajasida, jumladan ularning morfologiyasi va fiziologik xususiyatlarini o'rganish. |
| Klinik Neyrofan | Asab tizimi buzilishlari va kasalliklari asosida yotgan biologik mexanizmlarni ilmiy o'rganish. |
| Kognitiv Neyrofan | Idrok va kognitiv jarayonlar asosida yotgan biologik mexanizmlarni o'rganish. |
| Kompyuterli Neyrofan | Asab tizimini nazariy jihatdan matematik modellar orqali o'rganish. |
| Madaniy Neyrofan | Madaniy qadriyatlar, amaliyotlar va e'tiqodlar ong, miya va genlar tomonidan qanday shakllanishini o'rganish. |
| Rivojlanish Neyrofani | Asab tizimini shakllantiradigan va qayta shakllantiradigan jarayonlarni o'rganish. |
| Evolyutsion Neyrofan | Asab tizimining evolyutsiyasini o'rganadi. |
| Molekulyar Neyrofan | Asab tizimini molekulyar biologiya, molekulyar genetika va oqsil kimyosi nuqtayi nazaridan o'rganish. |
| Neyromuhandislik | Neyron tizimlari bilan o'zaro ta'sir qilish, ularni tushunish yoki tiklash uchun muhandislik usullarini qo'llash. |
| Neyroanatomiya | Asab tizimining tuzilishini (anatomiyasini) o'rganish. |
| Neyrokimyo | Neyrokimyoviy moddalarning neyronlar funksiyasiga ta'sirini o'rganish. |
| Neyroetologiya | Hayvonlar xulq-atvorining neyron asoslarini o'rganish. |
| Neyrogastronomiya | Ta'm (naza) hamda uning sezgi, idrok va xotiraga ta'sirini o'rganish. |
| Neyrogenetika | Asab tizimi rivojlanishi va funksiyasining genetik asoslarini o'rganish. |
| Neyrovizualizatsiya | Miya tuzilishi va funksiyasini bevosita yoki bilvosita tasvirlash usullarini o'z ichiga oladi. |
| Neyroimmunologiya | Asab tizimi va immun tizimi o'rtasidagi o'zaro ta'sirlar bilan shug'ullanadi. |
| Neyroinformatika | Neyrofan ma'lumotlarini tartibga solish va tahliliy vositalarni qo'llash. |
| Neyrolingvistika | Tilni tushunish va shakllantirishni boshqaradigan miya mexanizmlarini o'rganish. |
| Neyrofizika | Miya haqida ma'lumot olish uchun fizik eksperimental asboblarni ishlab chiqish. |
| Neyrofiziologiya | Asab tizimining ishlashini fiziologik usullar yordamida o'rganish. |
| Neyropsixologiya | Psixologiya va Neyrofan chorrahasidagi soha bo'lib, miya tuzilishi va psixik jarayonlar o'rtasidagi bog'liqlikni o'rganadi. |
| Ijtimoiy Neyrofan | Biologik tizimlar ijtimoiy jarayonlar va xulq-atvorni qanday amalga oshirishini o'rganuvchi fanlararo soha. |
| Tizimli Neyrofan | Neyron zanjirlari va tizimlari funksiyasini o'rganish. |
Neyrofan tashkilotlari
- Neyrofan jamiyati (Society for Neuroscience): Dunyodagi eng yirik Neyrofan tashkiloti bo'lib, AQSHda joylashgan. 1969-yilda tashkil etilganidan buyon doimiy rivojlanib kelmoqda.
- Xalqaro miya tadqiqotlari tashkiloti (IBRO): Dunyo miqyosida Neyrofan tadqiqotlarini muvofiqlashtiradi.
- Yevropa Neyrofan jamiyatlari federatsiyasi (FENS): Har ikki yilda bir marta Yevropaning turli shaharlarida uchrashuvlar o'tkazadi.
- Afrika neyrobiologlar jamiyati (SONA): 1993-yilda Nayrobida (Keniya) ro'yxatga olingan notijorat tashkilot bo'lib, Afrikadagi Neyrofan guruhlarini birlashtiradi.
Shuningdek qarang
Manbalar
Arabcha Vikipediyadagi ar:علوم عصبية maqolasidan tarjima qilingan.(va barcha manbalar shu yerda)